11 ناۋرىزدا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى COVID-19 جاڭا كوروناۆيرۋستىق ينفەكتسيانى پاندەميا دەپ جاريالادى. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەت ارنايى الدىن الۋ شارالارىن قولعا الاتىنىن Twitter-دەگى پاراقشاسىندا جازدى.
پرەزيدەنت ءوز جازباسىندا: «قوعامدىق ءىس-شارالار ۋاقىتشا توقتاتىلادى. ازاماتتار ازىق-ت ۇلىكپەن جانە ەڭ قاجەتتى تاۋارلارمەن ۇزدىكسىز قامتىلادى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس زارداپ شەكپەۋى ءتيىس», دەدى. ۇكىمەت قولعا العان الدىن الۋ شارالارىنىڭ بىرقاتارى كەشە پرەزيدەنت جانىنداعى ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆ, دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ەلجان ءبىرتانوۆ, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ, مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆا, يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى بەرىك كاماليەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن بريفينگتە ايتىلدى.
ۆيتسە-پرەمەر كوميسسيانىڭ بىرقاتار ناقتى شەشىمدەرىمەن تانىستىردى. «بۇل ىندەتتى ادامزاتتىڭ الدىندا تۇرعان ورتاق ماسەلە رەتىندە قاراستىرۋىمىز كەرەك. پرەزيدەنت الدىن الۋ شارالارىنا بايلانىستى ناقتى تاپسىرمالار بەردى. كوروناۆيرۋسقا بايلانىستى قۇرىلعان كوميسسيا بىرقاتار شەشىمدەر قابىلدادى. ەڭ الدىمەن, 13 ناۋرىزدان باستاپ ەلىمىزدە مەرەكەلىك, سپورتتىق, مادەني-بۇقارالىق ءىس-شارالاردى, كونفەرەنتسيالار, سەمينارلار مەن كورمەلەردى وتكىزۋگە تىيىم سالىنادى. ەكىنشى, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ وبەكتىلەرىندە جانە قوعامدىق كوپشىلىك ورىنداردا, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى, كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, تاماق ونەركاسىبى, بازارلار, قوعامدىق تاماقتانۋ ورىندارى, ۆوكزالدار, اۋەجايلار مەن قوناقۇيلەر كۇشەيتىلگەن سانيتاريالىق-دەزينفەكتسيالىق رەجىمگە كوشۋى ءتيىس. سونداي-اق قارتتار مەن مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامدارعا ارنالعان مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك وبەكتىلەرگە, الەۋمەتتىك وڭالتۋ ورتالىقتارىنا, مۇگەدەك بالالارعا وقۋ ورنىنا بارۋعا تىيىم سالۋ جانە ولارعا كۇشەيتىلگەن سانيتاريالىق-دەزينفەكتسيالىق رەجىمدى ەنگىزۋ; كانيكۋل كەزىندە وقۋشىلاردىڭ وڭىردەن تىس جەرلەرگە ەكسكۋرسيا جاساۋىنا تىيىم سالۋ; قوعامدىق كولىكتى جۋ, دەزينفەكتسيالاۋ; ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ 16 ناۋرىزدان باستاپ 5 ءساۋىر ارالىعىندا كانيكۋلعا شىعۋىن قامتاماسىز ەتۋ; 16 ناۋرىزدان باستاپ كوللەدجدەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىن قاشىقتىقتان وقىتۋعا, ونىڭ ىشىندە, ءبىلىمدى باعالاۋدىڭ بارلىق تۇرلەرىن قاشىقتىقتان جۇرگىزۋگە اۋىستىرۋ; 1 «ا», 1 «ب», 2 جانە 3-ساناتتارداعى ەلدەرمەن حالىقارالىق جولاۋشىلار قاتىناستارىن شەكتەۋ جانە وسى ساناتتاعى ەلدەرگە حالىقارالىق, سپورتتىق, مادەني, تۋريستىك ءىس-شارالارعا شىعۋعا تىيىم سالۋ سياقتى ۋاقىتشا شارالار قابىلدانادى», دەگەن ە.توعجانوۆ حالىقتى تەك رەسمي اقپارات كوزدەرىنە سەنۋگە, دۇرلىكپەۋگە, الدىن الۋ شارالارىن ۇستانۋعا جانە ساقتاۋعا شاقىردى.
ا.ايماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەكتەپ وقۋشىلارى كوكتەمگى كانيكۋلعا كەستە بويىنشا 21 ناۋرىزدا شىعۋى ءتيىس ەدى. بىراق دەمالىس ەپيدەميولوگيالىق جاعدايعا بايلانىستى وزگەرىپ وتىر. ال بالاباقشالار جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەدى. جاعداي وزگەرسە جەدەل شارالار قابىلدانادى. «كانيكۋل اياقتالعانعا دەيىن احۋالدى قاداعالاپ وتىرامىز, ەگەر باسقاداي جاعداي ورىن السا وقۋشىلاردى دا قاشىقتىقتان وقىتۋعا تۋرا كەلەدى. بىراق 68 مەكتەپتە مۇلدەم ينتەرنەت جوق. بۇل ماسەلە بويىنشا ءتيىستى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىرمىز», دەدى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى.
ول قاشىقتىقتان وقىتۋ فورماتىنا كوشۋگە بارلىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قاۋقارى جەتكىلىكتى ەكەنىن جەتكىزدى. «ەلىمىزدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەر ۇلكەن قالالاردا ورنالاسقان, سوندىقتان بارلىق جەردە تەحنيكالىق جانە ينتەرنەت جىلدامدىعى جاعىنان مۇمكىندىك بار. قاشىقتىقتان وقىتۋ جاڭادان شىققان جۇيە ەمەس. بىزدە ۋنيۆەرسيتەتتەر بىرنەشە جۇيە بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. بىراق ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بەرىپ وتىرعان ورتاق تالاپتارى بار. ءبىز 1,5-2 اي بۇرىن وسى جۇمىستى باستاپ كەتكەن بولاتىنبىز. كوللەدجدەر مەن جوو-لاردى تەستىلەۋدەن وتكىزىپ, قاشىقتىقتان جۇمىس ىستەي الاتىندارىن تەكسەردىك. ءتيىستى ماماندار مەن وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلارىنان قۇرالعان جۇمىس توبى الگوريتمدى انىقتادى. سوندىقتان جۇمىس وسى تارتىپتە جۇرگىزىلەدى», دەدى مينيستر.
سپيكەرلەر قوعامدىق ءىس-شارالاردىڭ ۋاقىتشا توقتاتىلۋىنا جەكە-جەكە توقتالدى. ە.توعجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, سپورتتىق جارىستار توقتامايدى, بىراق كورەرمەنسىز وتەدى. «بۇل – حالىقارالىق تاجىريبە. بارلىق ەۋروپا ەلىندە ۇلكەن قۇرامالار كورەرمەنسىز الاڭعا شىعادى. بىزدە دە وسىنداي شەشىم قابىلداندى», دەدى ول.
سونداي-اق ساۋدا ورىندارى جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ىشىندە دۇكەندەر اشىق بولادى. بىراق كينوتەاترلار جۇمىسىن توقتاتادى. «فيلم از دەگەندە ءبىر ساعات كورسەتىلەتىنىن بىلەسىزدەر. عيمارات ىشىندە كوپتەگەن ادامنىڭ ءبىر ۋاقىتتا ۇزاق بولۋى ءتۇرلى ماسەلەنى تۋىنداتادى. سول سەبەپتى وسىنداي شەشىم قابىلدادىق», دەدى ۆيتسە-پرەمەر.
ە.توعجانوۆ ناۋرىز مەيرامىنا ارنالعان ءىس-شارالار تۋرالى دا تولىقتىرىپ ءوتتى. «ناۋرىز – ەجەلدەن كەلە جاتقان حالقىمىزدىڭ ءداستۇرى مەن سالتىنا ەنگەن مەيرامى. بىراق ادام ءومىرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ەڭ ماڭىزدى ماسەلە. سوندىقتان ناۋرىز مەيرامىندا ادام كوپ جينالاتىن ۇلكەن تويلاردىڭ بارلىعىنا تىيىم سالىنادى. ال ازاماتتاردىڭ ءبىر-بىرىمەن كورىسۋىن, كەزدەسىپ قۇتتىقتاۋىن ەشكىم قاداعالاپ تۇرا المايدى», دەگەن ۆيتسە-پرەمەر تۋعان كۇن باسقوسۋلارى مەن توي-تومالاقتى دا مۇمكىندىگىنشە كەيىنگە شەگەرۋدى ايتتى.
ال ابايدىڭ 175 جىلدىعىنا ارنالعان ءىس-شارالاردىڭ قالاي وتەتىنى تۋرالى سۇراققا جاۋاپ بەرگەن اقتوتى رايىمقۇلوۆا: «مۇنداي ءىس-شارالاردى جاڭا فورماتتا وتكىزۋ جاعىن قاراستىرىپ جاتىرمىز. مىسالى, ونى تەلەديدار, الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى وتكىزۋدى ويلاستىرۋدامىز. حاكىم ابايدىڭ تۇلعاسىن ءتۇسىنىپ, ۇلىقتاۋ شارالارى دا جاڭا فورماتتا وتكىزىلەدى», دەدى.
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ب.كاماليەۆ حالىقارالىق رەيستەردىڭ ايتارلىقتاي قىسقاراتىنىن اتاپ ءوتتى. «ەۋرووداق ەلدەرىمەن جانە ۇلىبريتانيامەن اپتاسىنا 29 رەيستىڭ 14-ءىن قىسقارتتىق. تۇركياعا اپتاسىنا قاتىنايتىن 43 رەيستىڭ 15-ءىن عانا قالدىردىق. بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە اپتاسىنا 32 رەيس بولاتىن, ونىڭ 12-ءسىن عانا قالدىرىپ وتىرمىز. كەشە عانا ءبىزدىڭ مينيسترلىكتە بارلىق شەتەلدىك اۋەكومپانيالاردىڭ وكىلدەرىمەن جينالىس ءوتتى. جولاۋشىلاردىڭ تالابىنا ساي بارلىق اۋەكومپانيالارى بيلەتتەردى ايىپپۇلسىز قايتارۋى كەرەك. ساپاردى باسقا ۋاقىتقا اۋىستىرۋ ءۇشىن دە ايىپپۇل تالاپ ەتپەۋى ءتيىس. قانداي دا ءبىر اۋەكومپانياسى مۇنى ورىنداماسا اۆياتسيالىق اكىمشىلىكتىڭ تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيتىن بايلانىس ورتالىعىنا قوڭىراۋ شالىپ نەمەسە مينيسترلىككە حابارلاسىپ شاعىمدارىن بەرسىن», دەدى ۆيتسە-پرەمەر.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى 6 قاڭتاردا وتكىزگەن كوروناۆيرۋسقا بايلانىستى العاشقى ءباسپاسوز ءماسليحاتىنان بەرى وتانداستارىمىزعا قاۋىپتى مەملەكەتتەرگە بارماۋدى ەسكەرتىپ كەلەدى. وسىنى قايتالاي ايتقان ەلجان ءبىرتانوۆ ءار ازامات بۇل ىسكە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋى كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى. سونداي-اق ول قازىرگى كەزدە شەتەلدەن كەلىپ جاتقان بارلىق جولاۋشىلار ساۋالداما تولتىرۋعا مىندەتتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «ساۋالداما ەلەكتروندى جۇيەگە ەنگىزىلىپ, جەرگىلىكتى مەديتسينالىق مەكەمەلەرگە تاپسىرىلادى. وندا مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى وسى ازاماتتاردى باقىلاۋعا الادى. الايدا كەيبىر ازاماتتار جاۋاپسىزدىق تانىتىپ, قاي ەلدەن كەلگەنىن تولتىرماي جاتادى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن باسقا دا تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەردى قاراستىرىپ جاتىرمىز. باس سانيتاردىڭ قاۋلىسى بويىنشا كارانتيننەن باس تارتىپ نەمەسە قاشىپ جۇرگەن كىسىلەر اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. ەگەر ول اۋىرىپ, باسقالارعا اۋرۋ جۇقتىرسا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلاتىنىن باسا ايتقىم كەلەدى», دەدى ول.
ە.ءبىرتانوۆ ەپيدەميولوگيالىق جاعدايعا بولجام جاساۋ جانە ول تۋرالى ايتۋ – دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ مىندەتى ەكەنىن ايتا كەلىپ: «بولجامدى ماتەماتيكالىق جانە ستاتيستيكالىق فورمۋلالارمەن ارنايى ماماندار عىلىمي-زەرتتەۋ ارقىلى جاسايدى. قازىرگى كەزدە 120 مەملەكەتتە 125 مىڭنان استام ناۋقاس تىركەلدى. وسى ەلدەردىڭ كوبى ءبىزدىڭ ەلمەن اۋە, تەمىر جول جانە باسقا دا تاسىمالداۋ جولدارى ارقىلى تىكەلەي قارىم-قاتىناستا. جىل باسىنان بەرى شەتەلدەن 1 ملن-نان استام ادام ەلگە كەلدى. ارينە ولاردىڭ ينفەكتسيانى تاسىمالداۋ مۇمكىندىگى بار. مۇنداي عىلىمي بولجامدار ەڭ الدىمەن الدىن الۋ شارالارىن – ءدارى-دارمەك, مەديتسينالىق جابدىقتار ساتىپ الۋعا, ماماندار دايىنداۋعا قاجەت», دەدى.
جيىندا سپيكەرلەر ماسكا ماسەلەسىنە دە جاۋاپ بەردى. «ماسكامەن قامتۋ ماسەلەسى پرەمەر-ءمينيستردىڭ تىكەلەي باقىلاۋىندا. قازىر كۇنىنە 230 مىڭ ماسكا وندىرىلەدى. مۇنى 250 مىڭعا دەيىن كوتەرۋ قاراستىرىلىپ جاتىر. ەلىمىز بويىنشا 1700 ءدارىحانانى ماسكامەن قامتۋ كوزدەلگەن. دەگەنمەن, دارىحاناداعى ماسكا باعاسىن 100 پايىز باقىلاۋ مۇمكىن ەمەس بولىپ تۇر», دەدى ە.توعجانوۆ.