اۆتوونەركاسىپ سالاسىندا باسەكە كۇشەيدى

ەلىمىزگە جاھاندىق ويىنشى­لار تارتىلا باستادى. 2005 جىلى قازاقستانعا كەلگەن العاش­قى ءىرى ءوندىرۋشى كاماز بولدى. سودان كەيىن Daewoo, Hyundai, IVECO, ANKAI جانە باسقا دا مار­كالار وندىرىستەرىن اشتى. «سارىار­قااۆتوونەركاسىپ», «سەماز», «كاماز-ينجيني­رينگ», «Hyundai Trans Auto», «Daewoo Bus Kazak­h­stan» سەكىلدى اۆتوكولىك قۇراستىرۋ كاسىپورىندارى پايدا بولدى. وسى كاسىپورىنداردىڭ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە اۆتوونەركاسىپ سەكىلدى جاڭا سالا قالىپتاسىپ, جىلدان-جىلعا جەتىلىپ, قارقىندى دامۋ كورسەت­كىشتەرىن كورسەتۋدە. جاڭا ين­دۋستريالاندىرۋدىڭ العاش­قى بەس جىلدىعىنىڭ قورىتىن­دى­سىندا اۆتوموبيل ءوندىرىسى وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ەڭ قارقىندى دامۋشى سالا رەتىندە اتاپ كورسەتىلدى جانە قازاقستان ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ تۋ ۇستاۋشىسىنا اينالدى.

سونىڭ ناتيجەسىندە, قىسقا مەرزىم ىشىندە سالىق اۋدارىمدارى ەسەبىنەن بيۋدجەتتى جۇيەلى تۇردە تولىقتىراتىن, ىرگەلەس سالالاردى قوسقاندا ونداعان مىڭ جۇمىس ورنى بار تۇتاس سالا قۇرىلدى. اۆتووندىرۋشىلەر سانى ارتىپ, ادال باسەكەلەستىك دامي باستادى.

وسىعان دەيىن ەلىمىزدە اۆتو­كولىك شىعارۋ ىسىندە بيپەك اۆتو قاسىنان قۇرىلعان «ازيا اۆتو» اق كاسىپورنى كوش باستاپ كەلدى. بۇل كاسىپورىن قۇرىلعان ۋاقىتتان بەرى 150 مىڭنان استام جەڭىل اۆتوكولىك تۇرلەرىن شىعارىپ ۇلگەردى. تريلليون تەڭگەنىڭ اۆتوكولىگىن ساتتى. كاسىپورىندا 4 مىڭعا تارتا ادام ەڭبەك ەتىپ, ولار جەڭىل كولىكتەردىڭ لادا, كيا, شكودا, شەۆرولەت سەكىلدى برەندتەرىنىڭ جيىرماعا تارتا مودەلدەرىن, جالپى وتىزعا تارتا مودەلدى تۇتىنۋشىلارعا ۇسىندى.  وتاندىق اۆتوكولىك ءوندىرىسى ساتقان ءاربىر ءۇش ماشينانىڭ ەكەۋى «ازيا اۆتو» اق ەن­شى­سى­نە ءتيدى. جىلىنا مىڭعا 13-14 مىڭ­­­عا دەيىن جەڭىل كولىك شى­عا­را­­تىن كاسىپورىن وتاندىق اۆتو­كولىك شىعارۋ سالاسىنىڭ داۋسىز كوش­باسشىسىنا اينالدى.

باسەكە ۋاقىت وتكەن سايىن قىزا ءتۇستى. 2010 جىلى قوس­تا­­ناي­­دا اشىلعان «سارىار­قااۆ­توونەركاسىپ» جشس وسى ۋا­قىت­قا دەيىن «ازيا اۆتو» اق-دان كە­يىنگى ەكىنشى ورىندى ەنشى­لەپ كەل­گەن ەدى. ول ونداعان الەمدىك برەند­پەن ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەي وتىرىپ, Jac, Hyun­dai, Ravon, Peugeot, Niva Chev­rolet سەكىل­دى جەڭىل اۆتوكولىك تۇر­­لەرىن, سونداي-اق  Jac, Iveco, Man سەكىلدى كوم­مەر­تسيالىق تەح­­ني­كالاردى, Ankai, Yutong, Ive­co اۆتوبۋستارىن شىعارۋ­دى قول­عا الدى. قۇرىلعان ۋاقىتتان بەرى 60 مىڭنان استام اۆتوكولىك شى­عارىپ ۇلگەردى.

وتكەن جىلدىڭ توعىز ايىندا 16442 جەڭىل اۆتوكولىك, اۆتو­بۋس پەن كوممەرتسيالىق تەح­ني­­كا شىعاردى, بۇل ەلىمىزدە شى­­­عا­­رىلعان كولىكتەر­دىڭ تەڭ جار­­­تى­­سىنا تەڭ. ءسويتىپ 2019 جىل­­­­دىڭ قورىتىندىسىنا  «سارىارقااۆتوونەركاسىپ» تۇڭ­عىش رەت سۋىرىلىپ العا شىقتى.

سونىمەن قاتار وتاندىق اۆتو­كولىك شىعارۋ باسقا وڭىرلەردە دە كۇرت دامۋدا. ايتالىق ال­ماتى قالا­سىندا قۋاتى جىلىنا 45 مىڭ بىرلىكتى قۇرايتىن «Hyun­dai» زاۋىتى بار. جاڭا زاۋىت قۇرىلىسىنا سالىنعان ين­ۆەس­تيتسيا كولەمى – 25 ملرد تەڭ­گە. جوبالىق قۋاتى –  جىلىنا 30 مىڭ بىرلىك. ەكىنشى كەزەگىن جانە شاناقتى دانەكەرلەۋ جانە بوياۋ بويىنشا تەحنولوگيالىق وپەراتسيالارمەن شىعارىلاتىن العاشقى اۆتوموبيل ءوندىرىسى 2020 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنا جوسپارلانعان. كاسىپورىن ون­دىرىستە 700-گە جۋىق جاڭا جۇ­مىس ورنىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستان وڭىرلەرىندە ديلەر جەلىسىن قۇرۋ شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋىنا وڭ ىقپالىن تيگىزەتىن بولادى.

PrimeMinister.kz سايتىنىڭ حابارلاۋىنشا, قازىرگى تاڭدا قازاق­ستاندا اۆتوكولىك قۇرال­دارى­نىڭ بارلىق ساناتىن ءوندىرۋ قولعا الىنعان. ەلىمىزدە 167 اۆتوموبيل مودەلى, ونىڭ ىشىندە 39 جەڭىل مودەل, 22 الەم­دىك برەند جينالادى.

2015-2019 جىلدارعا ارنال­عان ين­­دۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق دا­مۋ باعدارلاماسىندا اۆتو­ونەر­كاسىپ باسىم سالالار قاتارىندا كو­ر­­­سە­تىل­گەن. مەملەكەتتىك باع­دا­ر­­­لا­مادا الەمدىك ترەندتەر قا­زاق­­­ستاننىڭ اۆتوموبيل ونەر­كاسى­بىن دامىتۋعا ىقپال ەتە­تىنى, وعان قوسا مەتاللۋرگيا, رە­زەڭ­كە بۇيىم­دارىنىڭ ءوندى­رى­سى, شىنى ءوندى­رىسى, توقىما ونەركاسىبى, ەلەكتر جاب­دىق­­تارى مەن قۇرالدارى ءوندى­رىسى سەكىلدى ىرگە­لەس سالالاردى دامى­­تۋعا دا سەپتىگىن تيگىزەتىنى ايتىلعان.

ەكى بەسجىلدىقتا اۆتوموبيل جاساۋ قازاقستاننىڭ ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ درايۆەرلەرىنىڭ بىرىنە اينالدى.

قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە ساتىلا­تىن اۆتوموبيلدەردىڭ 60%-ى قازاق­ستاندا شىعارىل­عان. اۆتو­­ونەركاسىپتى جەرگىلىكتەن­دىرۋ­دىڭ ورتاشا دەڭگەيى 33%-دى قۇراي­دى, ال كەيبىر ۇلگى­لەر بويىنشا ەڭ جوعارعى دەڭگەيى 50%-دان اسادى.

2010 جىلدان باستاپ ءوندىرىس كولەمى 12,5 ەسەگە ءوسىپ, 50,4 مىڭ بىر­لىك­كە جەتتى. ونەركاسىپتەگى اۆتوونەر­كاسىپ ۇلەسى 1,9% قۇرادى.

قازاقستاندىق اۆتوبيزنەس قا­ۋىم­داس­تىعىنىڭ مالىمەتىنشە, 2019 جىلى 16 332 Hyundai ءاۆتو­موبي­لى (+75,7%), 14 623 بىرلىك Lada (+9,8%) جانە 5 366 Ravon ءاۆتو­موبيلى (+912%) ءوندىرىلدى. ۇزدىك بەستىككە Kia (3683 بىرلىك) جانە JAC (2 775 بىرلىك) ماركالارى دا كىردى.

ەل نارىعىنا وزبەكستاندىق Ravon اۆتوكولىگىنىڭ كەلۋى ارزان باعامەن شىعارىلاتىن اۆتو­كولىكتەر اراسىنداعى باسە­كە­نى ودان ءارى قىزدىرا تۇس­كەنى انىق. بۇگىندە Ravon اۆ­تو­كولىگى قوستانايداعى «سا­رىار­قااۆتوونەركاسىپ» جشس ون­دىرىس­تىك الاڭىندا قۇراس­تىرى­لىپ, ساۋداعا شىعارىلۋدا. وسى ۋاقىتقا دەيىن «ازيا اۆتو» شىعاراتىن Lada Granta ەلدە قۇراستىرىلاتىن كولىكتەر ىشىندە ەڭ ارزانداردىڭ ءبىرى ءارى كوپ ساتىلاتىن اۆتوكولىك بولىپ كەلگەن ەدى. 2019 جىلعى كۇشەيگەن باسەكەلەستىك جاعدايىنىڭ وزىندە  11 اي ىشىندە 4,5 مىڭعا جۋىق تەمىر تۇلپاردىڭ ءوز يەسىن تابۋى سونىڭ ءبىرى دالەلى بولدى. الايدا قازاق­ستانعا Ravon قايتا ورالعان­نان كەيىن «لادا» كليەنتتەرىنەن قاعىلا باس­تاعانداي. ماسەلەن, ءساۋىر مەن قاراشا ارالىعىندا Ravon R3-ءتىڭ 2,5 مىڭ داناسى ساتىلسا, جىل سوڭىندا Ravon R3-ءتىڭ Granta-نى شاڭ قاپتىرعانى بايقالادى. بىلتىر قازان ايىندا وزبەكستاندىق كولىكتىڭ 468, ال Granta-نىڭ 347 داناسى ساتىلعان.

مىنە, وسىنداي جاعدايدا «ازيا اۆتو» Lada Granta-نىڭ ەل نارى­عىنداعى ورنىن ساق­تاپ قالۋ ءۇشىن تۇتىنۋشىلار تارا­پىنان كوپ كۇتىل­مەيتىن توتەن­شە شەشىمدەرگە بارا الاتىنىن كورسەتتى. بيىلعى جىلدىڭ باسىندا Lada Granta-نىڭ باعاسىن تومە­ندەتەتىنىن مالىمدەدى. ءسوي­تىپ ماركانىڭ رەسمي ديستريبيۋتورى 1.6 ءليترلى موتورى بار مە­حاني­كالىق (SE Classic) سەداننىڭ باعاسىن 3,2 ملن تەڭگەدەن 2,7 ملن تەڭگەگە ارزانداتتى. ال ەڭ ارزان R3 قازىر 3,4 ملن تەڭگە تۇرادى.

وتاندىق اۆتوونەركاسىپ نا­رى­عىن­­داعى باسەكەنىڭ كۇشەيۋى تۇتىنۋ­­شىلار ءۇشىن مىنە, وسىنداي پايداسىن تيگىزدى. ال ساراپشىلار رەسەيدە ۋتي­ليزاتسيالىق الىم سوماسىنىڭ ار­تۋىنا بايلانىستى Lada-نىڭ كەرى­سىنشە 2,5-4 %-عا قىمباتتاعانىن ايتادى.

بيىل قازاقستاندا 10-نان استام جاڭا اۆتوموبيل مودەلىن ءون­دىرۋ باستالماق. قىسقا مەرزىم ىشىن­­دە اۆتوموبيل ونەركاسىبى ونىم­دەرىنىڭ جالپى كولەمىن 100 مىڭ اۆتوموبيلگە دەيىن جەتكىزۋ جوس­پارلانعان, ونىڭ ىشىندە 10-15 مى­ڭى – رەسەيگە, قىرعىزستانعا, وز­بەك­ستانعا, تاجىكستانعا, بەل­ا­رۋس­كە, ازەربايجانعا جانە باسقا دا ەلدەرگە ەكسپورتتالادى دەپ كۇتىلۋدە.