دەلەگاتسيا

« ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە تىلداعى جاستارىمىز اسقان سانالىلىق پەن ۇيىم­شىل­دىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتە ءبىلدى. سونىڭ ناق­تى ءبىر دالەلى ولاردىڭ «قازاق­ستان كوم­سومولى» اتتى تانك كولونناسىن جا­ساق­تاۋ­عا قارجى جيناۋى ەدى. 1941 جىلدىڭ قىر­كۇيەگىنەن 1942 جىلدىڭ تامىزىنا دە­يىنگى ارالىقتا وسى ماقسات جولىندا الدە­نەشە سەنبىلىك, جەكسەنبىلىك وتكىزگەن, جۇ­مىستان كەيىنگى بوس ۋاقىتتارىن سول ورتاق ىسكە ارناعان جاس پاتريوتتاردان ەلى­مىز­دىڭ قورعانىس قورىنا 11 ميلليون سوم­نان استام قارجى ءتۇستى. بۇل اقشاعا 45 تانك جاسالىنىپ, «قازاقستان كومسومولى» دەپ اتالعان تەمىر توندى تەحنيكا كولونناسى 1942 جىلدىڭ 16 قىركۇيەگى كۇنى ن. اسكەري بولىمىنە تابىس ەتىلدى. سەرپۋحوۆ ەلدى مەكەنىنىڭ ىرگەسىندەگى وعان ارنالعان سالتاناتتى ميتينگىدە ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدان بارعان دەلەگاتسيا اتىنان قازاقستان لكسم ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى نۇرحان احمەتوۆا ءسوز سويلەدى».

تەلەگرافتىق ستيلدە جازىلعان وسى ارحيۆ ماتەريالىن وقىعانىمدا ويىما بىردەن تومەندەگىدەي ەكى سۇراقتىڭ ورال­عانى!.. ونىڭ ءبىرىنشىسى, «قازاقستان كومسومولى» اتىنداعى تانك كولونناسى ءۇشىن قارجى جيناۋ ءىسى قالاي باستالعان؟» دەگەن ساۋال دا, ەكىنشىسى: «مايدان شەبىن­دە­گى ميتينگىگە قاتىسىپ, رەسپۋبليكا جاس­تا­رىنىڭ سىيلىعىن تاپسىرعان دەلەگا­تسيا وكىلدەرىنەن قازىر كوزى ءتىرى جاندار بار ما ەكەن؟» دەگەن سۇراق بولاتىن. بۇعان ءتولتاي اعا: «جۇگىڭدى جەڭىلدەتەيىن. جو­عارىداعى قۇجاتتا اتالعان نۇرحان احمە­تو­ۆا قازىر بار. جاسى 95-كە كەلگەن بۇل اپاڭ وسى الماتىدا تۇرادى. قالالىق اردا­­گەرلەر كەڭەسىنە تەلەفون سوقساڭ, مە­كەن­­جايىن ايتىپ بەرەدى», دەدى دە تانك كو­لونناسىن جاساقتاۋ ءۇشىن رەسپۋب­لي­كا جاس­تارىنىڭ قاشان, قالاي باستاما كو­تەر­گە­­نىن كىتاپحاناداعى سول كەزەڭنىڭ گازەت-جۋرنالدارىنان ىزدەپ كورۋىمە كەڭەس بەردى.

ء«يا, – دەدىم قارت عالىمنىڭ جوعارىداعى سو­زىنەن سوڭ ىشىمنەن. – وقيعاعا كۋاگەر بول­عان جاننىڭ بولعانىنا شۇكىر! بىراق ول كىسىنى تاۋىپ, جولىقپاس بۇرىن بۇل باس­تا­مانىڭ تاريحىن جەتە ءبىلىپ الۋىم كەرەك قوي. ايتپەسە...» مىنە, وسى ماقساتپەن 1941-1945 جىلدارى بىزدە شىعىپ تۇرعان مەرزىمدى باسىلىمداردى قاراپ شىعۋعا كىرىستىم. بۇل ورايدا «كازاحستانسكايا پراۆدا» جانە «جاڭا جازۋ» (قازىرگى «قازاقستان مۇعا­لىمى») گازەتتەرىنىڭ, سودان كەيىن «قا­زاق­­ستان كەڭەس وداعىنىڭ ۇلى وتان سوعىسى كەزەڭىندە» اتتى 1965 جىلى جارىق كورگەن قۇجاتتار جيناعىنىڭ كوپ كومەگى تيگەنىن اتاپ ايتقانىم ءجون. ونداعى ماعلۇماتتارعا قاراعاندا تانك كولونناسىنا قارجى جيناۋ جونىندەگى پاتريوتتىق باستاماعا ەڭ العاش رەت 1941 جىلدىڭ كۇزىندە شىمكەنت تەمىرجول تورابىنىڭ جاستارى مۇرىندىق بولعان ەكەن.

«قىمباتتى دوستار! – دەلىنىپتى 1941 جىل­دىڭ 2 قاراشاسى كۇنى وبلىستىق «وڭ­تۇس­تىك قازاقستان» گازەتىندە جاريا­لان­عان ۇندەۋدە. – ءبىزدىڭ سۇيىكتى وتانىمىز اۋىر كۇندەردى باسىنان وتكەرىپ جاتىر. جاۋ ەلىمىزدىڭ ومىرلىك ورتالىعىنا قاۋىپ تۋ­عى­زىپ, ماسكەۋگە ۇمتىلۋدا. بۇكىل كەڭەس حالقى, كىمگە بوستاندىق, ار جانە ادىلدىك قىمبات بولسا – سولاردىڭ ءبارى فاشيزمگە قارسى كۇرەسكە شىقتى. قىزىل ارميانىڭ ەرجۇرەك جاۋىنگەرلەرى دۇشپان اسكەرلەرىنە قايمىقپاي قارسى تۇرۋدا. قاھارماندىق شايقاستاعى بۇل باتىرلارىمىزعا ەلىمىزدىڭ تىلىن كۇنبە-كۇن نىعايتىپ جاتقان ەڭبەك دالاسىنىڭ ەرلەرى مال ءوسىرىپ, ەگىن ەگۋدەگى جانقيارلىق ىستەرىمەن, جۇمىسشىلار كەن قازىپ, كومىر وندىرۋدەگى تىنىمسىز قيمىل­دا­رىمەن كومەكتەسۋدە.

جاۋ بىزگە قارسى ەڭ جاڭا تەحنيكاسى مەن باقايشىعىنا دەيىن قارۋلانعان مول اسكەرىن جىبەردى. ونى كۇن سايىن گازەت پەن راديودان وقىپ, ەستىپ جاتىرمىز. سون­دىق­تان بىزدەر, شىمكەنت تورابىنىڭ جاس تەمىرجولشىلارى ءوزىمىزدىڭ ايبىندى قور­عاۋشىلارىمىزعا كومەكتەسۋ نيەتىمەن ءوز قارجىلارىمىزعا «قازاقستان كومسومولى» اتىنداعى تانكتەر بولىمشەسىن قۇ­رۋ­دى ۇسىنامىز. ول ءۇشىن ەرىكتى تۇردە ەڭ­بەكاقىمىزدان اقشا اۋدارۋىمىز, ارتىق جۇمىس ىستەپ, جەكسەنبىلىكتەر ۇيىم­داس­تى­رۋى­مىز قاجەت».

شىمكەنتتىك جاس قىز-جىگىتتەردىڭ بۇل ۇندەۋىن قازاقستان كومپارتياسى ور­­تا­لىق كوميتەتى قولداپ, رەسپۋبليكا بو­يىن­­شا بارلىق كومسومولدار مەن مەك­تەپ وقۋشىلارىن 1941 جىلدىڭ 5 جەلتوق­سا­نىندا ارنايى جەكسەنبىلىك وتكىزۋگە شاقىرعان. سوعان دەيىنگى, ياعني جەكسەنبىلىك قارساڭىنداعى جۇرەك تەبىرەنتەرلىك مىنا فاكتىلەرگە نازار اۋدارايىق. «جاڭا جازۋ» گازەتى. 1941 جىل, 28 قاراشا: «الماتىداعى فرۋنزە اۋدانىنىڭ ەڭبەكشى قىز-جىگىتتەرى «قازاقستان كومسومولى» تانك كولونناسىن جاساۋ قورىن مولايتۋدا. قازىر 50 مىڭ سوم­نان ارتىق اقشا جينالدى. ا.س. پۋشكين اتىن­داعى كوپشىلىك كىتاپحاناسىنىڭ ۇجى­مى 2000 سوم, ليكەر-اراق زاۋىتىنىڭ 20 كومسومولى 1500 سوم اقشا بەردى. قىز-جى­گىت­­تەردىڭ بۇل ينيتسياتيۆاسىن قولداعان زاۋىت ۇجىمىنىڭ قالعان جۇمىسشىلارى مەن قىزمەتكەرلەرى 2 كۇندىك ەڭبەكاقىسىن بەر­­مەك بولدى».

ەندى «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ 1941 جىلعى 30 قاراشاداعى سانىنا ۇڭى­لەيىك. «بالقاش ءوندىرىس ورىندارىنىڭ جاس ەڭبەك يەلەرى, – دەلىنگەن وندا, «قازاق­ستان كومسومولى» تانك كولونناسىنا قار­­جى جيناۋعا ىنتا-جىگەرلەرىن سالۋدا. الدا قوڭىرات رۋدنيگىنىڭ ۇجىمى كە­لە­دى. ولار قازىرگى كۇنگە دەيىن 40 مىڭ سوم وتكىزدى. باستامانى ءبىرىنشى بولىپ قولداعان وتەباەۆ, سۇندەتوۆ, توعا­باەۆ­تار ارىپتەستەرىنە ۇلگى كورسەتۋدە. قوڭى­رات رۋدنيگىنىڭ جۇمىسشىلارىنان كوم­بي­نات­تا­عى مىس بالقىتۋ زاۋىتىنىڭ ورەندەرى دە قالىسار ەمەس. مۇنداعى ەڭبەك يەلەرى 30 مىڭ سوم اقشا بەردى. تانك كولونناسى ءۇشىن بالقاش ءوندىرىس ورىندارىنان بارلىعى 100 مىڭ سوم قارجى جينالىپ, قورعانىس كورىنا جونەلتىلدى».

رەسپۋبليكا گازەتتەرى سول جىلدىڭ 6 جەلتوقسانىنداعى ساندارىندا: «تانك كولونناسى ءۇشىن ەلىمىز بويىنشا 3 ميلليون سومنان ارتىق قارجى جينالدى», – دەپ حابارلاعان. بۇل فاكتىنى «قازاقستان كەڭەس وداعىنىڭ ۇلى وتان سوعىسى كەزەڭىندە» اتتى جيناقتاعى №317 قۇجات ودان ءارى تولىقتىرا تۇسەدى. وندا رەسپۋبليكا كومسومولى ورتالىق كوميتەتىندەگى اقپارات سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى لەۆيكوۆ 1941 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىنا دەيىن جاستاردان تانك كولونناسى ءۇشىن 4 ميلليون سومعا جۋىق قارجى جينالعانىن ايتادى. سونىڭ ىشىندە قاراعاندى وبلىسىنان 712 مىڭ, باتىس قازاقستان وبلىسىنان 446 مىڭ, اقتوبە وبلىسىنان 400 مىڭ, قوستاناي وبلىسىنان 221 مىڭ سوم اقشا تۇسكەن.

ەسكەرتە كەتەيىك, بۇل باستاما كوتەرىل­گەن­نەن كەيىنگى 3 اي ىشىندەگى جاعداي. ال جىل تولعاندا... ءيا, جىل تولعاندا, ورتاق ءىس ءۇشىن تىرنەكتەپ جيعان قاراجات 11 ميلليون 650 مىڭ سومعا جەتكەن.

وسى دەرەكتەردى جيناپ بولعان سوڭ, ەندى سول وقيعانىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرىپ, وعان تىكەلەي اتسالىسقان جان, 1940-1948 جىلدارى قازاقستان لكسم ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ, ۇلى وتان سو­عىسى كەزىندە رەسپۋبليكا جاستارىنىڭ سىي­لىعىن مايدانعا اپارىپ تاپسىرعان نۇرحان باتىشقىزى احمەتوۆا اپايمەن حابارلاستىق. تەلەفونداعى از-كەم تا­نىس­تىق سوزدەن اڭعارعانىمىز – جاسى سول كەزدەرى 95-كە كەلگەلى وتىرعان اجەيدىڭ ءسوزى ءالى تىڭ, ويى ورنىقتى ەكەندىگى بولدى. ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىن ول كىسى ەكونوميكا عىلىمى سالاسىنان كانديداتتىق, دوك­تورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاپتى. ۇزاق جىلدار بويى قازاق كسر عىلىم اكا­دە­ميا­سىنداعى ورتالىق كىتاپحانانىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارىپ, 1985 جىلى قۇرمەتتى ەڭبەك دەمالىسىنا شىققان ەكەن. قازىر الماتىداعى بوستاندىق اۋدانىندا تۇراتىنىن ايتتى دا اڭگىمەلەسۋگە قارسى ەمەستىگىن ءبىلدىردى.

– 1942 جىلعى تامىز ايىندا, – دەپ باس­تادى ءبىز ۇيىنە كەلگەن سوڭ نۇرحان اپاي اڭگىمەسىن. – قازاقستان لكسم ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋروسى بولدى. وندا ناسيحات جانە ۇگىت ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى ستوليارسكي «قازاقستان كومسومولى» اتىنداعى تانك كولونناسى ءۇشىن 1 جىل ىشىندە 11 ميلليون 650 مىڭ سوم قارجى جينالعانىن حابارلادى. ۆلكسم ورتالىق كوميتەتىنەن كەلگەن نۇسقاۋعا قاراعاندا مەملەكەتتىك بانكىدەگى چەك جانە باسقا دا كۋالاندىرىلعان ءىس قاعازدارىن الىپ ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا كومسومول ۇيىمىنان ماسكەۋگە ارنايى وكىلدەر بارۋى كەرەك ەكەن. سول جەردە ولار جينالعان قاراجاتقا قانشا سوعىس تەحنيكاسى كەلەتىنىن انىقتاپ, ونى زاۋىتتان العان سوڭ, مايدانعا ساپار شەكپەك. بيۋرودا «بۇل تاپسىرمانى ورىنداپ قايتۋعا كىمدەردى جىبەرۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراق تۋدى. جينالعاندار اقىلداسا كەلە: «تانك كولونناسىنا قارجى جيناۋعا مىڭداعان مەكتەپ وقۋشىسى دا ايانباي اتسالىستى عوي. جۇمىستىڭ كوپ بولىگىن سولار تىندىردى. بالالار جاز بويعى تاپقاندارىن تۇگەل بەردى دەسە دە بولعانداي. ولاي بولسا قازاقستان لكسم ورتالىق كوميتەتىنىڭ مەكتەپ وقۋشىلارى جونىندەگى حاتشىسى نۇرحان احمەتوۆا بارسىن», دەگەن ۇيعارىمعا كەلدى. مەنىمەن بىرگە ماسكەۋگە تاعى دا ەكى وكىل جۇرەتىن بولدى. ولار «كومسومولسكايا پراۆدا» گازە­تىنىڭ سول كەزدەگى قازاقستانداعى ءتىلشىسى الەكساندر شەينين مەن قىزىلوردا وبلىس­تىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حات­شىسى ناعاشىباي نۇرپەيىسوۆ ەدى.

قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا جولعا شىقتىق. ماسكەۋدە ءبىزدى ۆلكسم ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى حارلاموۆ دەگەن جىگىت قارسى الدى. ءىستىڭ ءمان-جايى­مەن تولىق تانىسقان ول ۆلكسم ورتا­لىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ن.ا.ميحايلوۆقا الىپ كىردى.

– سىزدەر بەرى قاراي شىعىپ كەتكەن سوڭ, قازاقستان لكسم ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءۋالي ياكۋبوۆپەن حابارلاسىپ سويلەسكەنمىن, – دەدى نيكولاي الەكساندروۆيچ سالماقتى ۇنمەن. – رەسپۋب­لي­كا جاستارى ۇلكەن پاتريوتتىق باستاما كوتەرىپتى. بۇل ءۇشىن سىزدەرگە راقمەت! جينالعان قارجىعا 45 تانك جاسالاتىن بولدى. ەندى ونىڭ قارجى ماسەلەلەرىنە قاجەت قۇجاتتار, دەلەگاتسيانىڭ مايدانعا بارا­تىن رۇقسات قاعازدارىن ازىرلەۋىمىز كەرەك. ىسكە ءسات!

سول قابىلداۋدان كەيىن ناعىز قار­با­لاس قيمىل باستالدى دەيسىڭ. حار­لا­موۆ پەن ناعاشىباي «ميلليونەر» مەنى (مەملەكەتتىك بانك چەگى ماعان تاپ­سى­رىل­عان­دىقتان, ولار وسىلاي دەپ قالجىڭ­داي­تىن) بىرنەشە كەڭسەنىڭ بۋحگالتەرياسىنا كىرگىزىپ شىعاردى. ودان كەيىن الدىن الا دايارلانعان بىرقاتار قۇجاتقا قول قويدىق. اقىرى كەش تۇسە, كسرو قارۋلى كۇشتەرىنىڭ برونەتانك باسقارماسىنا كەلدىك. ول كرەملدىڭ بەرگى بەتىندەگى كازىرگى گۋم ءۇيىنىڭ استىندا ەكەن. وسى جەردە ءبىز بارلىق شارۋامىزدى بىتىردىك تە, 16 قىركۇيەك كۇنى تاڭعى ساعات سەگىزدە مايدان شەبىنە جۇرمەك بولدىق.

تۇنىمەن قۇس ۇيقى بولىپ شىقتىم. كوز الدىما 1941 جىلدىڭ كۇزىندە وتان قورعاۋعا اتتانعان اعام سۇلتان احمەتوۆ پەن تۋىستارىم ياحيا قاپلانبەكوۆ, سۇلتانعالي ءجۇنىسوۆ ەلەستەدى. ەندى ءبىر ساتتە الدىڭعى شەپتە شايقاسىپ جۇرگەن قىزمەتتەس جولداستارىم – قازاقستان لكسم ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بوريس پروسۆيركين, الماتى وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءانۋار كاكىمجانوۆتى ويلايمىن. «بۇلار نەعىپ ويىما ورالا بەرەدى؟ مۇمكىن, ەرتەڭ سو­لار­دىڭ بىرەۋىمەن كەزدەسىپ قالماس پا ەكەنمىن؟» – دەيمىن ءوز وزىمە. سويتەمىن دە, الداعى مايدان شەبىندە بولاتىن ميتينگىنى ەسكە الامىن. سونىمەن قويشى, ايتەۋىر, كورەر تاڭدى كوز ىلمەي اتىردىم عوي.

16 قىركۇيەك كۇنى ءبىراز جول ءجۇرىپ وتىرىپ, سەرپۋحوۆ دەگەن ەلدى مەكەنگە كەلدىك. بۇل قىزىل ارميانىڭ ءتۇرلى رەزەرۆتەرى ورىن تەپكەن اسكەري بولىمدەردىڭ ورتالىعى ەكەن. ءبىز مىنگەن ءبىر جارىم توننالىق جۇك ماشيناسى قالىڭ ورماندى جيەكتەي ءجۇرىپ كەلىپ, كوزگە كورىنبەستەي ەتىپ جاسىرىلعان بلينداجدان ءبىر-اق شىقتى. «تاپسىراتىن تانكتەرىمىز قايدا؟» – دەيمىن توڭىرەككە كوز سالىپ تۇرىپ. سويتسەم, ولاردىڭ ءبارى دە قاراعاي, شىرشا بۇتاقتارىمەن بۇركەلىپ, ءبىزدى ءۇنسىز كۇتىپ تۇر ەكەن.

– سىزدەردىڭ جاساتقان تانكتەرىڭىز, مىنە! – دەدى ءبىزدى قارسى العان موسقال پولكوۆنيك مەنى شەتكى ءبىر اسكەري تەحنيكا كولونناسىنا جەتەكتەپ اپارىپ. – اناۋ «قازاقستان كومسومولى» دەگەن جازۋدى وقىدىڭىز با؟ مۇنداي بەلگى وسى تۇرعان 45 تانكتىڭ بارىندە دە بار. مايدانداعى جەرلەستەرىڭىز ونى كورگەندە ءسوزسىز قۋانادى.

وسى جەرگە كەلگەندە نۇرحان اپاي اڭگى­مە­سىن كىلت ءۇزىپ, الدىنداعى پاپكاعا قول سوزدى. ونداعى قاعازداردى اۋدارىستىرىپ وتىردى دا, سولاردىڭ ىشىنەن ەكى گازەت قيىن­دىسىن الىپ بىزگە ۇسىندى. ءۇڭىلىپ قاراساق, ولار «كومسومولسكايا پراۆدا» مەن «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرىنىڭ 1942 جىلعى 17 قىركۇيەك جانە 4 قازانداعى نومىرلەرى ەكەن.

– بۇل باسىلىمداردىڭ ساندارىنان: «ميتينگ قالاي ءوتتى؟ وندا كىمدەر ءسوز سويلەدى؟ تانك ەكيپاجدارى مەن دەلەگاتسيا مۇشەلەرىنىڭ اراسىنداعى كەزدەسۋ جايلى نە بىلۋگە بولادى؟» – دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ تابۋعا بولادى. بۇعان مەنىڭ الىپ-قوسارىم جوق, – دەدى نۇرحان اجەي. ءبىز ۋاقىت تابىنان ابدەن سارعايىپ كەتكەن گازەتتەردى الىپ قاراعانىمىزدا, كوزىمىز اۋەلى الەكساندر شەينيننىڭ ماقالاسىنا ءتۇستى. وندا بىلاي دەپ جازىلىپتى:

«...سۋ جاڭا 45 سوعىس تەحنيكاسى قاز-قاتار بولىپ جۇتىنا ءتىزىلىپ تۇر. بۇلار قازاقستان جاستارىنىڭ مايدانداعى جا­­­­ۋىنگەرلەرگە جىبەرگەن سىيى!

...مۇندا ن. ءبولىمىنىڭ بارلىق قۇرامى ساپقا تۇردى. جاۋىنگەرلەرگە تىلداعى قازاق­ستان قىز-جىگىتتەرىنىڭ قارجىسىنا جا­سالىنعان قاھارلى ماشينالار تاپسى­رىل­ماقشى. مىنە, قىسقا كوماندا. الگىندە عانا تىم-تىرىس بولىپ, تىرلىك بەلگىسى بىلىنبەي تۇرعان ورمان ءىشى موتور ۇنىنە تولىپ كەتتى. بۇركەمە جامىلعىلارىن سىپىرىپ تاستاپ, الاڭقايعا قاراي ونداعان قۋاتتى تانكىلەر بەت الدى. ولار اسكەري تارتىپپەن, زەڭبىرەكتەرىنىڭ ۇڭعىسى ىلگەرى وزىپ, پۋلەمەتتەرى نىسانا كوزدەگەن كەيىپتە ءوتىپ بارادى. ارقايسىسىنىڭ بروندالعان سۇپ-سۇر يىنىندە ەكى ءسوز ايرىقشا كوزگە شالىنادى: «قازاقستان كومسومولى».

بۇلار بىزدىكى, قازاقستاندىقتاردىكى! وسى­لار ءۇشىن كومىردىڭ ارتىق تونناسىن ءوندىرىپ, ۇلەس قوسۋدى ويلاعان قارا­عان­دىنىڭ جاس شاحتەرلەرى سمەنادان كەيىن دە جەر استىندا قالىپ ەڭبەك ەتتى. وسىلاردىڭ جاسالۋى جولىندا گۋرەۆتىڭ جاس مۇنايشىلارى, التايدىڭ مەتالل وندىرۋشىلەرى, قازاقستاننىڭ بايتاق دالا­سى­نىڭ كولحوزشىلارى, رەسپۋبليكا جاس­تارى مەن وقۋشىلارى دەمالىس دەگەندى ۇمىتىپ, جەكسەنبىلىكتەرگە شىقتى, جاڭا سكۆا­جينالاردى ورناتتى, جولداردى جون­دە­دى. ال سولاردان تۇسكەن قارجىنى ارنايى تۇردە «قازاقستان كومسومولى» تانك كولونناسىن قۇرۋعا ءبولىپ وتىردى.

مىنە, ءبىزدىڭ قارسى الدىمىزدا ەشقان­داي كەدەرگى اتاۋلىنى بىلمەيتىن, جاۋ سناريادتارى دارىمايتىن 45 تاماشا ماشينا تۇر. كوپ كەشىكپەي ءبىز ولەردەي جەك كورەتىن جاۋ بۇلاردىڭ قۇدىرەتتى كۇشىنىڭ الدىندا جانىنان بەزەتىن بولادى.

...قىسقا عانا تەبىرەنىسكە تولى ميتينگ. ونى باتالون كوميسسارى يششەنكو جولداس اشتى. سودان كەيىن قازاقستان كومسومولى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى احمەتوۆا جولداسقا ءسوز بەرىلدى. ول تانك كولونناسىنىڭ قالاي ومىرگە كەلگەندىگى جونىندە, قازاقستان جاستارىنىڭ ەڭبەكتەگى ەرلىكتەرى جايىندا ايتىپ ءوتتى.

– جولداستار, قىزىل ارميانىڭ داڭقتى جاۋىنگەرلەرى, – دەدى احمەتوۆا جولداس. – سىزدەرگە مىناۋ تاماشا تانكتەردى قازاقستان جاستارىنىڭ اتىنان تاپسىرىپ تۇرىپ, وزدەرىڭىز مۇنىمەن جاۋعا قارسى تايسالماي بارىپ, ەرلىكتىڭ تەڭدەسسىز ۇلگىلەرىن كورسەتەتىندىكتەرىڭىزگە سەنەمىز. سىزدەردىڭ ءاربىر جەڭىستەرىڭىزگە ءبىز شالعايدا جاتىپ تا تىلەكتەسپىز!

مىنبەگە مەحانيك-جۇرگىزۋشى, اعا سەرجانت, كومسومول مۇشەسى شيمانوۆ شىقتى. ول وسىناۋ تانكتەرگە وتىرىپ, جاۋعا قارسى ۇرىسقا باراتىنداردىڭ اتىنان سويلەدى.

– قازاقستان جاستارىنا بۇل كەرەمەت سىيلىقتارى ءۇشىن مىڭ دا ءبىر راحمەت. تانكتەردى ۇرىسقا باتىل ەنگىزىپ, جاۋعا اياۋ­سىز سوققى بەرۋگە انت ەتەمىز. «قازاقستان كومسومولى» تانكىلەرى كورىنگەن شاقتا, جاۋ كەڭەس ەلى جاستارىنىڭ قاھارىنان شوشيتىن بولادى.

...تاعى دا موتورلار وت الدى. تەمىر توندى تەحنيكالار اقىرىن بۇرىلىپ, بىرىنەن سوڭ ءبىرى باتىسقا قاراي قوزعالۋدا, جەڭىسكە جەتىڭدەر!»

قازاقستان جاستارىنىڭ وسى پاتريوت­تىق ءىسى كوپ كەشىكپەي بۇكىل كەڭەس وداعىنا بەل­گىلى بولدى. بۇل حابار تىل­دا­عى ەڭ­بەك­­شىلەردى عانا ەمەس, قىزىل ارميا قا­تا­رىن­دا جۇرگەن جاۋىنگەر جەر­لەس­تە­رىمىزگە دە ەرەكشە رۋح بەرىپ, ولاردى ەرلىككە جىگەر­لە­ندىردى.

«مەن, – دەپ جازىپتى سول كەزدەرى قيىر شىعىستاعى اسكەر بولىمدە قىزمەت اتقا­رىپ جۇرگەن لەيتەنانت ءا.ءامىروۆ, – «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتىنەن سىز­دەر­دىڭ «قازاقستان كومسومولى» تانك كولونناسىن جاساتقاندارىڭىزدى ءبىلدىم. ءوز حالقىما, جاستارعا قۋاندىم».

ءيا, مۇنداي قۋانىش, مۇنداي ماقتانىش ابدەن ورىندى ەدى. 1942 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن بۇكىل كسرو بويىنشا جاستار قار­جى­سىنا 174 تانك جاسالسا, سونىڭ 45-ءى ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا كومسومول جاستارىنىڭ قا­را­جاتىمەن جۇزەگە اسقان ەدى. مۇنى ۇمىت­پاۋىمىز كەرەك.

– تاعى قانداي سۇراعىڭ بار؟ – دەدى اجەي گازەت قيىندىسىنداعى ماقالانى وقىپ بولا بەرگەن ماعان. مىنا ءسوزدى ەستىگەندە كوكەيىمدە: «سول كولوننانى قابىلداپ العان ن. ءبولىمى مەن ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا كومسومول ۇيىمىنىڭ اراسىندا بۇدان كەيىن بايلانىس بولمادى ما ەكەن»؟ دەگەن ساۋال تۇردى.

– جوق, شىراعىم, – دەدى ءۇي يەسى. – بۇل تۋرالى ءبىز دە قۇلاعىمىزدى ءتۇرىپ جۇردىك. بىراق ول اسكەري بولىمنەن قازاقستان لكسم ورتالىق كوميتەتىنە ەشقانداي حات كەلمەدى. ءبىر ەسەپتەن الىپ قاراعاندا, ولارعا وكپە ايتۋعا دا بولمايتىن سياقتى. ويتكەنى سوعىستىڭ اتى سوعىس ەمەس پە؟ تانكيستەردە ارتقا قارايلايتىن مۇرشا بولدى دەيسىڭ بە. كۇندى كۇنگە, ءتۇندى تۇنگە ۇرىپ كەتە بەردى دە, العا قاراي...

– بىراق, – دەدى ءساز ۇزىلىستەن كەيىن ءسوزىن قايتا جالعاعان ول كىسى. – كازگۋ-دە, ونداعى وزدەرىڭ وقىعان جۋرفاكتا ساباق بەرگەن زەينوللا تۇراربەكوۆ اعاڭدى بىلەتىن شىعارسىڭ. مىنە, سول كىسى مايداندا تانك جۇرگىزگەن ادام ەدى. جەڭىستىڭ 20, 30, 40 جىلدىعىنداعى كەزدەسۋلەردە جانىنداعى ادامدارعا مەنىڭ 1942 جىلعى ساپارىم تۋرالى ايتىپ, تانىستىرىپ وتىراتىن جارىقتىق. 1985 جىلعى وفيتسەرلەر ۇيىندەگى ارداگەرلەر باسقوسۋىنداعى ءوزارا اڭگىمەدە سول زەكەڭ, زەينوللا تۇراربەكوۆ ماعان مىناداي دەرەك ايتتى:

– ءبىرىنشى بەلارۋس مايدانى اسكەرلەرى ساپىندا, – دەدى قاريا, – «قازاقستان كومسومولى» اتتى تانك ءبولىمى شايقاسىپ ءجۇر دەگەندى ەستىگەن ەدىك. ايتسە دە 1944-1945 جىلدارعى پلاتسدارمدا تۇرعاندا دا, كيۋسترين گارنيزونىن جويۋعا اتتانعان جورىقتا دا سول تانك ءبولىمىنىڭ ادامدارىن ۇشىراتا الماعانبىز. بەرلينگە تاقاۋ جەردە بولعان ءبىر ۇرىستا مەنىڭ تانكىم قيراپ, ىستەن شىقتى. سونداي اۋىر جاعدايدا ءبىزدىڭ وڭ جاعىمىزدان ءۇش تانك شابۋىلعا شىققانىن كوردىك. ولاردىڭ بۇيىرىندە «قازاقستان كومسومولى» دەگەن جازۋدى وقۋعا بولاتىن ەدى. بۇلار ءجۇرىسىن دە, اتىسىن دا باياۋلاتپاي, جاۋ شەبىنە قاراي قاتتى ەكپىنمەن كەتىپ بارا جاتتى. ءبىر وكىنىشىسى, سول ءۇش تانكتىڭ قاي اسكەر بولىمىنەن ەكەنىن بىلە المادىم. كەيىن گوس­پيتالدان شىققان سوڭ ءوز تانك بريگاداما كەلىپ, جاتتىعۋ ساباقتارىنا قاتىسىپ ءجۇردىم. بۇل جەڭىس مەيرامىنان كەيىنگى كەز ەدى. ەكيپاج مۇشەلەرى بوس ۋاقىتىندا كۇنى كەشە عانا بولعان بەرلين, رەيحستاگتاعى ۇرىستاردى ەسكە ءتۇسىرۋشى ەدى. اڭگىمە ۇستىندە ستارشينا فرەينمان «قازاقستان كومسومولى» دەگەن جازۋى بار تانكتەردىڭ رەيحستاگقا شابۋىل جاساعاندار ساپىندا بولعانىن ايتتى. قۇلاعىم ەلەڭ ەتە قالدى. «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, كاپيتان گريگورەۆتىڭ تانك باتا­ل­­­­و­­نى ترەپتەۆ پاركىنەن براندەنبۋرگقا قاراي وتكەندە, «قازاقستان كومسومولى» دەگەن جازۋى بار ەكى تانك وڭ جاقتا قاپتالداسىپ كەلە جاتقانىن كوردىم», دەدى ول. بىراق الگى تانكيستەردىڭ كىم ەكەنىن ستارشينا دا بىلە الماپتى.

– مىنە, بار بىلەتىنىم وسى, قاراعىم, – دەدى اجەي. – دەمەك, 1942 جىلعى ءبىز تاپسىرعان 45 «قازاقستان كومسومولى» تانكىنىڭ ەكى-ۇشەۋى 1945 جىلى بەرلينگە جەتكەن-اۋ شاماسى.

...اڭگىمە اياقتالدى. مەن جاسى ۇلكەن, ءومىر جولى ۇزاق, كورگەنى كوپ اجەيگە شىن جۇرەكتەن راحمەت ايتتىم. ويتكەنى ءماندى دە ماڭىزدى ءسوزى ءۇشىن ول كىسىگە دەگەن ريزاشىلىعىم شەكسىز ەدى.

بۇل 2010 جىلدىڭ كوكتەمى بولاتىن. سودان ارادا ءبىراز ۋاقىت ءوتىپ, جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى تويلانعان 2015 جىلدىڭ اياعىندا «الماتى اقشامىنىڭ» سايتىنان مىناداي حاباردى وقىدىم. «كەشە, 21 جەلتوقساندا, – دەلىنىپتى ونداعى جۇگىرتپە جولدا. – قالا­مىزدىڭ بوستاندىق اۋدانىنداعى قۇر­مەتتى ادام نۇرحان احمەتوۆا 100 جاسقا تولدى. مەرەيتوي يەسىن اۋدان اكىمى بەكقالي تورعاەۆ پەن اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى حاميت ءبىرجانوۆ ارنايى بارىپ قۇتتىقتادى».

«جاساي بەرىڭىز, اجەي! – دەگەنبىز سوندا ءبىز. – عۇمىرلى بولىڭىز!»

...تاياۋدا وسى ماقالانى جازىپ بىتىرە بەرگەنىمدە: «ول كىسى امان با ەكەن؟» – دەپ ينتەرنەتكە ءۇڭىلدىم. بايقايمىن, جامانات حابار جوق. «دەگەنمەن, تاعى ءبىر تەكسەرەيىن», دەپ نۇرحان اجەي 1985 جىلى زەينەتكە شىققاننان كەيىن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنداعى ورتالىق كىتاپحاناعا ديرەكتور بولعان گۇلجيھان ابۋعاليەۆاعا تەلەفون سوقتىم. سويتسەم, عازيز جان 102-گە كەلىپ بارىپ, 2017 جىلى دۇنيەدەن وزعان ەكەن. «يماندى بولىڭىز, – دەدىم كەش تە بولسا ىشىمنەن. – سوعىس جىلدارىنداعى سيرەك ءسوز ەتىلىپ جۇرگەن ءبىر دەرەكتى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن قالدىرماي, تولىق ايتىپ كەتكەنىڭىز ءۇشىن سىزگە كوپ راحمەت!».

 

جانبولات اۋپباەۆ,

جۋرناليست

 

نۇر-سۇلتان