پرەزيدەنت ق.توقاەۆ بىلتىر قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا مەملەكەتتىلىگىمىزدى نىعايتۋ ەندىگى جەردە قوعامدىق-ساياسي ءومىرىمىزدى مودەرنيزاتسيالاۋسىز مۇمكىن ەمەستىگىن ايتا كەلە, اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىن 2020 جىلعى ەل ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعالار قاتارىنا جاتقىزعان بولاتىن. ەندى سول ويىنىڭ جالعاسى رەتىندە مەملەكەت باسشىسى XXI عاسىرداعى قازاقستان ءۇشىن ۇلى اباي مۇراسىنىڭ قوعامدىق سانانى جاڭعىرتىپ, ۇلت بولىپ بىرىگۋىمىزگە تيگىزەر ىقپالىن اشا تۇسەتىن باعدارلامالىق ماقالاسىن جاريالاپ وتىر.
راس, اباي – شىن مانىندەگى ۇلى اقىن, فيلوسوف, كەمەڭگەر ويشىل جانە اعارتۋشى. ول سونىمەن بىرگە – قوعامتانۋشى جانە پۋبليتسيست. سوندىقتان «زامان وزىپ, ادام توزسا» دا ابايدىڭ شىعارمالارى ءوزىنىڭ قۇندىلىعىن جويماق ەمەس, بۇرىنعىشا وزەكتى, ومىرشەڭ جانە قوعام ءۇشىن قاجەتتىلىگىن جوعالتپاي, سول ءمان-ماعىناسىن ساقتاعان كۇيىندە ۇرپاقتارىنا مۇرا بولىپ قالا بەرمەك. ابايدى اباي ەتكەن, ونى ۇلى تۇلعالاردىڭ دەڭگەيىنە كوتەرگەن – ءومىر سۇرگەن ورتاسى مەن زامانى. تۋمىسىنان زەرەك ول كۇندەلىكتى ءومىر شىندىعىن كورىپ ءوستى. اكەسى قۇنانبايدىڭ قاسىنا ىلەسىپ ءجۇرىپ سول كەزدەگى قوعامدىق ۇدەرىستەرگە تىكەلەي قاتىسىپ, كوپ دۇنيەنى كوڭىلىنە توقىپ, جاقسى مەن جاماندى ايىرۋدى ۇيرەندى. اقىن كەيبىرىنە كومەك كورسەتكىسى كەلسە, الدەبىرەۋلەرىن سىنعا الۋ ارقىلى الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە ارالاستى, ءسويتىپ ءوز پايداسىن تيگىزۋگە تالپىندى. ياعني ول قارشادايىنان باستاپ ءوز قوعامىنىڭ قاراما-قايشىلىقتارىن ءتۇسىنىپ ءجۇرىپ ەسەيدى, شىنىقتى جانە وعان ءۇن قوستى. سول جاعىمسىز قۇبىلىستاردىڭ سىرىن اشۋعا كۇش سالىپ, ولارعا سىني كوزبەن قاراپ, اششى دا بولسا شىندىقتى ايتتى. ءوز ۇستانىمدارىن وتكىر ءسوز ارقىلى جەتكىزىپ باقتى. اباي قارا سوزدەرى مەن ولەڭ جولدارىن زامانداستارىنىڭ سانا-سەزىمىنە جانە قوعامدىق ومىرگە ىقپال ەتۋ ءۇشىن پايدالاندى. ول قازاق قوعامىندا ورىن الىپ وتىرعان ادىلەتسىزدىككە, ونىڭ كەمشىن تۇستارىنا نەمقۇرايدىلىق تانىتقان ەمەس.
اباي زامانا اعىسىن مۇقيات زەردەلەۋ ارقىلى ادامدى تاني باستادى, ءسويتىپ بارىپ ءوز حالقىنىڭ مىنەز-قۇلقى مەن ۇلتتىق بولمىسىن تەرەڭ تۇسىنە ءبىلدى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ ماقالاسىندا جاڭعىرۋ ماسەلەسىن وسىدان ەكى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن ۇلتتى جاڭارۋعا, جاڭا ومىرگە بەيىم بولۋعا شاقىرعان اباي مۇراسىمەن بايلانىستىرا قاراۋعا كوڭىل اۋدارىپ وتىر. سەبەبى ۇلى اقىننىڭ شىعارمالارى قانشا ۋاقىت وتسە دە, حالىقتى اداستىرماي وعان ءوز جولىن تابۋدا رۋحاني ازىق بولادى. كەمەڭگەر بابامىز تۋىندىلارىنىڭ ارقاۋى بولعان ماسەلەلەردى ماڭگىلىك تاقىرىپتاردىڭ قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى. ول – ەڭ الدىمەن رۋحانيات, قازاق حالقىنىڭ ساناسى مەن بولمىسى, ونىڭ ىشكى جان دۇنيەسى. ەلباسى ايتقانداي, «حالقىمىزدىڭ ابايعا كوڭىلى اينىمايدى, قايتا ۋاقىت وتكەن سايىن ونىڭ ۇلىلىعىنىڭ تىڭ قىرلارىن اشىپ, جاڭا سىرلارىنا قانىعا تۇسەدى».
پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ماقالاسىندا دانىشپان اباي ەڭبەكتەرىنىڭ XXI عاسىرداعى الەۋەتىنە تەرەڭ ءۇڭىلىپ وتىر. ويتكەنى قازاقتىڭ باس اقىنىنىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارىنا بەرەرى ۇشان-تەڭىز. ءدال قازىرگى كەزدە قازاق حالقىنا ۇلى ابايدىڭ كەرەكتىگى مەن قاجەتتىلىگىن ءتۇسىنىپ, ونى قوعامدىق-الەۋمەتتىك ءومىرىمىزدى, تۇرمىس-سالتىمىزدى ساۋىقتىرۋعا ناقتى قادامدار جاساپ, ادامي باستاۋلارىمىزعا بەتبۇرىس جاساعانىمىز – بۇگىنگى كۇننىڭ تالابى. ەندەشە, سول زامانداعى قازاق قوعامىندا ورىن العان, سول قوعامعا ءتان بولعان قاراڭعىلىق پەن ناداندىققا اباي ەنجارلىق كورسەتە المادى. ول قاتتى قينالىپ, كۇيزەلىسكە دە ۇشىرادى. بۇكىل جان دۇنيەسىمەن وعان قارسى تۇردى, قارا تۇنەكپەن كۇرەستى. بىراق ول, وكىنىشكە قاراي, اقىماق كوپ, اقىلدى از زاماندا جالعىز بولدى. سوندىقتان اباي:
ىنساپ, ۇيات, ار, نامىس, سابىر, تالاپ –
بۇلاردى كەرەك قىلماس ەشكىم قالاپ.
تەرەڭ وي, تەرەڭ عىلىم ىزدەمەيدى,
وتىرىك پەن وسەكتى جۇندەي ساباپ, – دەيدى.
ال ەندى وسىنى كورە تۇرا اباي نە ىستەمەك كەرەك ەدى؟ وعان ۇلى اباي بىلاي جاۋاپ بەرەدى:
ماقسۇتىم – ءتىل ۇستارتىپ,
ونەر شاشپاق,
ناداننىڭ كوزىن قويىپ,
كوڭىلىن اشپاق.
ۇلگى السىن دەيمىن ويلى جاس
جىگىتتەر,
دۋمان-ساۋىق ويدا جوق اۋەل باستا-اق.
ىنساپ, ۇيات, ار, نامىس, سابىردىڭ ورنىنا ناداندىق, وتىرىك پەن وسەك, كۇنشىلدىك, ماقتانقۇمارلىق سياقتى ىندەت شالعان قوعامدىق ورتادا تەك جالعاندىق ءورىس الدى. ءسويتىپ سورلى قازاق التىباقان الاۋىزدىققا دۋشار بولدى. وسى اششى شىندىقتى دانا اباي عانا كورە ءبىلدى ەمەس پە؟ ول بەرەكەسى كەتكەن ەلدى سۋى اشىعان باتپاق كولمەن تەڭەستىردى. مۇنىڭ ەڭ الدىمەن رۋحاني جۇتاڭدىققا قاتىسى بار ەكەندىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سوندىقتان ەلباسى ن.نازارباەۆ رۋحاني جاڭعىرۋ ماسەلەسىن بەكەردەن-بەكەر كوتەرگەن جوق. ەگەر ءار كىسىنىڭ بويىندا جاقسى قاسيەتتەر بولماسا, وندا ادامدار اراسىندا ادىلەتسىزدىك, پاراقورلىق, يمانسىزدىق, مەيىرىمسىزدىك, جالقاۋلىق, ەرىنشەكتىك, نەمقۇرايدىلىق, ەكىجۇزدىلىك, ادەپسىزدىك, ارسىزدىق, ەنجارلىق, توعىشارلىق, كۇنشىلدىك, ساتقىندىق, مانساپقورلىق, مەنمەندىك, بويكۇيەزدىك سياقتى جاعىمسىز جانە زياندى مىنەز-ق ۇلىققا نەگىزدەلگەن قارىم-قاتىناستار ۇستەمدىك الاتىنى ءسوزسىز. ءبىر جامان جەرى, وسىنداي جارامسىز قىلىقتار مەن مىنەزدەردى كەيبىرەۋلەر سوراقىلىق دەپ ەسەپتەمەيدى. وعان دەگەن قوعام تاراپىنان جازعىرۋ, تىپتەن, ەڭ بولماعاندا ۇيالتۋ ارەكەتتەرى بايقالمايدى. ويتكەنى دانىشپان اباي ايتقانداي, ءاربىر جالقاۋ كىسى – قورقاق, قايراتسىز تارتادى, ءاربىر قايراتسىز – قورقاق, ماقتانعىش كەلەدى; ءاربىر ماقتانشاق – قورقاق, اقىلسىز, نادان كەلەدى; ءاربىر اقىلسىز – نادان, ارسىز كەلەدى; ءاربىر ارسىز جالقاۋدان سۇرامساق, ءوزى تويىمسىز, تىيىمسىز, ونەرسىز, ەشكىمگە دوستىعى جوق جاندار شىعادى. ونداي قوعام تۇبىندە داعدارىسقا ۇشىراپ, ىشتەي ءىرىپ-ءشىريدى. ىستەگەن ءىسىڭ جانسىز, ءنارسىز بولسا, ونداي ولەكسەلىك ارەكەتتەن نە پايدا! ال ەگەر ول قوعام يگىلىگى ءۇشىن ەمەس, ۇپاي جيناپ, مانساپ قۋعا باعىتتالسا, ودان ءتىپتى دە پايدا بولماس. بۇل قۇر بوسقا داڭعازالىق, بىرەۋگە جاعىنىپ, ۇپاي جيناۋ ءۇشىن جاسالعان ناعىز كوزبوياۋشىلىق, حالىقتى الداۋدىڭ ءدال ءوزى. ەندەشە, باسىنان نيەت ەتىلمەگەن جۇمىستا جاقسى پيعىل قايدان بولسىن. بۇنىڭ ارتى تەك لەپىرمە سوزبەن, مازمۇنسىز ۇرانپازدىق پەن جالعان ەسەپ جانە قوسىپ جازىلعان مالىمەتكە اكەلىپ سوقتىرارى انىق. اباي:
ەل بۇزىلسا, قۇرادى شايتان ورمەك,
پەرىشتە تومەنشىكتەپ,
قايعى جەمەك.
ءوزىمنىڭ يتتىگىمنەن بولدى دەمەي,
جەڭدى عوي دەپ شايتانعا
بولار كومەك...
ارامدىقپەن بار ما ەكەن جاننان
اسپاق,
وزىمەن ءوزى ءبىر كۇن بولماي ما الەك؟..
ماقتان ءۇشىن قايراتسىز
بولىس بولماق,
يتتەي قور بوپ, وزىنە ءسوز كەلتىرمەك...
كۇشتىلەرىم ءسوز ايتسا,
باس يزەيمىن شىبىنداپ.
ءالسىزدىڭ ءسوزىن سالعىرتسىپ,
شالا ۇعامىن قىرىنداپ.
ابايشا ايتار بولساق, قازاق قوعامى پاراساتتى بولعاندا عانا ول قوعامدى وركەندەگەن ەلدىڭ قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى. ول ءۇشىن ءاربىر ادامنىڭ ءسوز تانۋى شارت. سوندا عانا ادالدىق, ادامگەرشىلىك, جاناشىرلىق سياقتى قاسيەتتەر ءوزىنىڭ باستاپقى ماعىناسىنا يە بولماق. باسقاشا بولعان جاعدايدا اباي ايتاتىن ادال ادام قايدان شىقپاق, ونى قايدان تاپپاقپىز؟ ادال ادام بولماسا, «تولىق ادام» قالاي قالىپتاسپاق؟ وعان جەتۋدىڭ جولىن اباي «بەس نارسەدەن قاشىق بول, بەس نارسەگە اسىق بول» دەپ نۇسقايدى. ول ءوزىنىڭ سىندارلى سىنىمەن جاماندىقتان جيرەنۋگە, جاقسىلىقتان ونەگە الىپ, ونى ويعا جيۋعا شاقىرادى. دانا اباي سوزگە اقىل سەنبەي سەنبەۋ, ىسكە اقىلمەنەن كىرىسۋ جانە ناداندارعا بوي بەرمەۋگە كەڭەس بەرەدى.
ۇلى ويشىلدىڭ قارا سوزدەرى مەن ولەڭدەرى «قۇلاقتان كىرىپ, بويدى الادى». ولار كۇنى كەشە عانا ايتىلعانداي, ماڭىزى مەن وزەكتىلىگىن ءالى جوعالتقان جوق. اباي مۇنى جازعاننىڭ اتىن بىلمە, ءسوزىن ءبىل دەيدى:
ءسوز ءمانىسىن بىلسەڭىز,
اقىل – ميزان (تارازى), ولشەۋ قىل
ەگەر قيسىق كورىنسە,
مەيلىڭ تاستا, مەيلىڭ كۇل.
ەگەر ءتۇزۋ كورىنسە,
ويلاپ-ويلاپ, قۇلاققا ءىل.
ناداندىقپەن كىم ايتسا,
ونداي ءتۇپسىز سوزگە ەرمە.
سىزگە ايتامىن, ءحاۋىپ – بۇل.
جاماندىقتان جيرەنسەڭ,
اشىلارسىڭ جىلما-جىل.
شىن ءسوز قايسى بىلە الماي,
ءار نارسەدەن قۇر قالما.
اباي شىعارمالارى ازاماتتىق جانە پاتريوتتىق سارىنعا يە. ول ناعىز ازامات بولۋ ءۇشىن دۇنيەنىڭ كەتىگىن تاۋىپ, سوعان كىرپىش بولىپ قالانۋى كەرەك دەگەندى مەڭزەيدى. اقىن, قازىرگى سوزبەن ايتار بولساق, ءوز ەلىنىڭ پاتريوتى شەڭبەرىندە قالىپ قويماي, «ادامنىڭ بالاسى – باۋىرىڭ, ادام بالاسىنا ادام بالاسىنىڭ ءبارى دوس» دەپ, ءوزىن ادامزاتتىق تۇعىرعا وتىرعىزدى. ويتكەنى اباي شىعىستى دا, باتىستى دا تانىدى, سول ارقىلى الەمدىك مادەنيەت پەن وركەنيەتكە, ونىڭ تاريحىنا كەڭىنەن بويلاي ءبىلدى. سوندىقتان ول بىرلىككە, تىرلىككە, ىزگىلىككە, ادامگەرشىلىككە جانە ۇلتتىق, ءدىني تاعاتتىلىققا شاقىردى. كەمەڭگەر اباي ونەردىڭ شىڭىنا تەڭەپ, «ونەر الدى – بىرلىك» دەيدى. سونىمەن بىرگە ول قاراڭعى قازاق حالقى ءبىلىمدى-عىلىمدى بولىپ, كاسىپپەن اينالىسسا دەپ ارماندادى. سول سياقتى ونى بيلىك پەن حالىق ۇنىنە قۇلاق ءتۇرۋ ماسەلەسى دە تولعاندىردى. ياعني بۇگىنگى قازاق قوعامىن الاڭداتاتىن ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن اباي شىعارمالارىنىڭ كەيبىر جەرلەرىن ءتۇرتىپ الىپ, ەلدى, ۇلتتى ابايشا سۇيۋگە ۇيرەنۋ كەرەك دەگەن ءسوز. ەندەشە, دانا ابايدىڭ ءسوزى مەن ويىن XXI عاسىردىڭ بيىگىنەن اباي الەمىنە جاڭاشا ءۇڭىلىپ, تەرەڭ ۇعىنىپ, وعان دەن بەرگىمىز كەلسە, قوعامداعى كەيبىر باستى ومىرلىك ۇستانىمدارىمىزدى تۇبەگەيلى وزگەرتكەنىمىز ابزال. الدىمەن بۇكىل قوعام بولىپ مويىندايتىن مورالدىق-ەتيكالىق جانە رۋحاني وزگەرىستەر قاجەت. اباي ءسوزىن ۇعار ەلى بولماي, جالعىز قالسا دا زاماندى تۇزەتپەككە تىرىسادى:
تاپپادىم كومەك وزىمە,
كوپ نادانمەن الىسىپ.
كونبەيدى ەشكىم سوزىمە,
ادەتىنە قارىسىپ.
وسىعان قاراماستان اباي: «مەن ەگەر زاكون قۋاتى قولىمدا بار كىسى بولسام, ادام مىنەزىن تۇزەپ بولمايدى دەگەن كىسىنىڭ ءتىلىن كەسەر ەدىم», دەدى ەمەس پە؟ ولاي بولسا, تاۋەلسىز قازاقستانعا, ۇلتقۇرۋشى قازاق حالقىنا, قازاقستاندىقتارعا نە ىستەمەك كەرەك؟ تاۋەلسىزبىز, مەملەكەتتىلىك, قوعامي جانە ءبىلىمي-عىلىمي الەۋمەتىمىز دە, الەۋەتىمىز دە بار. ءبىز قازىر اباي سياقتى جالعىز ەمەسپىز, قولىمىزدا مۇمكىندىكتەرىمىز دە جوق ەمەس. ەندەشە, ابايدى ۇلتتىق يدەيامىزدىڭ تەمىرقازىعىنا اينالدىرىپ, مەملەكەت باسشىسى اتاپ كورسەتكەندەي, ابايدى تانىپ, ونىڭ اسىل ارمانى مەن باي مۇراسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ابايشا ءومىر ءسۇرىپ, ادام بولۋ كەرەك. ۇلى ابايدىڭ «قالىڭ ەلىم, قازاعىم, قايران جۇرتىم, ۇستاراسىز اۋزىڭا ءتۇستى مۇرتىڭ, جاقسى مەنەن جاماندى ايىرمادىڭ...», ەندەشە «تىڭداماسا ەش ادام, ءوز جۇرەگىم تولعانسىن» دەپ, ىشكى دەرتىن قوزعاعان ءار سوزىنە قاراپ, ونىڭ ۇرپاعىنا قالدىرعان وسيەتى ىسپەتتەس «بىرلىك جوق, بەرەكە جوق, شىن پەيىل جوق, ساپىرىلدى بايلىعىڭ, باققان جىلقىڭ», دەگەن ارتتاعىعا ءسوز قالسىن دەپ جازعان ولەڭ جولدارىنا وتكەن داۋىردە ەشكىم تۇسىنبەسە, ەندى ءبىز قۇلاق ءتۇرىپ, اقىننىڭ ءوزى ايتقانداي, مويىن سالىپ, ويلا- نايىق!
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
ءبىلىم كوميتەتى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى