COVID-19: ينفەكتسياعا قارسى پرەپارات جاساۋعا مۇمكىندىك بار ما؟

قازىرگى ۋاقىتتا كو­رو­نا­ۆي­رۋس­­تىڭ تارالۋى اسىرەسە يتا­ليا, يران, فرانتسيا, پولشا­دا جوعارى, ال ەپيدەميا باستاۋ العان جانە جۇق­تىر­عان­داردىڭ سانى كوپ تىركەلگەن قىتايدا, ين­فەك­تسيا باقىلاۋ اياسىندا. كو­­رونا­ۆي­رۋس­تىق ينفەكتسيا­دان الەم­­دىك ەكونوميكاعا كەل­تى­رىل­گەن زالال قازىردىڭ وزىندە جۇز­دەگەن ميلليارد دوللارعا باعا­لا­­نىپ وتىر. قىسقا مەرزىمدە COVID-19-ءدىڭ قىتايداعى لاڭى جەر­گىلىكتى دەڭگەيدەن شىعىپ كەڭ اۋقىمدى ىندەتكە اينالدى جانە قولدانىلىپ جاتقان ءىس-شارالار مەن توتەنشە جاعدايلارعا قا­را­ماس­تان, بۇكىل ادامزاتقا قاۋىپ تون­­دى­رەتىن جاھاندىق پاندە­ميا­عا اي­نال­دى دەسەك تە بولادى.

جاڭا كوروناۆيرۋس دەگەنىمىز نە, ول قايدان پايدا بولدى, ول قانشالىقتى قاۋىپتى جانە ونىڭ تارالۋىنان نە كۇتۋگە بولادى؟

كوروناۆيرۋستار – بۇل ادام­دارعا, جانۋارلارعا جانە قۇس­تار­عا جۇعاتىن ۆيرۋستاردىڭ ۇلكەن تۇقىمداستىعى. ادام­دار­­دا كەي­بىر كوروناۆيرۋس­تار تىنىس الۋ جول­دارىنىڭ ءجىتى رەسپيراتورلىق ۆيرۋستىق ين­فەك­­­تسيالارى (جرۆي) قوز­دىر­عىش­­تارىنىڭ قاتا­رىنا جاتا­دى جانە تۇماۋ ءتارىزدى نەگى­زىنەن جەڭىل جانە ورتاشا اۋىر­لىق دارەجەسىندە وتەتىن رەس­پي­را­­تورلىق ينفەكتسيا­لار تۋعى­زا­­دى. سونىمەن قاتار, بۇرىن كورو­ناۆيرۋستار تۋدىرعان ەكى زاردابى مول جۇقپالى اۋرۋ تىر­كەل­گەن: 2002-2003 جىلدارى ءولىم-ءجىتىم دەڭگەيى 9,6% بولاتىن «اۋىر ءجىتى رەسپيراتورلىق ين­فەكتسيا» نەمەسە «SARS CoV» اۋرۋى جانە 2012 جىلى – ءولىم دەڭ­گەيى 34,4% بولاتىن «تاياۋ شىعىس رەسپيراتورلىق سيندرو­مى» (MERS CoV) اۋرۋى. ءبىرىنشى جاعدايدا 8096 ادام اۋرۋ جۇقتىرىپ, 774-ءى قايتىس بولدى, ەكىنشىسىندە –  2494 ادام اۋىرىپ, ونىڭ 858-ءى قايتىس بولدى.

COVID-19 دەگەن اتاۋعا يە بول­عان كوروناۆيرۋستىڭ بۇل جاڭا ءتۇرى العاش رەت 2019 جىلى جەل­توقسان ايىندا ورتالىق قى­تاي­دا­عى ۋحان قالاسىندا تىركەلدى. الدىڭعى ەكى اۋرۋ تۇرىمەن سا­لىس­­تىرعاندا قاتتى ەكپىنمەن جىل­­دام تارالۋدا, بىراق ءولىم-ءجىتىم دەڭگەيى تومەن, شامامەن 3,4%-دى قۇرايدى (سالىستىرۋ ءۇشىن ماۋسىمدىق تۇماۋدان ءولىم 0,3-1,3% ارالىعىندا). ادام­داردا COVID-19 سيمپتومى ماردىمسىز نەمەسە ءتىپتى مۇل­دەم جوق بولۋى مۇمكىن, الايدا كەيبىرەۋلەرى قاتتى اۋىرىپ, قاي­تىس تا بولادى, جاسىنا قاراي ءولىم-ءجىتىم دە جوعارىلايدى. ناق­تى ينكۋباتسيالىق كەزەڭى ءازىر بەل­گى­سىز; شامامەن 7-دەن 24 كۇنگە جۋىق.

وسىلايشا جاڭا COVID-19 كوروناۆيرۋسىنىڭ ءولىم دەڭگە­يى دە, تارالۋ قارقىنى دا ادەت­تە­گى تۇماۋعا قاراعاندا جو­عا­رى. ونىمەن قوسا, جاڭا كورو­ن­ا­ۆي­رۋس­تىق ينفەكتسياعا ءتان بىرقاتار ەرەكشەلىكتەر الاڭداۋشىلىق تۋدىرادى: 1) COVID-19 ۆيرۋ­سى مۋتاتسياعا قابىلەتتى, ال بۇل دە­گە­نىمىز, ۆاكتسينا جاساۋدا قي­ىن­­دىقتار تۋدىرۋى مۇمكىن; 2) ۆيرۋستىڭ جۇقپالىلىعى ماۋ­سىم­دىق تۇماۋعا قاراعاندا شا­ما­مەن 2,5 ەسە جوعارى. 3) COVID-19 تۋدىرعان ينفەكتسيا جاڭا بولعاندىقتان – ۇجىم­دىق يم­مۋنيتەتتىڭ بول­­ماۋى ۆيرۋستىڭ ادامدار ارا­­سىندا ىركىلىسسىز تارالۋىنا جول اشادى; 4) COVID-19 ۆيرۋسىن قايتا جۇقتىرۋ تۋرا­لى دەرەكتەر – كەيبىر ادامداردا وسى ينفەكتسياعا قارسى يممۋنيتەتىنىڭ ەنجار ەكەنىنە دالەل بولا الادى; 5) سيمپتومدارى كورىنبەي تاسىمالدانۋى ينفەكتسيانىڭ باقىلاۋسىز تارالۋ قاۋپىن ەداۋىر ارتتىرادى.

نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى –  COVID-19 شىعۋ تەگى. جوعا­رى­­دا ايتىلعانداي, كوروناۆيرۋستار تابيعاتتا وتە كەڭ تارال­عان جانە كوپتەگەن جانۋارلار مەن قۇستارعا جۇعۋى مۇمكىن. مىسىقتار مەن يت­تەر­دەگى كوروناۆيرۋستار ءجىتى گاس­ترو­ەنتەريتتى, ال قۇستاردا ءجىتى جۇقپالى ءبرونحيتتى تۋدىرادى. قىتايداعى جارعاناتتاردان الىن­عان كوروناۆيرۋستىڭ مولە­كۋ­لالىق تالداۋى COVID-19 قوز­دىر­عىشىمەن تولىق سايكەس كەلە­تىند­ىگىن كورسەتەدى. ءدال وسى جارعاناتتار ينفەكتسيانىڭ باس­تاپقى رەزەرۆۋارى بولۋى مۇم­كىن, ال ادامعا ۆيرۋس ارالىق يەسى ارقىلى ءوتۋى دە ىقتيمال. سونى­مەن ۋحان قالاسىنداعى ازىققا قولدانىلاتىن جابايى جان­ۋارلار بازارى – ينفەكتسيانىڭ نەگىز­گى كوزى بولعان دەگەن بولجام شىن­دىق­قا وتە جاقىن.

تاريح كورسەتكەندەي, كوبى­نە­سە اۋىر رەسپيراتورلى ۆي­رۋس­تىق ينفەكتسيالاردىڭ كوزى باستاپقىدا جانۋارلار نەمەسە قۇستار اراسىندا تارالعان ۆيرۋس­تار بولدى. ايتار بولساق, 2002-2003 جىلدارداعى قىتايداعى SARS ۆيرۋسىنىڭ نەگىزگى رەزەرۆۋارى دا جارعاناتتار بولعان. ساۋد ارابياسىندا العاش رەت انىقتالعان «تاياۋ شىعىس رەس­پي­را­تورلىق سيندرومىنىڭ» باستا­لۋ­ىنا سەبەپ بولعان جوعارى پا­توگەندىك ۆيرۋس ادامدارعا اۋرۋ بەلگىلەرى جوق تۇيەلەردەن بە­رىل­گەن. ال 80 ميلليونعا جۋىق ادامنىڭ ولىمىنە اكەلگەن 1918 جىلعى ايگىلى «يسپان تۇماۋىنا» ادام, دوڭىز جانە قۇس تۇماۋى ۆيرۋستارىنىڭ ۇيلەسىمىنەن شىق­قان قوزدىرعىش سەبەپ بولعان. وسى­لايشا جانۋارلار مەن قۇس­تار­دىڭ ۆيرۋستارى تۇرارالىق كەدەرگىنى جەڭىپ, ادامدار ءۇشىن قاۋىپتى جاڭا جۇقپالى اۋرۋ قوز­دىر­­عىشىنا اينالا الادى.

COVID-19 پاندەمياسىنىڭ بولاشاعىنا كەسىمدى بولجام جوق. قازىرگى ۋاقىتتا COVID-19 تارالعان نەگىزگى گەوگرافيالىق ايماقتار – وڭتۇستىك-شىعىس ازيا جانە ەۋروپا, سونىڭ ىشىن­دە ەۋروپادا ينفەكتسيا جۇق­تىرعان اۋرۋلار سانىنىڭ تەز ءوسۋى بايقالادى. قىتايمەن سانى جاعىنان دەڭگەيلەس, حال­قى وتە تىعىز قونىستانعان ءۇندىس­تان­دا, سونداي-اق دەنساۋلىق ساقتاۋ دەڭ­گەيى امىسە جوعارى ەمەس اف­ريكا ەلدەرىندە دە كورو­نا­ۆي­رۋستىق ينفەكتسيانىڭ پايدا بول­ۋى تۋرالى حابارلامالار الاڭ­­داتادى. قازىردىڭ وزىندە, COVID-19 جۇقتىرعاندار جەر شا­رى­نىڭ بۇكىلىنەن دەرلىك تابىلىپ ۇلگەردى.

قازىرگى قوعامداعى جاھان­دا­­نۋ مەن الەم بويىنشا ادام­دار­دىڭ جىلدام قوزعالىسى ين­فەك­­تسيانىڭ تەز تارالۋى ءۇشىن قولايلى جاعداي تۋعىزىپ وتىر. سوندىقتان كوپ نارسە ۇلتتىق سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قىزمەت جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىنە جانە ءار ەلدىڭ تۇرعىنداردى جەكە قورعانىس قۇرالدارى, ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ شاماسىنا بايلانىستى بولادى. جاھاندىق ىندەت جاعدايىندا, ءوندىرۋشى ەلدەر ەكسپورتتان باس تارتىپ ءدارى-دارمەكپەن الدىمەن ءوز حالقىن قامتىعان كەزدە, بۇل ءتىپتى قيىنداي تۇسكەندىكتەن, ءوز فارماتسەۆتيكالىق ءوندىرىسىن دامىتۋ قاجەتتىلىگىن تاعى دا قاداپ كورسەتەدى.

وكىنىشكە قاراي, COVID-19-گە قارسى ۆاكتسينانىڭ تەز پاي­دا بولۋىنا سەنۋدىڭ قاجەتى جوق, ويتكەنى ونى جاساۋ تىم ۇزاق, كۇردەلى جانە قىمبات پروتسەسس. جاڭا ۆاكتسينانى جاساپ شىعارۋ جانە سىناقتان وتكىزۋ, ادەتتە, كەم دەگەندە 2-3 جىل جانە جۇزدەگەن ملن دوللاردى قاجەت ەتەدى. كوروناۆيرۋستىق ينفەكتسيانى ەمدەۋگە ارنالعان ارنايى وتاندىق پرەپاراتتار جوق, دەگەنمەن قىتايدا, اقش-تا جانە ەۋروپادا جاڭا ۆي­رۋس­قا قارسى پرەپاراتتاردى بەلسەندى ىزدەستىرۋ ءجۇرىپ جاتىر. اقش-تا كوروناۆيرۋسپەن كۇرەس­كە قوسىمشا 8,3 ملرد دوللار, ەۋروپالىق وداق 25 ملرد ەۋرو ءبولدى.

ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋ­سو­لوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتا­لى­عىنىڭ ۆيرۋسولوگ عالىمدارى بىرنەشە جىل بويى ادامنىڭ, جانۋارلار مەن قۇس تۇماۋ ۆيرۋسىن, ال كوروناۆيرۋستى 2014 جىلدان باستاپ ادام ءۇشىن زاردابى اۋىر توسىن ينفەكتسيالار كوزى رەتىندە زەرتتەپ كەلەدى. مۇنداي جۇمىستى ورىنداۋدىڭ بىرقاتار ماڭىزدى سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, قازاقستاننىڭ قىتايمەن شە­كارا­­­سى­نىڭ اۋقىمى وتە كەڭ, ەكى ەل اراسىندا جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىمەن اراداعى ايتار­لىق­تاي ساۋدا اينالىمى جانە ماماندارمەن, ستۋدەنتتەرمەن, تۋريستەرمەن بەلسەندى الماسۋ تاعى بار. اسىرەسە قىتاي مەن وڭتۇستىك ازيادان ۆيرۋستىق ين­فەك­­تسيالاردىڭ قاۋىپتى جاڭا تۇر­لەرى ءجيى شىعادى. ەكىن­شى­دەن, قازاقستاندا قاۋىپتى ۆيرۋس­تىق ينفەكتسيالاردىڭ تاسى­مالداۋشىلارى – جانۋار­لار مەن قۇستاردىڭ الۋان ءتۇرى مەن تابيعي جاسىرىن جول­دا­رى بار. ۇشىنشىدەن, گەوگرا­فيا­لىق تۇرعىدان العاندا, جىل قۇستارىنىڭ كوشى-قونى قازاقستان ارقىلى وتەدى, ولار ءوز كەزە­گىندە تۇماۋ ۆيرۋسى مەن كوروناۆيرۋس, سونىڭ ىشىندە ادام ءۇشىن قاۋىپتى شتامداردى الا جۇرەدى. مۇنداي ۆيرۋستاردى زەرتتەۋ جانە ونىڭ ادامدارعا بەرىلۋىنىڭ الدىن الۋ شارالارىن جاساۋ – مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ماسەلە.

قازىرگى ۋاقىتتا ميكرو­بيو­لو­گيا جانە ۆيرۋسو­لو­گيانىڭ عى­لىمي-وندىرىستىك ورتالىعى – 3 اك­ادەميك, 6 عىلىم دوكتورى, 16 عىلىم كانديداتى, PhD دوكتورلارى مەن دوكتورانتتار جۇمىس ىستەيتىن, تۇماۋ ۆيرۋسى مەن كوروناۆيرۋستى زەرتتەۋ بويىنشا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى تانىمال بىلىكتى مامان ۆيرۋسولوگتار شوعىرلانعان قازاقستانداعى بىردەن-ءبىر ورتالىق. ورتالىق ۆيرۋسو­لوگيالىق جانە مولەكۋ­لا­لىق بيولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە ارنالعان زاماناۋي قوندىرعىلارمەن جابدىقتالعان, ۆي­رۋستىق ينفەكتسيالاردىڭ دياگ­نوس­تيكاسى, الدىن الۋ مەن ەمدەۋ جولدارىن جاساۋ ما­سە­لە­لەرىمەن اينالىسادى. 2015 جىلى تاياۋ شىعىستا جانە باسقا ەلدەردە MERS-CoV كورونا­ۆي­­رۋس­تىق ينفەكتسيا بەلەڭ ال­عان كەزدە, ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا ينستيتۋتى قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىندا العاش رەت جەتەكشى شەتەلدىك ۆيرۋسولوگتاردىڭ قاتىسۋىمەن كوروناۆيرۋس دياگنوزى بويىنشا دالالىق جانە زەرتحانالىق سەمينارلار وتكىزىپ باستاما كوتەردى. العاش رەت 2019 جىلدىڭ ساۋىرىندە ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىندا دارىگە ءتوزىمدى ميكروبتى جانە ۆيرۋستىق ينفەكتسيالارمەن كۇرەس جونىندەگى حالىقارالىق عىلىمي سەمينار ۇيىمداستىرىلدى, وعان الەمنىڭ 14 ەلىنىڭ جەتەكشى ميكروبيولوگتارى, ۆيرۋسولوگتارى جانە جۇقپالى اۋرۋلار جونىندەگى عا­لىم­دارى قاتىستى, ونىڭ ىشىن­دە اقش ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ينستيتۋتىنىڭ 20-دان استام تانىمال عالىمدارى بار. ۆيرۋستىق ينفەكتسيانى زەرتتەۋ سالاسىنداعى بىرلەسكەن حالىقارالىق جوبالار امە­ري­كا قۇراما شتاتتارىنىڭ (مەم­فيس قالاسىنداعى عىلىمي اۋرۋحا­ناسىنداعى دۇنيە­جۇ­زىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيى­مى­نىڭ تۇماۋ ورتالىعى, تەن­نەس­سي) جانە ۇلىبريتانيا (ليدس ۋنيۆەرسيتەتى, ليدس, ۇلى­بري­تا­نيا) عالىمدارىمەن جۇزەگە اسى­رى­­­لادى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا جانۋارلار مەن قۇستاردىڭ تابيعي پوپۋلياتسيالارىندا تارالاتىن كوروناۆيرۋستىڭ شتامدارى دا قاۋىپتى. ادامدارعا وسى ۆي­رۋس­­تاردىڭ جۇعۋى قىتاي­دا­عى­داي ىندەتكە ۇلاسۋى مۇمكىن. ءدال وسى جاعداي جانۋارلار مەن قۇستاردىڭ تۇماۋ ۆيرۋسىنا دا قاتىستى. سوندىقتان دا ينفەكتسيانىڭ ىق­تي­مال تابيعي كوزدەرىن دەر كە­ز­ىن­دە انىقتاۋ جانە جاڭا قاۋىپ­تى ۆيرۋستىڭ جايىلۋىن بولدىرماۋ جونىندەگى شارالاردى ازىرلەۋ ماقساتىندا قازاقستان اۋماعىندا تارالا­تىن تۇماۋ ۆيرۋستارى مەن كوروناۆيرۋستاردى كەشەندى عىلىمي-زەرتتەۋ قاجەت. سونداي-اق COVID-19 بەن تۇماۋ ۆيرۋسىنا قارسى جاڭا وتاندىق ۆيرۋسقا قار­­سى وتاندىق پرەپاراتتار جاساۋ­عا ەرەكشە نازار اۋدا­­رۋ قاجەت. ال ميكروبيولوگيا جانە ۆي­رۋ­سولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتا­­لىعى بۇل سالادا ۇلكەن تا­جىري­­­بەگە يە.

 سونىمەن قاتار تۇماۋ ۆيرۋسىنا جانە كورونوۆيرۋسقا قارسى ءتيىمدى جاڭا وتاندىق پرەپاراتتاردى جاساۋ ءار ەلدىڭ عالىمدارىنىڭ تىكەلەي مىن­دەتتەرى. بۇل ۆيرۋستىق ينفەك­تسيا­ل­ارعا جەدەل دەن قويۋ ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ەلدىڭ ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىگىن قام­تا­ما­سىز ەتۋ تۇرعىسىنان وتە ما­ڭىز­دى. ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىندا ميكروبقا قارسى جانە ۆيرۋسقا قارسى جاڭا دارى­لىك پرە­پاراتتاردى جاساپ شى­عارۋ جۇ­زەگە اسىرىلۋ­دا. ءبىزدىڭ عالىم­دا­رىمىز زەڭگە قار­سى جانە ۆي­رۋس­­قا قارسى بەل­سەندىلىككە يە كەڭ سپەكترلى العاشقى جانە ازىرگە جالعىز وتاندىق انتيبيو­تيك جاساپ شىعاردى. بۇل انتيبيوتيك كلي­نيكاعا دەيىنگى جانە كلي­نيكالىق سىناقتاردىڭ بارلىق ساتىلارىنان ءساتتى ءوتتى, قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىندا ەم­دىك ماقساتىندا قولدانۋ ءۇشىن تىر­كەل­گەن, ونىڭ ءوندىرىسى ءبىزدىڭ ورتالىقتىڭ بازاسىندا جولعا قويىلعان. سونىمەن قاتار تۇماۋ ۆيرۋسىنا قارسى بىرقاتار پرەپاراتتار ازىرلەندى, قازىرگى ۋاقىتتا ونىڭ كلينيكاعا دەيىنگى زەرتتەۋ كەزەڭى اياقتالۋدا. سون­دىق­تان دا تۇماۋعا جانە كورو­ناۆيرۋستىق ينفەكتسياعا قارسى, جاڭا ۆيرۋسقا قارسى پرەپاراتتار جاساۋ ءۇشىن بىزدە ناقتى نەگىزدەر بار.

سوڭعى كۇندەردەگى وقيعالار كور­سەتىپ وتىرعانداي, كەڭ اۋقىم­­­­دى ەپيدەميا جاعدايىندا فار­­­ما­­تسەۆ­تيكالىق ءوندىرۋشى ەلدەر ءدارى-دارمەكتەر مەن جەكە قور­عا­نىس قۇرالدارىن ەكسپورتتاۋدى توقتاتىپ, ەڭ الدىمەن ءوز تۇر­عىن­­دارىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قانا­­عاتتاندىرۋعا تىرىسىپ جا­تىر. ناتيجەسىندە نارىقتا ءدارى-دارمەكتەردىڭ تاپشىلىعى ەدا­ۋىر بايقالىپ وتىر. قازاق­س­تان رەسپۋبليكاسىندا ءوز فار­­ماتسەۆتيكالىق ءوندىرىسىن, ياعني اتاپ ايتقاندا, وتان­دىق فار­ما­تسەۆ­تيكالىق پرەپا­رات­تار­دىڭ دامۋ­ىنا بايلانىستى زەرت­تەۋ­لەردى بارىنشا كۇشەيتۋ قاجەت. ءار ەل ءوز ماسەلەسىن ءوزى شەشۋى ءتيىس. جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, وسى ماسەلەلەردى ەلىمىزدىڭ ۆيرۋسولوگ ماماندارى جانە دە ءبىزدىڭ عى­لىمي ورتا­لىق­تىڭ عالىم­دا­رىنىڭ بىر­لەسىپ شەشۋگە تولىق مۇم­كىن­دى­گى بار.

كەز كەلگەن ينفەكتسيانىڭ ءور­شۋىن وتپەن سالىستىرۋعا بولادى. ءورتتى ءسوندىرىپ, سالدارىن جويعاننان گورى ونىڭ الدىن الۋ وڭاي. وسىعان بايلانىستى ينفەكتسيانىڭ تابيعي كوزدەرى مەن تابيعي وشاقتارىن دەر كەزىندە انىقتاۋ, ۆيرۋستىڭ تابيعي قورلارىنان ادام پوپۋلياتسياسىنا وتۋىنە جول بەرمەۋ جانە ۆيرۋستاردىڭ تۇرارالىق كەدەرگىنى جەڭەتىن پروتسەستەردى زەرتتەۋ ۇلكەن ماڭىزعا يە. ۆي­رۋس­تىڭ تابيعاتتا تارالۋىندا شەكتەۋ بولمايدى, ونىڭ ادام بالاسىنىڭ ناقتى ۇلتىنا, جا­سىنا, دارەجەسىنە قاراماي, ميل­ليون­داردىڭ ولىمىنە اكەلىپ سوعا­تى­نى انىق. وكىنىشكە قاراي, ادام­زاتقا وراسان زور زيان كەل­تىر­گەن سوڭعى COVID-19 ەپي­دە­ميا­­سى مۇنىڭ ناقتى دالەلى بولا الاتىنى ءسوزسىز.

امانكەلدى سادانوۆ,

«ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى» جشس باس ديرەكتورى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور