ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتاتىن ۇلتتىق جوبا

بۇل ورايدا شىمكەنتتە ەنەرگە­تي­كالىق, كوممۋنالدىق جاڭ­عىر­تۋدىڭ ۇلتتىق جوباسىن جان-جاقتى ءتۇسىندىرۋدى ماقسات ەتكەن ماڭىزدى جيىن ءوتتى. ەكسج جوبالىق كەڭسەسىندە ۇيىمداستىرىلعان باسقوسۋعا باق وكىلدەرىمەن بىرگە تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرىنىڭ ماماندارى قاتىستى. تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ, قۇرىلىس, تۇرعىن-ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى, مەملەكەتتىك ەنەرگە­تيكالىق قاداعالاۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتتەرى – وسى ۇلتتىق جوبانى ىسكە اسىرۋشى ورگاندار. جيىندا اتالعان كوميتەت ماماندارى ءسوز سويلەپ, ارنايى بايانداما جاسادى. سونداي-اق «تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭ­عىر­تۋ جانە دامىتۋدىڭ قازاقستاندىق ورتالىعى» مەن «بايتەرەك» حولدينگىنىڭ وكىلدەرى دە پىكىر ءبىلدىردى. سپيكەرلەر ەكسج تۋرالى, سول ماقساتتا اتقارىلعان جۇمىس جايىندا بايانداپ بەردى. سونىمەن بىرگە باسقوسۋ بارىسىندا 2025–2029 جىلدارعا ارنالعان ۇلتتىق جوبانىڭ جىل ىشىندەگى جەتىستىكتەرى سارالانىپ, ەنەرگەتيكالىق, كوممۋنالدىق سالانىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىلاندى. بۇعان قوسا جاۋاپتى ماماندار الداعى اتقارىلار جۇمىس جوسپارىن ءبولىستى. 

ۇلتتىق جوبا شەڭبەرىندە بيىل ەنەرگەتيكالىق جانە كوممۋنالدىق شارۋاشىلىققا قاراستى 7,6 مىڭ شاقى­رىم جەلى جوندەلەدى. رەسپۋبليكا كولە­مىندە 8 كاسىپورىن «قىزىل ايماقتان» شى­عادى دەگەن جوسپار بار, سونىڭ ىشىندە ءبىر كاسىپورىن شىمكەنتتەن. 

قالالىق ەنەرگەتيكا جانە ينفراقۇرى­لىمدى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى رزابەك مەڭدىقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, «وڭتۇستىك جارىق ترانزيت» جشس وتكەن جىلدان باستاپ ۇلتتىق جوبانى ىسكە اسىرۋدى باستاپ كەتتى. سەرىكتەستىك توزىعى جەتكەن ەلەكتر جەلىلەرى مەن ترانسفورماتورلاردى اۋىستىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە حالىقتى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتۋ كورسەتكىشى ءبىرشاما جاقسارا ءتۇستى. مامان مالىمدەگەندەي ەنەرگەتيكالىق, كوممۋنالدىق مەكەمەلەر تاريف ەسەبىنەن جاڭعىرتۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە قينالادى. ويتكەنى تاريفتەن تۇسكەن تابىس اۋقىمدى قايتا قۇرۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋعا جەتپەيدى. تابىستى ويلاپ ءتاريفتى دە كوتەرە بەرۋگە بولمايدى. سەبەبى كوممۋنالدىق تولەمدەر باعاسى كۇرت وسسە, حالىقتىڭ قالتاسىنا ارتىق سالماق. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەت «ەنەرگەتيكالىق جانە كوممۋنالدىق سەكتورلاردى جاڭ­عىرتۋدىڭ» ۇلتتىق جوباسىن قابىل­دادى. جوبا اياسىندا تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرىنە قارجى ينستيتۋتتارى ارقىلى جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ قاراستىرىلعان. وسىلايشا, قوماقتى قاراجاتقا كوممۋنالدىق قىزمەت كورسە­تۋشى ۇيىمدار جاڭعىرتۋ جۇمىسىن تولىق­تاي ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك الادى. تاريفتەن تۇسكەن تابىستىڭ دا ەنەر­گەتيكالىق, كوممۋنالدىق شارۋا­شىلىق مەكەمەلەرىنە ينجەنەرلىك جەلىلەر مەن قۇبىرلاردى اۋىستىرۋعا, جالپى كەتكەن شىعىنداردىڭ ءبىر بولىگىن جابۋعا كومەگى بار دەيدى مامان. سالا باسشىسى باسقا وڭىرلەرگە قاراعاندا شىمكەنتتە كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋ دەڭگەيى تومەن ەكەنىن جانە ۇلتتىق جوبانى ىسكە اسىرۋعا بايلانىستى الداعى جوسپارلاردىڭ پىسىقتالىپ جاتقانىن جەتكىزدى. سونداي-اق كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باعىتىندا اتقارىلعان جۇمىس پەن باسقارما الدىندا تۇرعان مىندەتتەر تۋرالى دا ايتىپ ءوتتى.

«بۇگىندە قالادا 81 ەلدى مەكەن ­اۋىزسۋ جۇيەسىمەن تولىق قامتىلعان. سونىڭ ىشىندە قىزىلجار-2, اقجايىق, تۇران شاعىناۋداندارى اۋىزسۋ جۇيەسىنە قوسىلدى. تەكەسۋ, ايكول ەلدى مەكەندەرىنە اۋىزسۋ قۇبىرى تارتىلدى. وعان كاسىپكەرلەر دەمەۋشىلىك جاسادى. جەكەمەنشىك قۇبىردان سۋ تۇتىنعان تاسكەن, يسفيدجاب, گيدروگەولوگ, ورمانشى مەن وڭتۇستىك, اقجايىق, جيدەلى ەلدى مەكەندەرىنىڭ جاڭا قۇرىلىس اۋماقتارىن اۋىزسۋمەن قامتۋ ءۇشىن جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارى ازىرلەنىپ جاتىر. وڭتۇستىك تۇرعىن الابى بويىنشا جسق قۇجاتتاماسىنىڭ ساراپتامالىق قورىتىندىسى بيىل الىنىپ, اۋىزسۋمەن قامتۋ جۇمىسى باستالادى. شاھارداعى 81 ەلدى مەكەننىڭ بارلىعىندا دا جارىق بار. جاڭادان ءۇش قوسالقى ستانسا سالىندى, ­7 ەلدى مەكەننىڭ ەلەكتر جەلىسى جاڭارتىلدى. قىزىلجار-2, اقجايىق, ازات, قۇرساي, تۇران ەلدى مەكەندەرى ساپالى ەلەكتر جۇيەسىنە قوسىلىپ, ابونەنتتەۋ جۇمىسى تولىعىمەن اياقتالدى. ناتيجەسىندە, ساپالى جارىقپەن قامتىلعان تۇرعىن سانى قوسىمشا 13 مىڭ ادامعا ارتتى. قۇنى 7,6 ملرد تەڭگە بولاتىن, قۇرىلىسى 2019 جىلدان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان «اقجار 110 كۆ قوسالقى ستانساسى» ىسكە قوسىلدى. ەندى قۇرساي, قازىعۇرت, اقجار, اقتاس, ايكول ەلدى مەكەندەرىندە ەلەكتر تاپشىلىعى تۋىندامايدى. قوسالقى ستانسا يندۋستريالدى ايماقتاردى دا جارىقپەن قامتيدى. بيىل سايرام, قايناربۇلاق, ساۋلە 275-ورام ەلدى مەكەندەرىندە ەلەكتر جەلىلەرى اۋىستىرىلىپ, جاڭادان 3 قوسالقى ستانسانىڭ قۇرىلىسى باستالادى. ودان بولەك الداعى جىلدارى 7 قوسالقى ستانسانىڭ قۇرىلىسى قولعا الىنادى. ول جىلدان-جىلعا اۋماعى كەڭەيىپ كەلە جاتقان شاھاردا ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن تاپشىلىقتى جويۋ ءۇشىن قاجەت. سونداي-اق الداعى 3 جىلدا 500 مۆت قۋاتتىلىقتا ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەتىن بۋ-گاز قوندىرعىسى قۇرىلىسىنىڭ جوباسى ىسكە اسىرىلادى. قۇرىلىستى جۇرگىزۋشى مەردىگەر مەكەمە – NextGen Power Systems Ltd. قالاداعى 81 ەلدى مەكەننىڭ 66-سىندا تابيعي گاز بار. 14 ەلدى مەكەن «كوگىلدىر وتىندى» جارتىلاي تۇتىنىپ وتىر. ايكول اۋىلىنا گاز قۇبىرى ءالى جەتپەدى. سوڭعى جۇمىستار ناتيجەسىندە 10 ەلدى مەكەن تابيعي گازعا قوسىلدى. جۇلدىز, جالىن, قاراباستاۋ, قىزىلجار-2, قايتپاس-1, دوستىق, التىنتوبە, تۇران ەلدى مەكەندەرىندە ابونەنتتەۋ جۇمىسى اياقتالدى. سونىڭ ارقاسىندا 22 مىڭ ادام ساپالى تابيعي گازعا قول جەتكىزدى. قۇرىلىس مەرزىمى 2021 جىلى باستالعان, جالپى قۇنى 1,8 ملرد تەڭگەگە باعالانعان تاسساي ەلدى مەكەنىن گازبەن قامتۋ جوباسى تولىعىمەن ورىندالدى. بۇگىندە مەگاپوليس بويىنشا «كوگىلدىر وتىنمەن» قامتىلۋ كورسەتكىشى 97-دەن 98 پايىزعا ءوستى. قالا اكىمدىگى تاراپىنان گاز قۇبىرلارىنا دياگنوستيكا جاسايتىن جىلجىمالى پەرگام قوندىرعىسى ساتىپ الىندى. ونىڭ كومەگىمەن گاز قۇبىرىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى اقپارات الۋعا, ىقتيمال زاقىمدانۋدى نەمەسە توزۋ­دى انىقتاۋعا, سونداي-اق گاز تاسىمالداۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋعا بولادى.

بيىل جاڭاتالاپ, قۇرساي ەلدى مەكەن­دەرىن تابيعي گاز جۇيەسىنە قوسۋ بو-يىنشا قۇرىلىس جۇمىسى جۇرگىزىلەدى. شىمكەنتتىڭ دامۋ جوسپارىنا سايكەس الداعى كەزەڭدە تابيعي گاز قۋاتتىلىعىن بىرنەشە ەسەگە ارتتىراتىن 3 جاڭا گاز تاراتۋ ستانساسى مەن اينالما ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى سالىنادى. قالا تۇرعىندارىن ساپالى جانە ۇزدىكسىز جىلۋمەن قامتۋ ماقساتىندا شاھاردا بىرقاتار جۇيەلى جۇمىس اتقارىلدى. بۇگىندە جىلۋ جەلىلەرىنىڭ توزۋ دەڭگەيىن تومەندەتۋ مەن اپاتتىلىقتى ازايتۋ باعىتىندا قۇبىرىشىلىك دياگنوستيكا تەحنولوگياسى ەنگىزىلدى. بۇل – قۇبىرلاردىڭ ىشكى قابىرعاسىن جوعارى دالدىكپەن سكانەرلەپ, اقاۋلاردى انىقتايتىن زاماناۋي ءادىس. اتالعان تەحنولوگيا ەلىمىزدە العاش رەت مەگاپوليستە قاناتقاقتى جوبا رەتىندە سىنالدى. سونداي-اق ديامەترى 400–1000 مم 1 263 مەتر ماگيسترالدى جىلۋ قۇبىرى دياگنوستيكالاندى. ناتيجەسىندە, قۇبىرلاردىڭ تەحنيكالىق جاي-كۇيى قاناعاتتانارلىق دەپ تانىلىپ, قاۋىپتى ۋچاسكەلەر بويىنشا ناقتى ۇسىنىستار جولداندى. بۇل ءتاسىل جوندەۋ شىعىندارىن 20-دان 75 پايىزعا دەيىن قىسقارتۋعا جانە اپات قاۋپىن ەداۋىر ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر» دەدى ر.مەڭدىقۇلوۆ.

باسقارما باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, شاھارداعى 81 ەلدى مەكەننىڭ 27-ءسى كارىز جۇيەسىنە قوسىلعان. 6 ەلدى مەكەننىڭ ىشكى ورامدىق سۋ بۇرۋ جۇيەسى مەن 1 كارىز كوللەكتورىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلدى. سولتۇستىك-باتىس, دوستىق ەدى مەكەنىندە كارىز جۇيەسىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. جالپى قالا 70 پايىزعا كارىز جۇيەسىمەن قامتىلعان. بيىل تۇران, ايقاپ, ميراس, شاپاعات-2, بازارقاقپا ەلدى مەكەندەرىنە شايىندى سۋعا ارنالعان قۇبىر جۇيەسى تارتىلادى. شىمسيتي شاعىناۋدانىندا كارىز كوللەكتورى سالىنادى. سونىمەن قاتار قالا ورتالىعىنداعى 18 كوشەدە كارىز جۇيەسى پايدا بولادى. ودان بولەك شاھار اۋماعىنىڭ كەڭەيۋىنە بايلانىس-تى الداعى ۋاقىتتا قۋاتتىلىعى 410 مىڭ تەكشە مەتردى قۇرايتىن جاڭا كارىز قوندىرعىسىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن سالۋ جوس-پارلانىپ وتىر.

ر.مەڭدىقۇلوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ­مەگاپوليستەگى ­6714 كوشەنىڭ 2 028-ءى جارىقتاندىرىلىپ, سىرتقى جارىقتاندىرۋمەن قامتۋ دەڭگەيى 30 پايىز توڭىرەگىندە بولعان ەدى. بۇل سالا جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسىنا قاراعان تۇستا جۇمىس ايتارلىقتاي كۇشەيتىلىپ, كوشە­لەرگە جارىقشامدار ورناتۋ ءىسى جان­دانا ءتۇستى. اكىمدىك تاراپىنان 4561 كوشەنىڭ جارىق ماسەلەسى شەشىلسە, جەكە دەمەۋشىلەر ەسەبىنەن قوسىمشا 125 كوشە جارىقتاندىرىلدى. قازىر قالا اۋماعىنداعى بارلىق كوشەلەر ءجۇز پايىز جارىقشامدارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. تۇنگى ۋاقىتتاعى جارىق كوشەلەر جول قوزعالىسى قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتىپ, قالا تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتا ءتۇستى. ەندىگى كەزەكتە ەنەرگەتيكالىق, كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتاعى جەلى, قۇبىرلاردى ۇلتتىق جوبا اياسىندا جاڭعىرتۋ ماسەلەسىن قولعا الماق. بۇل شاھارداعى جالپى ينفراقۇرىلىم جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا, سونىمەن بىرگە ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ورىستەۋىنە كەڭ جول اشادى. ەڭ باستى ماسەلە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك شاھارعا كەيىنگى جىلدارى قوسىلعان ەلدى مەكەندەردىڭ كوممۋنالدىق ­پروبلەمالارىن بىرتىندەپ جويىپ كەلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە شەت ايماقتاعى ەلدى مەكەن تۇرعىندارى ساپالى اۋىزسۋ مەن جارىققا, تابيعي گازعا, كارىز سۋ جۇيەسىنە قول جەتكىزە باستادى. 

جيىندا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە قاراستى مەملەكەتتىك ەنەرگەتيكالىق قادا­عالاۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتى توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى ەرنار حاسەنوۆ ءسوز الىپ, بىلتىر ەلىمىزدىڭ بەس ايماعىندا جىلۋ قۇبىرلارىن جاڭارتۋعا بايلانىستى جۇمىس باستالعانىن جەت­كىزدى. ونىڭ مالىمدەۋىنشە بيىل شىم­كەنتتىڭ باستى كۇرە جولىندا ماگيسترالدى جىلۋ قۇبىرلارى اۋىستىرىلادى. بۇل ۇلتتىق جوبا شەڭبەرىندە قولعا الىناتىن ماڭىزدى شارۋالاردىڭ بىرىنە اينالماق. ماگيسترالدى جىلۋ قۇبىرلارىن جاڭالاۋدىڭ ناتيجەسىندە قالادا كوممۋنالدىق قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى جاقسارىپ, ينفراقۇرىلىمى دامي تۇسەدى دەيدى ماماندار. قىسقاسى, ۇلتتىق جوبا ەلىمىزدە بارلىق ينجەنەرلىك-كوم­مۋني­كاتسيالىق جۇيەلەردىڭ جاڭ­عىرۋى­نا زور سەپتىگىن تيگىزگەلى تۇر. بۇل رەتتە ساراپشىلار ەنەرگەتيكالىق, كوممۋنالدىق جۇيەلەردىڭ جاڭعىرۋى ءبىرىنشى كەزەكتە ەكونوميكالىق ءوسۋ ديناميكاسىنىڭ ارتۋىنا اسەرى كۇشتى بولاتىنىن ايتادى. 

ستاتيستيكاعا كوز جۇگىرتسەك, بيىل ەل كولەمىندە 135 شاقىرىم جىلۋ, 200 شاقىرىم سۋ قۇبىرى, 98 شاقىرىم كارىز جۇيەسى مەن 7 124 شاقىرىم ەلەكتر جەلىسى جاڭارتىلادى. وتكەن جىلى 32 ملرد تەڭگەگە جۋىق قاراجاتقا ەنەرگەتيكالىق, كوممۋنالدىق جۇيەلەردى جاڭعىرتۋدىڭ 17 جوباسى قارجىلاندىرىلدى. بيىل وسى باعىتتاعى قارجى كولەمى 1,1 ترلن تەڭگەگە كوبەيىپ وتىر. مەملەكەت تاراپىنان قارجى ينستيتۋتتارىنان الىنعان نەسيە قاراجاتىنىڭ پايىزدىق ۇستەمەاقىسىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن وتەۋگە سۋبسيديا قاراستىرىلعان. سپيكەرلەر مالىمدەگەندەي, «ەنەرگەتيكالىق جانە كوممۋنالدىق سەكتورلاردى جاڭعىرتۋ» ۇلتتىق جوباسى نەگىزىندە ەلەكتروندى پلاتفورما جاسالعان. سونىڭ اياسىندا 524 ينۆەستيتسيالىق جوبانى قارجى­­لان­دىرۋعا 1,4 ترلن تەڭگە قاراستىرىلماق.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە تاريف قۇنىنىڭ قىمباتتاۋىنا بايلانىستى تولەنەتىن تۇرعىن ءۇي كومەگى قاراستىرىلعان. ونى مۇگەدەكتىگى بار جاندار, كوپبالالى وتباسىلار, جالعىزباستى انالار, زەينەتكەرلەر, تابىسىنىڭ كوپ بولىگى كوممۋنالدىق شىعىندار تولەمىنە كەتەتىن الەۋمەتتىك جاعىنان وسال توپتار الۋعا قۇقىلى. بىلتىرعى ەسەپ بويىنشا 10 مىڭنان استام وتباسىعا جارتى ميلليارد تەڭگەدەن جوعارى قاراجات تۇرعىن ءۇي كومەگى رەتىندە بەرىلگەن. ۇلتتىق جوبا اياسىندا مۇنداي جاردەماقى الاتىن وتباسىلار سانى بيىل ءبىرشاما كوبەيەدى.