عاسىردان دا ۇزاق كۇن

90-جىلداردىڭ باسىندا كەڭەس وداعىنا قارايتىن ەلدەر­دىڭ تاۋەلسىزدىك الىپ, ەگەمەن­دى مەم­لەكەت قۇرا باستاعان العاش­قى جىلدارى وڭايعا تۇسكەن جوق. كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى, اسى­رە­سە, تاجىك ەلىنە اۋىر ءتي­دى, تا­ۋەلسىزدىك العان بويدا باس­تال­­عان ازاماتتىق سوعىس مىڭ­دا­عان جازىقسىز ادامنىڭ ءومىرىن قيدى. تاۋلى ايماقتا ورنا­لاس­قان ەلدىڭ ارعى بەتىندە ۇزاق­قا سو­زىلعان سوعىس ءورتى باسىل­ما­عان اۋعانستان تۇردى. تاجىك-اۋعان شەكاراسى ارقىلى ەسىرتكى مەن قارۋدىڭ توقتاۋسىز ءوتۋى تاجىكستانعا عانا ەمەس, بۇرىنعى كەڭەس وداعىنداعى ەلدەردىڭ دە قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر ءتوندىردى. ەكى مىڭنان استام شاقىرىمعا سوزىلعان شەكارانى كۇزەتۋ تاجىكستان مەملەكەتى ءۇشىن ورىندالماس مىندەت بولاتىن.

شۇعىل تۇردە ۇجىمدىق قاۋىپ­­سىزدىكتى قامتاماسىز ەتە­تىن بىر­­لەسكەن كۇش قاجەتتىلىگى تۋدى. تا­ۋەلسىز مەملەكەتتەر دوس­تاس­تى­عى ەلدەرى باسشىلارىنىڭ شە­شىمىمەن شەكارانىڭ تاجىك-اۋعان ۋچاسكەسىن قورعايتىن كۇش قۇرىلدى. رەسەي فەدەراتسياسى 201-ءشى موتواتقىشتار ديۆيزيا­سىن جىبەرسە, قىرعىزستان مەن وزبەكستان دا ءوز اسكەري بولىم­شە­لەرىن اتتاندىردى. قازاق­ستان­نىڭ جەكە قۇراما اتقىش­تار باتالونى قارۋلى كۇش­تە­رىمىزدىڭ, شەكارا قىزمەتىنىڭ جانە ىشكى اس­كەر بولىمشەلەرىنەن جاساق­تال­دى.

ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ۇلانى تا­جىك­ستانداعى تاۋلى باداحشان جە­رىندەگى وزدەرىنە تاپسىرىلعان شەكارا بولىگىن كۇزەتۋ مىندەتىن ابىرويمەن اتقارا ءبىلدى.

1995 جىلى كوكتەمدە قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى بۇ­رىن­عى ىشكى اسكەرلەر, بۇگىنگى ۇلتتىق ۇلان اسكەري قىزمەتشىلەرىنىڭ تاجىك-اۋعان شەكاراسىندا بىتىمگەرلىك ماقساتتا قىزمەت اتقارۋ بارىسىندا ناعىز شايقاسقا ءتۇستى. 7 ءساۋىر كۇنى پشيحاۆر شاتقالىندا قازاقستان ىشكى اسكەرىنىڭ جەتىنشى قۇ­راما روتاسى سودىرلاردىڭ تۇت­قيىلدان جاساعان شابۋىلى­نان وت پەن وقتىڭ قۇرساۋىنا ءتۇسىپ قالدى. جاۋدىڭ كۇشى باسىم بول­عان ۇر­ىس­تا 17 اسكەري قىز­مەتشى وق­قا ۇشىپ, 33-ءى جارالاندى. اۋعان جا­عىنان شابۋىل جاساعان سو­دىر­لار ءبىر ساعاتتىڭ ىشىندە تا­­جىكستان اۋماعىنا ءوتىپ كەتۋدى جوس­­­پارلاعان ەدى. الايدا, قا­زاق­س­­تاندىق جاۋىن­گەرلەر جويقىن توي­­تارىس بەرىپ, بەس ساعاتتىق قا­­رۋ­­­لى قاقتىعىستان كەيىن شابۋىل­­­­شى­لار كەرى شەگىنۋگە ءماج­بۇر بول­دى. 

ەرلىك ۇمىتىلمايدى. بىراق ونىڭ قۇنى دا تىم قىمبات. 1995-ءتىڭ كوكتەمىندە ەرلىك كورسەتكەن جەتىنشى روتانىڭ 17 ساربازى ماڭگىلىك جاس قالپىندا قالدى.

تۇڭ­عىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جار­لى­عىمەن 17 ساربازدىڭ بەسەۋىنە ءىى دارەجەلى «ايبىن» وردەنى, ون ەكىسىنە «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدالى, سونداي-اق باتىر بوز­داقتىڭ بارىنە رەسەي تاراپىنان دا «زا وتليچيە ۆ سلۋجبە» مەدا­لى قازا بولعان سوڭ بەرىلدى.

جاقىندا تاجىك-اۋعان اردا­گە­رى دوسىمحان جاحانوۆپەن شەكارادا بولعان شايقاس تۋرالى اڭگى­مە­لەس­كەن بولاتىنبىز.

كەيىپكەرىمىز جامبىل وبلىسى تالاس اۋدانىنىڭ سەيىلبەك اۋى­لىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1994 جىلى 10 ماۋسىمدا اسكەر قاتا­رى­نا شاقىرىلىپ, ازاماتتىق بورىشىن شىمكەنت قالاسىنداعى ءىىم ىشكى اسكەرلەرىنىڭ 5485 اسكەري بولىمىندە اتقارادى. 1995 جىلى 3 ناۋرىزدا تاجىكستان ەلىنە اتتانادى. ارادا ءبىر اي وتكەندە 7 ساۋىردە پشيحاۆر شاتقالىندا سودىرلاردىڭ شابۋىلىنا تاپ بولادى.

– اتاقتى جازۋشى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «عاسىردان دا ۇزاق كۇن» دەگەن شىعارماسى بار ەمەس پە؟! سول كۇن ءبىز ءۇشىن شىنىندا دا عاسىردان ۇزاق بولدى. شابۋىلعا تاپ بولامىز دەپ ەشكىم ويلاماسا كەرەك. بيىكتە بەكىنىپ العان سودىرلار ءبىزدىڭ كولونانى اتقىلادى. جا­ۋىنگەرلەردىڭ ەرجۇرەكتىلىگى مەن كومانديرلەردىڭ قايسار­لى­عى­نىڭ ارقاسىندا كوپ جاۋىنگەر امان قالدى. سولاردىڭ ءبىرى مەنمىن, – دەيدى دوسىمحان.

1995 جىلدىڭ كۇزىندە تۋعان اۋىلىنا ورالعان كەيىپكەرىمىز ءوز مەك­تەبىنە جۇمىسقا ورنالىسادى. مەك­­تەپتىڭ شارۋاشىلىق سالاسىن دوڭگەلەتەدى. مەكتەپ ديرەك­تو­رىنىڭ شارۋاشىلىق جۇمىسى بويىنشا ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارادى. قازىرگى كەزدە اۋىلدىڭ مادەنيەت ءۇيىنىڭ ادىسكەرى بولىپ قىزمەتىن جەمىستى جالعاستىرۋدا.

– اراعا 25 جىل سالىپ كوپ نارسەنى قايتا ويلانۋعا بولادى. بۇل وقيعا ءبىزدى تولىقتاي وزگەرتتى. ءومىردىڭ قانداي قىمبات ەكەنىن تۇسىندىك. ەرلىك تەك جەڭىس ەمەس, ەرلىك – ونەگە. ونى ۇمىت­پاي, ۇلىقتاۋ قاجەت. ەرلىك ەستە ساقتالسا, ۇمىتىلمايدى. ۇلت­تىق ۇلان باسشىلىعىنا العىسىمىز شەكسىز. 7 ساۋىردە اسكەري بو­لىم­دەر­دە قازا تاپقان­داردى ەسكە الۋ شارالارى وتەدى. وتكەن جىلى «قازبات» كوركەم ءفيلمىن جانە تەلەسەريالىن ءتۇسىردى. ارداگەر رە­تىندە اتال­عان فيلمدەر كوڭى­لىم­نەن شىقتى, – دەپ ءوز ويىمەن ءبو­لىستى دوسىمحان.

بۇگىندە كەيىپكەرىمىز ءتورت بالا­نىڭ اكەسى. ۇلتتىق ۇلاننىڭ تار­بيە جۇمىسىنا ءوز ۇلەسىن قوسۋدا. ويتكەنى ءومىر كورگەن ازا­ماتتىڭ جاس ۇرپاققا ۇيرەتەرى كوپ.

ءيا, ۇرپاقتار اۋىسادى. اسى­رە­سە, اسكەردەگى جاۋىنگەرلىك مىن­دەت­تى ورىنداۋدىڭ مەرزىمى تىم قىسقا. جىل سايىن اسكەر ورنىنا اسكەر كەلەدى. وزگەرمەيتىن ءبىر عانا نارسە بار, ول – جاۋىنگەرلىك مىن­دەتتى ورىنداۋعا ادالدىق, ەر­لىك ءداستۇرى!..

دارىن سەيتوۆ,

كاپيتان