اتادان قالعان اق ساۋىت

وبلىستىق مۋزەي مەن وعان قاراستى 18 فيليال قىزمەتكەرلەرى كاسىبي مەرەكە كۇنى ەسىگىن ايقارا اشىپ, كەلۋشىلەرگە تانىمى مول ءىس-شارالار تىزبەگىن ۇسىندى. وبلىس ورتالىعىندا  «ورال – اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي» اتتى تۋريستىك-تانىمدىق جوباسىنىڭ تۇساۋى كەسىلىپ, اسەرلى ەكسكۋرسيا ۇيىمداستىرىلدى. كيەلى حان توعايىنان باستاۋ الاتىن مارشرۋتتىڭ توقتايتىن ءار نىسانى تەرەڭ تاريحقا تولى. ەكسكۋرسيا بارىسىندا باياندالعان دەرەكتەر ەنتسيكلوپەديالىق تۇجىرىمدارعا نەگىزدەلىپ, بايىپتى دايەكتەرمەن ءورىلىپ وتىردى. مۇندا حانداردىڭ ءىزى قالعان تاريحي ورىندار, ءXىىى–XX عاسىرلارداعى عيماراتتار بايانى, قالانىڭ مادەني مۇراسى مەن تاريحي وقيعالار ورىن العان جەرلەر, تانىمال تۇلعالار تۋرالى قىزىقتى دەرەكتەر ايتىلدى.

بۇل كۇنى مۋزەيدىڭ باس عيما­راتىندا «كونە ويىنشىق — كەمەل تاربيەنىڭ كوزى» اتتى بالا­لار­عا ارنالعان كورمە اشىلىپ, قازاقتىڭ ۇلتتىق ويىن قۇرال­دارى, كونە ويىنشىقتاردىڭ تاربيە قۇرالى رەتىندەگى ءرولى ايشىقتالدى. مۇندا ۇلتتىق ويىن مەن قازىرگى ويىنشىقتارعا دەيىنگى تاربيەلىك ساباقتاستىق دارىپتەلدى. كورمەگە كەلگەن بالالارعا لاڭگى, اسىق,  توعىزقۇمالاق تاعى باسقا ۇلتتىق ويىندار كورسەتىلدى. قالا تۇرعىنى ءلاززات شاعاتاي ءوزىنىڭ 35 جىل بۇرىن ويناعان ويىنشىق بەسىگى مەن قۋىرشاعىن مۋزەي قورىنا سىيعا تارتتى.

ءتۇن  ورتاسىنا  دەيىن  سوزىلعان ءىس-شارالار «عاسىرلار ءۇنىن ساق­تا­عان قاسيەتتى وردا» اتتى مەرە­­كەلىك كونتسەرتكە جالعاستى. مەرە­كەلىك كونتسەرت بارىسىندا «قۇپيا جادىگەر» كورمەسى اشىل­­­دى. تانىمال ارحەولوگ يانا لۇقپانوۆا ۇرىساي-2 وبالار كەشە­نىنەن تابىلعان كونە قوبدي­شا­نىڭ حيكاياسىن اسەرلى ەتىپ بايانداپ, باتىس قازاقستاندا ايگىلى تاقساي حانشايىمىنان بولەك تاعى ءبىر ابىز ايەل جەرلەنگەن كونە قورىم­دى تانىستىردى. قولىندا قۇندى جادىگەرلەردى ساقتاپ وتىر­عان جاندارعا «قوعامدىق قور ساقتاۋشى» اتتى كۋالىك بەرىلدى. ۇزدىك مۋزەي ۇجىمى مەن جەكەلەگەن قىزمەتكەرلەر ماراپاتتالدى.

دەگەنمەن, كەلۋشىلەرگە دە, وزىمىزگە دە ەرەكشە اسەر ەتكەن شارا – «اتادان قالعان اق ساۋىت» كورمەسى بولدى. ويتكەنى قارۋ-جاراق – سوعىس قۇرالى عانا ەمەس, ول ادامزات وركەنيەتىنىڭ دامۋىن, تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەرىن جانە مادەني ەرەكشەلىگىن كورسەتەتىن تاريحي جادىگەر عوي. قازاق ءۇشىن قارۋ – ەرلىك, نامىس, تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستىڭ سيمۆولى ەكەنى راس. ەكسپوزيتسيا ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى اسەل سۇيىنعاليقىزى باستاعان ۇجىم دايىنداعان بۇل كورمەنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – مۇندا دالا وركەنيەتىنىڭ اسكەري مادەنيەتى مەن رۋحاني قۇندىلىعى سوناۋ كونە ساق-سارمات زامانىنان شەرۋ تارتىپتى. وسىلايشا, كورمەگە كەلۋشىلەر ۇلتتىق قارۋ-جاراقتىڭ ەۆوليۋتسياسىن كورىپ قانا قويماي, « ۇلى دالانى مەكەندەگەن قازاق حالقى – الىمساقتان بەرى وسى جەر­دىڭ قوجاسى, قورعاۋشىسى» دەگەن ويعا جەتەلەدى.

مۋزەي ديرەكتورى جانتاس سافۋللين كورمەنىڭ نەگىزگى ماق­ساتى – حالقىمىزدىڭ جاۋىن­گەرلىك تاريحىن, باتىرلىق رۋحىن جانە اسكەري ونەرىن ناسيحاتتاۋ بولعانىن ايتادى. ەكسپوزيتسيا ەجەلگى دالا جاۋىنگەرلەرى, ورتا عاسىرلار قارۋلارى جانە جاڭا زاماننىڭ جاراقتارى سەكىلدى بىرنەشە بولىمنەن قۇرالعان. كورمەدە ساق, سارمات داۋىرىنەن باستاپ قازاق باتىرلارى قول­دانعان قىلىش, نايزا, ايبالتا, بىلتەلى مىلتىق, ساۋىت-سايمان سەكىلدى كوپتەگەن تاريحي جادىگەر ۇسىنىلعان. ەڭ قىزىعى, كۇنى بۇگىن دە كىرەۋكە ساۋىت توقىپ, بابا ونەرىن  جالعاپ  وتىرعان  شەبەرلەر شاقىرىلىپتى.

«كورمە كەرەمەت ۇيىمداس­تىرىلعان. اسىرەسە سارمات زامانىنان قالعان اقيناقتارعا كوڭىلىم تولدى. كورمەگە قويىلعان ساۋىتتار دا ەرەكشە. جاعالى ساۋىتتى, قازاق جىگىتتەرىنىڭ مارت­تىگىن كورسەتەتىن جاعاسى جوق شۇر­قىلتايدى كوزىمىزبەن كوردىك. اۋىلدان كەلگەن جانىبەك ابىلپەيىسوۆتىڭ شاكىرتتەرى كوز الدىمىزدا ساۋىت توقىپ جاتقانى جاس ۇرپاققا كەرەمەت ءتالىم بولدى. قازىر ات باپتاپ, ۇلتتىق سپورتتى دامىتىپ جۇرگەن مەكتەپتەر جانىنان وسىنداي قارۋ-جاراق شەبەرحاناسىن جاڭعىرتۋ قاجەت ەكەن دەگەن وي كەلدى»,  دەيدى ماحامبەت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, اۋەسقوي اڭشى, ۇلتتىق قارۋ-جاراق سالاسىنىڭ بىلگىرى عابيت حاسانوۆ ريزاشىلىعىن جاسىرا الماي.

راسىمەن دە, اقجايىق ­اۋدا­­­­­نى­­­نان ارنايى شاقىرىلعان  ج.ابىل­­پەيىسوۆتىڭ ماڭىنان بىر­نەشە ساعات بويى ادام ارىلعان جوق. شاعىن عانا اتامەكەن ­اۋى­لىندا «جەرۇيىق» اتتى مۋزەي ۇستاپ وتىرعان ولكەتانۋشى قا­زاق باتىر­لارىنىڭ بەس قارۋىن جيناۋ­دى ماقسات ەتىپتى. ء«بىز­­دىڭ مۋزەيلەردە قازاقتىڭ بودان­دىق كەزەڭى ەمەس, نوقتاعا باسى سىيماعان اردا زامانىنىڭ جادى­­گەرلەرى باسىم تۇرۋعا ءتيىس. سون­­­دىقتان ەركىندىكتى, ەرلىكتى كور­سەتەتىن قارۋ-جاراقتى جيناي باستادىم. ءتۇرلى ادەبيەتتى, ەستەلىكتەردى اقتارىپ, كونە جادىگەرلەردى زەرتتەپ, باتىرلارىمىز كيگەن كىرەۋكە سا­ۋىتتى توقۋدى ۇيرەندىم. اۋىلداعى ماحامبەت وتەمىس ۇلى اتىنداعى ورتا مەكتەپ وقۋشىلارىنان قۇرىلعان شەبەرلەر توبى وسى كەزگە دەيىن بىرنەشە ساۋىتتى توقىپ شىعاردى. سول ساۋىتتىڭ ءبىرىن بۇگىن وبلىستىق مۋزەي قورىنا تاپسىرعالى وتىرمىن», دەيدى جانىبەك شەبەر. ال ونىڭ جانىندا احمەتشاح جانىبەك ۇلى كورمەگە كەلۋشىلەرگە ساۋىتتىڭ قالاي توقىلاتىنىن, ءار شىعىرشىق ءبىر-بىرىنە قالاي بەكىتىلەتىنىن جالىقپاي كورسەتىپ جاتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءبىر ساۋىتتى توقۋعا 20 كۇندەي ۋاقىت كەتەدى, بۇل بالالاردى سمارتفونعا تاۋەلدىلىكتەن قۇتقارىپ, تاباندىلىققا, ەڭبەك­قورلىققا ۇيرەتەدى ەكەن.

جالپى, مۋزەي قورىندا 5 كونە قازاق ساۋىتى ساقتاۋلى ەكەن. وسى كورمەدە تۇڭعىش رەت سول كونە جادىگەرلەر كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى. سونىڭ ءبىرى – ايگىلى كۇيشى قۇرمانعازىدان قالدى دەلىنەتىن كىرەۋكە ساۋىت.

«بۇل ساۋىتتىڭ تاريحى قىزىق. 1958 جىلى مالىك عابدۋلليننىڭ تاپسىرماسىمەن ارنايى توپ قۇرىلعان ەكەن. ولار 2 اي بويى ورال وبلىسىنىڭ بىرنەشە اۋدانىن ارالاپ, ەل ىشىنەن قۇرمان­عازى ساعىرباي ۇلى جايلى دەرەك جيناعان. سول ساپاردا قۇرمان­عازىنىڭ ەكى اتادان قوسىلا­تىن تۋىسقانى بايلىستىڭ ۇيىنەن وسى كونە ساۋىت الىنعان ەكەن. ەكس­پەديتسيا جەتەكشىسى مۇحامبەت قادىربەرگەنوۆ قۇندى جادىگەر­دى 1960 جىلى مۋزەي قورىنا تاپسىر­عان», دەيدى اسەل سۇيىنعاليقىزى.

مۋزەيدەگى تاعى ءبىر قۇندى جادىگەر سوناۋ ءحى–حىىى عاسىردان سىر شەرتەدى. 1969 جىلى شالقار كولى جاعاسىنداعى سىنتاس جونىندا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبا كەزىندە تولىق قارۋ-جارا­عى­مەن جەرلەنگەن ەجەلگى قىپشاق جاۋىن­گەرىنىڭ سۇيەگى تابىلعان. مۇزداي قارۋىمەن, تەمىر ساۋىتىمەن, ءتىپتى بەت-ءجۇزىن قالقالاعان كۇمىس بەتپەردەسىمەن قويىلعان بۇل مۇردەنىڭ تاريح ءۇشىن ماڭىزى زور بولىپتى.

كەيىن اقىن جۇبان مولداعا­ليەۆ «سۋىرىلماي قالعان سەمسەر تۋرالى» اتتى ولەڭ جازعان:

«تابىتتا ونىڭ يەسى,

ورالدا, مۋزەي ۇيىندە.

قالپىندا قاڭقا جۇيەسى,

قاۋساعان سۇلدەر كۇيىندە.

باسىندا بولات دۋلىعا,

ۇستىندە ساۋىت باتتاسقان.

جانىندا سان جىل بۋلىعا,

سەمسەرى جاتىر تات باسقان...»

1970 جىلدارى «جۇلدىز» جۋرنالىندا جارىق كورگەن بۇل ولەڭنىڭ شەكەسىنە اقىن ء«مۇسىلىم بازارباەۆقا» دەگەن اڭداتپا قالدىرىپتى. بۇل سول كەزەڭدەگى مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ كوڭىلىن الىستاعى ورال مۋزەيىنە اۋدارتۋ بولسا كەرەك.

ايتپاقشى, بيىل باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكە­تانۋ مۋزەيىنىڭ قۇرىلعانىنا 190 جىل تولىپ وتىر. ەلىمىزدەگى ەڭ كونە مۇراجايدىڭ قورىندا بۇگىندە 200 مىڭنان استام ەكسپونات ساقتاۋلى. مۋزەي ۇجىمى وسى مەرەيتويعا كەشەندى ءىس-شارا وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. سونىڭ ىشىندە بىرنەشە جيناق, «بالبالتاس بايانى» اتتى بەينەفيلم دە بار.

باتىس قازاقستان وبلىسى