قيىر شىعىس مايدانىنا قاتىسقان قازاق قىزدارى

دەسانتشى قالامسيا

قالامسيا ەرمەكقىزى 1921 جىلى ورال وبلىسى, جىمپيتى اۋى­لىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكە­سىنەن ەرتە ايىرىلىپ, جاس­تا­يىنان تىرشىلىك تاۋقىمەتىن كو­رىپ وسكەن. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سو­عىس باستالعاندا ەكى اعاسى سو­عىس­تىڭ العاشقى كۇن­دەرى ماي­­­دانعا اتتانىپ, حابارسىز كە­تەدى. قارشادايىنان قيىن­دىق­­­تى ەڭسەرە بىلگەن بويجەت­كەن انا­سى­نىڭ قارسىلىق بىل­دىرگەنىنە قا­را­ماستان, ەكى اعاسى­نىڭ كەگىن الماقشى بولىپ, ءوز ەركىمەن ماي­دانعا با­رۋعا بەل بايلايدى. اۋەلى جىم­پي­تىداعى ەكى ايلىق ءوزىن ءوزى قور­عاۋ كۋرسىن تامامداعان قا­لام­سيا اۋداندىق اسكەري كو­ميسسارياتتىڭ تابالدىرىعىن توز­دىرا ءجۇرىپ, اقىرى «ون كۇندىك جول ازىعىڭىزدى الىپ كەلىڭىز» دەگەن شاقىرتۋ قاعازىن الادى.

ق.ەرمەكوۆا مارشال ر.مالي­نوۆسكي باسقارعان ءىى قيىر شى­عىس مايدانىنىڭ دەسانتشىلار ارمياسىنىڭ قۇرامىندا جاپونيا باسقىنشىلارىنا قارسى سوعىسقا قاتىسادى. جاۋىنگەرلىك ءومىرى تۋرالى ول: «قالىڭ ورمان اراسىن­دا دەسانتشى دا, بارلاۋشى دا بول­دىق, تۇنگى كۇزەتتە دە تۇردىق, دەپ جا­زادى.

جاۋىنگەر قىز بەرەزوۆكا دە­رەۆ­نياسىنىڭ ماڭىندا 1945 جىل­دىڭ 15 قىركۇيەگىندە سوعىستى اياقتاپ, ەلگە امان-ەسەن ورالادى. جا­­ۋىنگەرلىك ەرلىكتەرى ءۇشىن ءىى دارە­جەلى ۇلى وتان سوعىسى ور­دە­نى جانە «كەڭەس وداعىنىڭ مار­شالى گ.ك.جۋكوۆ» مەدالىمەن ما­­راپاتتالادى. مايدانگەر انا ەلگە جەڭىسپەن ورالعان سوڭ, بەي­بىت ومىرگە ارالاسىپ, بالا­لار ۇيىن­دە تاربيەشى بولىپ قىز­مەت ەتە­دى. 1946 جىلى سوعىس ار­دا­گەرى ساميعوللا ماشاەۆپەن بىرگە شا­ڭىراق كوتەرىپ, بەس بالا تار­بيەلەپ وسىرەدى. دەسانتشى جا­ۋىنگەر انا 96 جاسقا قاراعان شا­عىندا 2018 جىلى 9 مامىر مەرەكەسى قار­سا­ڭىندا دۇنيەدەن وزدى.

 جاۋىنگەر قوس قۇربى

سىن ساعاتتا ەرلەرمەن بىرگە قولىنا قارۋ الىپ, مايدانعا ات­تانعان جىمپيتى اۋىلىنان, ياعني سىرىم بابانىڭ تۋعان جەرىنەن شىققان جاۋىنگەر قوس قۇربى تۋرالى بىرەۋ بىلسە, بىرەۋى بىلە بەر­مەيتىنى انىق. ويتكەنى ولار وتان­دى قورعاۋ اركىمنىڭ دە پارىزى دەپ ساناپ, وزدەرىنىڭ جاۋىنگەرلىك ءومىر جولدارىن كوپشىلىككە ەرەكشە ماق­تانىشپەن ايتا بەرمەگەن.

ءمۇسليما ۇمبەتوۆا 1923 جى­لى, ال ءازيما نيازعاليەۆا 1925 جىلى ورال وبلىسى جىمپيتى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ءبىر كوشەنىڭ بويىندا كورشى تۇرعان ولار 1-سىنىپقا بىرگە بارادى. ءمۇسليما سوعىسقا دەيىن اۋىلدا ەسەپشى بولىپ جۇمىس ىستەيدى.

سوعىس باستالعان كەزدە, قوس قۇربى ءوز ەرىكتەرىمەن مايدانعا سۇرانىپ, جىمپيتى اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنا ءوتىنىش بەرەدى. سوعىسقا قۇربىسىمەن بىر­گە كەتۋدى ويلاعان ءازيما اسكە­ري كو­ميسسارياتقا جازعان وتى­نىشىندە جاسىن ءبىر جاسقا ۇلعايتىپ, تۋعان جىلىن 1924 دەپ كورسەتەدى. ءسويتىپ وتىنىشتەرى قا­بىلدانعان قۇربىلار 1942 جىلى 22 ماۋسىمدا مايدانعا اتتانادى. ءازيما نيازعاليەۆانىڭ اناسى قىزىنىڭ كەسىپ تاستاپ كەتكەن توقپاقتاي ەكى بۇرىمىن تورگە ءىلىپ قويادى.

جاۋىنگەر قىزدار قيىر شى­­عىس مايدانىنداعى №120 ار­تيل­­­لەريالىق اۋە شابۋىلىنان قور­عانۋ پولكىنىڭ قۇرامىنا الىنادى. ۆلاديۆوستوك, لەسوزاۆودسك قالالارى باعىتىنداعى جاپون مي­ليتاريستەرىمەن بولعان ۇرىستارعا قاتىسادى. بۇدان باسقا قوس قۇربى ۋسسۋري ولكەسىندەگى قالىڭ ورمان اراسىنا جاسىرىلىپ قويىلعان اسكەري ۇشاقتار مەن اسكەري با­زالار­دى كۇزەتەدى, سونداي-اق زە­نيت­تىك باتارەياعا وق دايىنداي­دى. جاۋىنگەرلىك تاپسىرمالاردى ورىنداۋداعى ادالدىعى مەن تىندىرىمدىلىعى ءۇشىن جاۋىنگەر قىزدار قيىر شىعىس مايدانى قولباسشىسىنىڭ ال­عىس حا­تىنا يە بولادى. ۆزۆود كو­مان­ديرىنىڭ كومەكشىسى, كىشى سەرجانت م.ۇمبەتوۆا مايدانداعى ءومىر جولدارى تۋرالى جازعان ەستە­لىگىندە: ء«ۋسسۋريدىڭ قا­تال قى­سى مەن كۇزگى لايساڭ جاڭبى­رى­­نىڭ استىندا تۇرىپ, سامولەت قاراۋىلداعان كەز اسا قاۋىپتى بولا­تىن, ءتۇن قاراڭعىسى ەنگەن شاق­تا كىرپىك قاقپاي تۇراتىنىمىز ەستەن كەتپەيدى. ءبىز ءبارى دە وتان ءۇشىن, ءبارى دە تۋعان ەل ءۇشىن ەمەس پە, نەسىنە ايانامىز دەپ نامىسقا تىرىستىق», دەپ جازادى.

«وتان قورعاعانى ءۇشىن», «ەر­لىگى ءۇشىن», «گەرمانيانى جەڭ­­گەنى ءۇشىن» مەدالدارىمەن ماراپات­تالعان جاۋىنگەر قىز­دار 1945 جى­لى تامىز ايىندا امان-ساۋ ەلگە ورالادى. ەلگە كەلىپ, بەيبىت ءومىر تىرشىلىگىنە ارالاس­قان ءازيما نياز­عاليەۆا 1946 جىلى سوعىس ارداگەرى ارون قوناقباەۆپەن وتاۋ قۇرىپ, 6 ۇل مەن 2 قىز تاربيەلەپ وسىرەدى. مايدانگەر انا 1988 جىلى ومىردەن وزعانعا دەيىن جىمپيتى اۋدانى ورتالىعىنداعى №166 (قازىر №19 كاسىپتىك ليتسەي) تەحنيكالىق ۋچيليششە قىزمەتكەرى بولىپ ابىرويلى ەڭبەك ەتتى.

ال ءمۇسليما ۇمبەتوۆا سوعىس­تان كەيىن جىمپيتى اۋدان­دىق كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ قۇرا­مىندا, ودان كەيىن اۋدان­دىق, اۋىل­دىق بايلانىس بولىم­شەلە­رىندە وپەراتور, ال 1963 جىل­دان 1978 جىلى زەينەت دەما­لى­سىنا شىققانعا دەيىن ءححىى كوم­مۋنيستىك پارتيا سەزى اتىن­داعى كەڭ­شاردا بايلانىس بولىمشەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى.

قاھارمان قالامپىر

قيىر شىعىس مايدانىندا سوعىسقا قاتىسقان جاۋىنگەر قىز­داردىڭ ءبىرى – قالامپىر احمەتوۆا 1920 جىلى جىمپيتى اۋدانى ك.ماركس اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اعاسى جاردەم ەكەۋى اتا-انا­­­سىنان جاستاي جە­تىم قالىپ, بالالار ۇيىندە تار­بيەلەنەدى. 1936 جىلى 16 جاسىندا اۋىل باس­پاحا­ناسىندا ءارىپ تەرۋشى بولىپ ەڭبەك جولىن باستايدى. كەيىن كىتاپحاناشى قىزمەتىن اتقارادى.

سوعىس باستالعاندا ءوزى ەركىمەن سۇرانىپ, قيىر شىعىس مايدانىنا اتتانادى. 89-شى اۆياتسيالىق پولك قۇرامىندا 120-شى اۋە قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ باتالونىندا اسكەري مىندەتىن اتقارادى. بۇل تۋرالى مايدانگەردىڭ مەكتەپ پيو­نەرلەرىمەن كەزدەسۋىندە سوي­لەگەن سوزىندە: «...مەن ءوزىم سۇرا­نىپ ارميا قاتارىنا الىندىم. ءبىز وتانىمىزدىڭ قيىر شەتى ۆلاديۆوستوك جاعى, پريمورەدە قىزمەت ەتتىك... ...ءبىز بۇل سوعىستا جاپون ارمياسىن تاس-تالقان ەتىپ جەڭدىك...», دەگەنى بار.

مايدانگەر انا ءىى دارەجەلى « ۇلى وتان سوعىسى» وردەنىمەن, «كە­ڭەس وداعىنىڭ مارشالى گ.ك.جۋ­­كوۆ» مەدالىمەن ماراپات­تال­عان. سو­عىس ارداگەرى يسماعۇل يمان­عا­ليەۆ­­پەن وتاۋ قۇرادى. زەي­نەت دەما­لى­­­سىنا شىققانعا دەيىن جانى­بەك اۋىلىنداعى مەكتەپ جاتاق­حانا­سى­نىڭ باس اسپازى بولىپ ەڭبەك ەتەدى.

سوعىستى كورەيادا اياقتاعان

جاپونيانى تىزە بۇكتىرۋگە قا­تىسقان قيىرشىعىستىق كەڭەس جا­ۋىنگەرلەرىنىڭ قاتارىندا قا­­نىم الماعامبەتوۆا مەن ءۇمى­تاي ەسقاليەۆا دا بولدى. دا­لى­رەك ايتقاندا, قىز-كەلىنشەك­تەردەن قۇرالعان, اەرودروم قىز­مەتىن قام­تاماسىز ەتۋ باتالونى قۇرا­مىن­­دا بايلانىسشى بولعان ولار سو­عىستى كورەيانىڭ حەدزەو قالا­سىن­­دا اياقتاپ, ەلگە جەڭىسپەن ورالادى.

ءوزىنىڭ عۇمىربايانىندا قا­نىم الماعامبەتوۆا 1921 جى­لى ورال وبلىسى, تايپاق اۋدا­نى بازارتوبە اۋىلىندا دۇ­نيەگە كەلگەنىن جازعان. ءبىر جا­سىن­دا اكەدەن, جەتى جاسىندا انا­سىنان ايىرىلعان قانىم اعاسى مۇحامبەتجان ەكەۋى تۋىس­تا­رىنىڭ قامقورلىعىندا بولادى.

ەل باسىنا كۇن تۋعان شاق­تا قانىم كوپ ويلانباستان ماي­دانعا سۇرانىپ, اسكەري كوميس­سارياتقا ءوتىنىش جازدى. ءوتىنىشى قابىل­دانىپ, مايدانعا اتتانعان جاۋىنگەر قىزدىڭ قاراتوبە اۋداندىق ارحيۆ قورىنداعى عۇمىربايانىندا: «1942 جىلدىڭ اۆگۋست ايىندا ءوز ەركى­مىزبەن سوعىسقا سۇراندىق. تايپاق اۋدانىنان مەنىمەن بىرگە 10 قىز اتتاندى. ورالدان 1 ەشەلون قىز­دى تيەپ, قيىر شىعىسقا الىپ كەتتى. لەسوزاۆودسك دەگەن جەر­­دە, كەيىن كيروۆ اۋدانى تەر­ريتو­­ريا­سىنداعى ورمان ىشىندە 3 جىل بويى اەرودروم قىزمەتىن قامتاماسىز ەتەتىن ايەلدەر باتالونىندا بول­دىق. 4 جىل بويى وزىممەن بىرگە بولعان ءۇمىتاي ەسقاليەۆا ەكەۋمىز ءومىر سوقپاعىن بىردەي كوردىك. اە­رودروم كۇزەتتىك. ۇشىپ كەلگەن يسترەبيتەلدەرگە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى ات­قار­دىق», – دەيدى. سونداي-اق ول جاۋىنگەرلىك ءومىر جول­دارىن ەسكە الا وتىرىپ: «تاڭ­عى ساعات 6-دان تۇنگى 11-گە دەيىن قارلى-جا­ۋىندى اۋا رايىنا قا­راماستان وق اتۋدى, پىشاق شانشۋدى, جەر باۋىرلاپ جىلجۋدى, وزەننەن ءوتۋدى, بايلانىس اپپاراتتارىن قولدانۋدى ۇيرەنەمىز. اپتا­سىنا ەكى رەت تولىق اسكەري قارۋ­مەن 20-40 شاقىرىمدىق جۇگى­رۋ مىندەتىن ورىنداپ تۇردىق. 1945 جىلى قىركۇيەكتە جاپون ميلي­­تاريستەرىنە قارسى سوعىس باستال­عاندا ءبىزدىڭ باتالوندى كورەيانىڭ حەدزەو دەگەن قالاسىنداعى اەرو­دروم كۇزەتى مەن قىزمەتىنە اۋىس­­تىردى», دەپ جازادى. ءسويتىپ سو­عىستى كورەيا جەرىندە اياقتاپ, 1945 جىلى جەلتوقساندا ەلگە ورالعان قانىم الماعامبەتوۆا جاۋىن­گەرلىك ەرلىگى ءۇشىن ءىى دارەجەلى « ۇلى وتان سوعىسى» وردەنى جانە جو­­عارعى باس قولباسشىنىڭ العىس حاتىمەن ماراپاتتالدى.

سوعىستان كەيىن جىمپيتى, قا­راتوبە اۋىلدارىندا ەسەپشى قىز­مەتىن اتقاردى.

ال ءۇمىتاي ەسقاليەۆا 1921 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسى, تايپاق اۋدانى كالمىكوۆ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ول ءبىر جاسىندا اكەسىنەن, ال ون ءۇش جاسىندا اناسىنان ايىرىلىپ, اعاسى ورازدىڭ قامقورلىعىندا وسەدى. ول 1941 جىلى الدىڭعىلاردىڭ ءبىرى بولىپ سوعىسقا اتتانىپ, حابارسىز كەتكەن اعاسىنىڭ كەگىن ال­ماقشى بولىپ ءوز ەركىمەن ماي­دانعا سۇرانادى. ءسويتىپ, 1942 جىلى 24 شىلدەدە قيىر شى­عىس مايدانىنا اتتانعان ءۇمى­تاي ەسقاليەۆا 35-ارميا قۇرا­مىنداعى 120-اەرودروم قىزمەتىن قامتاماسىز ەتەتىن ايەلدەر باتالونىندا اۆتوماتشىلار روتاسىندا بايلانىسشى بولادى. 1945 جىلى قىركۇيەك ايىن­دا جوعارىدا ايتىلعانداي, قانىم الماعامبەتوۆامەن بىرگە كورەيانىڭ حەدزەو قالاسىنا اۋىس­تىرىلىپ, 1945 جىلى جەلتوق­ساندا ەلگە بىرگە ورالادى.

جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن سەرجانت ءۇمىتاي ەسقاليەۆا جوعارعى باس قولباسشى ءستاليننىڭ العىس حاتىن, سونداي-اق ءىى دارەجەلى « ۇلى وتان سوعىسى» وردەنى, «جا­پو­­نيانى جەڭگەنى ءۇشىن» جانە «كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى گ.ك.جۋكوۆ» مەدالدارىمەن ماراپاتتالدى. سوعىستان سوڭ بەيبىت ءومىر تىر­لىگىنە ارالاسقان مايدانگەر انا كالمىكوۆ اۋىلىندا ۇزاق جىلدار بويى ساۋدا سالاسىندا ەڭبەك ەتتى. سوعىس ارداگەرى حا­لىق­­­بەرگەن قۇلشىقوۆپەن وتاۋ قۇرىپ 1 قىز, 2 ۇل تاربيەلەپ ءوسىر­دى. با­لا­­لارىنىڭ بارلىعى جوعارى ءبىلىمدى.

اسكەري كولىكتى تىزگىندەگەن بويجەتكەن

سلۋحيا سارقۇلوۆا 1923 جىلى ورال وبلىسى, جاڭاقالا اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. سو­عىس­تىڭ الدىندا عانا, ياعني, 1941 جىلى 15 ماۋسىمدا ءتورت سىنىپتىق قانا ءبىلىمى بار سلۋحيا پەرەمەتنوە اۋىلىنداعى اۆتوكولىك جۇرگىزۋ­شىلەر كۋرسىنا جىبەرىلەدى. 1942 جىلى 15 قاڭتاردا كۋرستى ءتا­مام­داپ, اۋىلعا كەلگەن ول تەحني­كا جوندەۋشىسىنىڭ (مەحانيك) كو­مەكشىسى بولىپ جۇمىسقا كىرى­سەدى. وسىلايشا, 1942 جىلى جازدا ءوز ەركىمەن سۇرانىپ, مايدانعا اتتانادى. ول قيىر شىعىس مايدانىندا حاباروۆسك ولكەسى يمان قالاسىندا №189 اۆتوكولىك پول­كىنىڭ №600 ۇشاقتارعا قىزمەت كورسەتۋ باتالونىندا اسكەري ماشينامەن مينالار, سناريادتار تاسۋ, بومبالاۋشى ۇشاقتاردى سۇيرەپ قىزدىرۋ سياقتى اسكەري قىزمەت تۇرلەرىن اتقارادى.

مايدانگەر س.سارقۇلوۆانىڭ جاۋىنگەرلىك ءومىرى تۋرالى جازعان عۇمىربايانىندا: «اسكەري ءومىرىم قيىر شىعىستا حاباروۆسك ولكە­سىنىڭ يمان قالاسىنان باستالدى. كەڭەس ارمياسى قاتارىندا 1942 جىلدىڭ 23 ماۋسىمىنان ۇشاق­تارعا قىزمەت كورسەتۋ با­تالونىن­دا قىزمەت ەتتىم. سو­عىستى جاپون ەلىنىڭ حانكەل پور­تىندا اياقتادىم. جاراقاتىم جوق. شەنىم – ەفرەيتور. سوعىس­تىڭ العاشقى كەزەڭىندە, ورىس ءتىلىن بىلمەي قينالدىم. بىراق ورىس پولكتاستارىم ماعان ۇنەمى كومەكتەسىپ وتىردى. مايداندا كورگەن قيىندىق پەن ازاپتى كۇن­دەرىم ۇمىتىلمايدى. قاسىمداعى شوفەر اننا فادەەۆا ەكەۋمىز 3 كۇن اداسىپ بولىمشەنى زورعا تاپقا­نىمىز ءالى ەسىمدە. اس-سۋس­سىز اداسىپ جۇرگەندە جولدان جا­پون گالەتىن (ۇننان جاسالعان پەچەنە) تاۋىپ جەگەنبىز. گالەت ۋلانعان بولىپ شىقتى. مەن قاتتى اۋىردىم. بىراق اننا مەنى دالاعا تاستامادى. جولداعى ءبىر اۋىلعا اپارىپ, ارەڭ دەگەندە ءسۇت تاۋىپ اكەلىپ, ەمدەپ ەسىمدى جي­عىزدى», – دەپ جازادى.

قاھارمان قىز 1945 جىلى 20 قاراشادا امان-ساۋ ەلگە ورالدى. بەيبىت ومىردە ۆەتەرينارلىق ساني­تار, دالالىق بريگادا ەسەپ­شىسى سياقتى ءتۇرلى قىزمەتتە ىستەدى. 1953 جىلى 3 ناۋرىزدا پود­تياجكي اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ تور­اعاسى بو­لىپ تاعايىندالعان ول بۇل قىز­مەتتى زەينەتكەرلىك دە­ما­لىسقا شىققانعا دەيىن 25 جىل اتقاردى.

مايدانگەر س.سارقۇلوۆا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ مەرەكەلىك مە­دال­دارىمەن قاتار, كەڭەستىك قو­عام قايراتكەرى رەتىندە «قۇر­مەت بەلگىسى» وردەنى, «تىڭ جەر­لەر­دى يگەر­­­گەنى ءۇشىن», «ەڭبەك ار­دا­گەرى» مە­دالدارىمەن ماراپاتتالدى.

«ادامدار ءبىر-بىرىنە ءوزارا قارىزدارلىعىن ارقاشاندا ويلاي جۇرۋلەرى كەرەك. اسىرەسە وتان سوعىسى ارداگەرلەرىنىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە باعالاي ءبىلۋى قاجەت. ەر ولەدى, ەل قالادى. ەسى­مى ەل جۇ­رە­گىندە ساقتالعان ەر عانا با­قىتتى», دەپ باتىر ب.مومىش ۇلى ايت­قان­داي, بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاق ەلى جاۋىنگەر انالاردىڭ ەسىمىن ماڭگىلىك ماقتانىش ەتەدى, قۇرمەت تۇتادى.

مايدانگەر انا قالامپىر احمەتوۆا (ورتادا) قارۋلاستارىمەن بىرگە

قيىر شىعىس مايدانى. جاۋىنگەر سلۋحيا سارقۇلوۆا. 1944 ج. باتىس قازاقستان وبلىسى تاسقالا اۋداندىق مۋزەيى قورىنان الىندى

قيىر شىعىس مايدانىنا قاتىسقان دەسانتشى قالامسيا ەرمەكوۆا/ اۆتوردىڭ جەكە ارحيۆىنەن الىندى

قيىر شىعىس مايدانىنا قاتىسقان مايدانگەر انالار ءازيما نيازعاليەۆا (سول جاقتا),

ءمۇسليما ۇمبەتوۆا. 1983 ج./ اۆتوردىڭ جەكە ارحيۆىنەن الىندى

باقتىلى بورانباەۆا,

م.وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى