ءماشھۇر ءجۇسىپ بابامىز جازعانداي, قازاقتىڭ قاعازعا ءتۇسىپ قالعان تاريحى از. «ەستىگەنىن ۇمىتپايتىن, قۇلاعىنىڭ تەسىگى بار, كەۋدەسىنىڭ ەسىگى بار, ۇقپاقۇلاق جاندار بولعان. سونداي جانداردىڭ ايتۋىمەن كەۋدەسى حات, ەستىگەنى, كورگەنى جاد بولعان قاريالار كەيىنگىگە اۋىزدان-اۋىزعا ايتۋمەن ۇلگى-وسيەت قالدىرعان», دەيدى عۇلاما ماشەكەڭ.
بي بولىپ اتى شىعۋى
مىنە, سول ايتقانداي, كەزىندە ەلگە تۇتقا بولعان تالاي جاقسىنىڭ ەسىمى بۇگىنگە تەك اۋىزەكى اڭگىمە ارقىلى عانا جەتىپ وتىر. وسىنداي ۇمىتىلىپ كەتكەن جاقسىلاردىڭ ءبىرى – يتىكە بي كەڭگىر ۇلى. قالىڭ ارعىن تايپاسى, قۋاندىق تارماعىنىڭ تەمەش رۋىنان, ونىڭ ىشىندە قازىمبەت اتاسىنان تارايتىن يتىكە بي جوعارىدا ايتقانىمىزداي, كەزىندە ىزدەۋشىسى بولماعاسىن با, الدە ومىردەن ەرتە كەتكەنى سەبەپ پە ەكەن, بۇگىندە «يتىكە بي ايتىپتى» دەگەن سوزدەر تەك ءوزىنىڭ ۇرپاق-جۇراعاتىنىڭ ەسىندە, نە بولماسا ءتۇرتىنىپ تاريح تۇگەندەيتىن ادامدار جادىندا ساقتالعان.
يتىكە كەڭگىر ۇلى – 1776 جىلى قارقارالى وڭىرىندەگى كەڭگىردىڭ كەڭ دالاسى دەگەن جەردە ومىرگە كەلىپ, 1817 جىلى قازىرگى نۇرا اۋدانىنىڭ اۋماعىنداعى قۇندىزدى دەگەن جەردە قايتىس بولعان. كەيىن ول جەر يتىكە اۋىلى اتانعان ەكەن.
يتىكە جاس ۋاعىندا جولاۋشىلاپ شىققان ءوز ەلىنىڭ بەلگىلى بيلەرىنە اتقوسشى بولىپ ەرىپتى. بۇلار جولشىباي ءبىر كولدى جاعالاي قونعان ەكى اۋىلعا كەز بولىپ, ايالدايدى. سويتسە, ەكى اۋىل ءبىر-بىرىمەن اراز, ارالاسپايتىن كورىنەدى. ونىڭ سەبەبى, انا اۋىلدىڭ مالدارىنا ىندەت ءتيىپ, بۇلار مالىمىزعا جۇقتىرادى دەپ, ولاردى جولاتپايدى ەكەن.
بىردە ىندەت تيگەن اۋىلدىڭ ءبىر ادامى بيلەر تۇسكەن اۋىلعا كەلىپ, ءبىر ۇيدەن سۋسىن ءىشىپ, سول ءۇيدىڭ بالاسىنىڭ بەتىنەن ءسۇيىپتى. كەيىن ۇزاماي الگى بالا اۋىرىپ قايتىس بولىپ كەتەدى. ولگەن بالانىڭ شەشەسى: «اناۋ مەنىڭ بالامنىڭ بەتىنەن ءسۇيىپ اۋرۋ جۇقتىردى, سودان قازا بولدى», دەپ اۋىلىنا تۇسكەن بيلەرگە «بالامنىڭ قۇنىن الىپ بەرىڭدەر» دەيدى.
بۇرىن بۇنداي وقيعاعا كەزدەسپەگەن بيلەر كادىمگىدەي ابدىراپ, ساسىپ, تۇسكە دەيىن ويلانىپ, ەشبىر شەشىم شىعارا الماپتى. سوندا 15–16 جاس شاماسىنداعى بوزبالا يتىكە: «اعالار, وسى تۇككە تۇرمايتىن نارسەنىڭ بيلىگىن ايتا الماعاندارىڭىز قالاي؟», دەيدى.
سوندا ۇلكەن بيلەر: «ال اقىلدى بولساڭ سەن ايتا قويشى», دەپتى.
سوندا يتىكە: «ايتسام ايتايىن. ەڭ اۋەلى بىلەيىكشى, بالانىڭ بەتىنەن سۇيگەن ادامنىڭ ءوز ۇيىندە بالالارى بار ما ەكەن؟ بار بولسا, ولار امان با ەكەن؟», دەپ سۇرايدى.
كورشى اۋىلعا كىسى جىبەرىپ بىلسە, ونىڭ بالالارى بار ەكەن, ءبارى دە امان-ساۋ جۇگىرىپ ءجۇر دەيدى. وسىدان كەيىن يتىكە مىناداي بيلىك ايتىپتى: «ايەلدىڭ ايتىپ وتىرعانى بوس ءسوز, جالا. ەگەر قايتىس بولعان بالاعا بەتىنەن سۇيگەن ادامنان سىرقات جۇقسا, ەڭ اۋەلى ونىڭ ءوزىنىڭ ۇيىندەگى بالالارى اۋىرىپ ولەر ەدى. سەبەبى ول ءوز بالالارىنىڭ دا بەتىنەن كۇندە سۇيەدى عوي. سوندىقتان ايەلدىڭ بالاسىنىڭ اجالى باسقا ءبىر سەبەپتەن بولعان», دەپ ءادىل تورەلىك بەرگەن ەكەن.
وسىدان كەيىن جاس يتىكەنىڭ اينالا اعايىن اراسىندا «بي» اتى شىعا باستايدى.
تاپقىرلىعى
ءبىر ادام جولاۋشىلاپ ءجۇرىپ ءبىر اۋىلعا قونىپتى. كەشقۇرىم سول اۋىلدىڭ ءبىر جىگىتىنە «اتىمدى توماردان سۋارا سالشى» دەيدى. الگى جىگىت اتتى جەتەلەپ تومارعا اپارسا, ات جەرىپ سۋ ىشپەپتى. سوسىن امالسىز نۇرانىڭ سۋىنا اپارادى. ات سۋدى ءجۇزىپ ءجۇرىپ ىشپەكشى بولىپ ۇمتىلعاندا, سۋ استىنداعى شۇڭقىر ءيىرىم تارتىپ كەتىپ, تۇنشىعىپ ولەدى. جىگىت ات يەسىنە كەلىپ, ءمان-جايدى ايتادى. بىراق ات يەسى جىگىتكە: «اتىمنىڭ قۇنىن تولە, سەن ادەيى ءولتىردىڭ», دەپ الەك سالادى.
جىگىت: «ادەيىلەپ ولتىرگەن جوقپىن, توماردىڭ سۋىن ىشپەگەن اتتىڭ ءوزى كىنالى», دەپ اقتالادى. ءسويتىپ, ەكەۋى اقىر اياعىندا يتىكە بيگە بارىپ جۇگىنەدى.
سوندا يتىكە مىناداي تورەلىك بەرگەن ەكەن. اۋەلى ات يەسىنە قاراپ:
– «بەلگىلى دوسىڭ بولماسا, بەلىڭدى بۋ دا, اتقا بار. اۋىل ماڭى تاقىر بولسا, اتقا ءمىن دە, وتقا بار», – دەگەن (وت دەگەن – جەردىڭ ءشوبى, اۆتور). سەنىڭ بۇل اۋىلدا سەنەر دوسىڭ, جولداسىڭ جوق, سوندىقتان اتتى تانىمايتىن بىرەۋگە سۋارىپ كەل دەپ جەتەلەتىپ جىبەرىپسىڭ. ءوزىڭ اپارۋىڭ كەرەك ەدى. سوندىقتان اتتىڭ قۇنىنىڭ ءبىر بولىگىن وزىڭە سالام, – دەيدى.
سوسىن ات سۋارا بارعان جىگىتكە قاراپ:
– جىگىتىم, ىشپەسە بۇنىڭ اتى ىشپەدى. توماردىڭ سۋىن تاستاپ, نۇراعا نەگە باردىڭ؟ اتتى وزەنگە جەتەلەپ اپارعان ءوزىڭ دە كىنالىسىڭ. سول سەبەپتەن, ات قۇنىنىڭ ءبىر بولىگىن ساعان سالدىم, – دەيدى.
سوسىن كوپشىلىككە قاراپ: «قۇننىڭ ءبىر بولىگىن اتتىڭ وزىنە سالدىم. توماردىڭ سۋىنان جەرىپ ىشپەي, نۇرانىڭ تەرەڭىنە نەگە بارعان؟ ەگەر توماردىڭ سۋىن قاناعات تۇتسا, وزەنگە بارىپ ولمەس ەدى», دەيدى.
– ال ات قۇنىنىڭ ءبىر بولىگىن نۇرانىڭ سۋىنا سالدىم. ءبىر اتتىڭ سۋ ىشكەنىن كوتەرمەي, سونشاما تەرەڭگە تارتىپ اكەتەتىن, اقى سۇراعانى ما؟ – دەپتى.
ء سويتىپ, يتىكە بي وسىنداي ءادىل بيلىك بەرگەن ەكەن. ونىڭ تاپقىرلىعى مەن بەرگەن تورەلىگىنە داۋگەرلەردىڭ ءبارى ريزا بولىپ تاراسىپتى.
قاراكەسەك بارىمتاشىلارى
يتىكە قارقارالى جاعىندا كەڭگىردىڭ كەڭ جازىعى دەگەن جەردە تۋعان, سول جاقتا ءجۇرىپ ەرجەتەدى. ول زاماندا ەل اراسىنداعى بارىمتا-سىرىمتا, جەر داۋى, جەسىر داۋى دەگەن ۇزىلمەگەن كەز. يتىكە بي ەل تاعدىرى شەشىلەتىن وسىنداي داۋ-شارلاردا توپقا ءتۇسىپ, شەشەندىگىمەن, تاپقىرلىعىمەن شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماي, كورشى ەلدەردىڭ بيلەرىنە تەڭدىك بەرمەي جۇرەدى ەكەن.
سول زاماننان قالعان مىناداي ءبىر اڭگىمە بار. ءبىر ادام يتىكە بيدەن: «بيەكە, وسى قاراكەسەك كوپ پە, الدە قازىمبەت كوپ پە؟», دەپ سۇراپتى.
سوندا يتىكە: «مەنىڭ كوزىمنىڭ تىرىسىندە قازىمبەت كوپ بولادى, مەن كەتكەسىن قاراكەسەك كوپ بولاتىن شىعار», دەگەن ەكەن. وسى سوزگە قاراپ, يتىكەنىڭ ءوز ەلىنىڭ قامال-قورعانى بولعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس.
قاراكەسەك دەگەن قالىڭ جۇرت سول ۋاقىتتاردا 24 بولىس ەل بولعان ەكەن دەيدى. كوپ ەل قاشاندا كوپتىگىن ىستەيدى, اينالاعا تىزەسىن باتىرىپ جىلقى الادى, كەيىن تەڭدىك بەرمەي كەتەدى. بىراق يتىكەنىڭ بارىندا تەمەش اۋىلدارىنا ازۋلارى باتىپ كوپ تيىسە المايدى ەكەن. بارىمتالاپ جىلقى السا, يتىكە بي داۋعا ءتۇسىپ, العان مالدى ەسەسىمەن قايتارىپ وتىرىپتى.
«تەمەش رۋىنىڭ شەجىرەسى» دەپ اتالاتىن كىتاپتان ناعيدوللا الىبەكوۆ دەگەن كىسىنىڭ مىناداي ءبىر اڭگىمەسىن كەزدەستىردىك. «وسى دەرەكتى 1961 جىلى قاراكەسەك رۋىنىڭ ىشىندەگى مايلى اتاسىنان تارايتىن ءبىر شەجىرە قارتتىڭ اۋزىنان ەستىپ ەدىم», دەپتى دەرەك بەرۋشى ناعيدوللا الىبەكوۆ. ول اڭگىمە مىناداي:
– شىراعىم, ساعان مىنا ءبىر اڭگىمەنى ايتايىن. كەيىن مايلىنىڭ ءبىر شالىنان ەستىپ ەدىم دەپ ايتىپ جۇرەرسىڭ. ول ۋاقتا ەل بولعان سوڭ ۇرى-قارىسىز, بارىمتا-سىرىمتاسىز بولمايدى عوي. يتىكە بۇندايلارعا جانى قاس بولىپ, تەمەش جاعى قاراكەسەكتەن مال السا, نە بولماسا قاركەسەك جاعى تەمەشتەن مال السا دا, ادىلدىگىن ايتىپ, ۇرلانعان مالدى قايتارىپ وتىرعان. ءجابىر كورگەن ادام سول زاماندا يتىكەگە بارادى ەكەن.
سودان نۇراعا قاراي قونىس اۋدارىپ كەتكەن يتىكە ءولدى دەگەندى ەستىگەن ءبىزدىڭ ەلدىڭ ۇرىلارى جينالىپ: «وسى يتىكەنىڭ ىزاسى ابدەن ءوتىپ ەدى, مىنە, ءولدى دەگەن حابار كەلدى. جۇرىڭدەر, ەندى ءوزىنىڭ جىلقىسىن بارىپ شابايىق», دەپ سايلانىپ شىعادى.
ەلدەرىندەگى ءجون بىلەتىن ءبىر قاريانىڭ: ء«اي, شىراقتارىم, ول تەگىن ادام ەمەس, قويىڭدار!», دەگەنىنە قارامايدى.
ء سويتىپ, قاراتال, بيكەش وزەندەرىنىڭ بويىندا جاتقان يتىكەنىڭ جىلقىسىن تىك كوتەرىپ ايداپ الىپ كەتەدى. يتىكەنىڭ بەيىتىنىڭ جانىنان ءوتىپ بارا جاتىپ: ء«اي, يتىكە, قانە بىزگە بىلگەنىڭدى ىستەشى, ءتىرى كۇنىڭدە تەمەشتەن ءبىر قوتىر تاي الدىرماۋشى ەدىڭ, ەندى ولگەندە بىزگە نە ىستەيسىڭ؟», دەپ ءاجۋالاپ ك ۇلىپتى.
بىراق بيە ساۋىمىنداي ۋاقىت وتكەسىن, دالانى قارا تۇنەك تۇمان باسىپ, ۇرىلار جولدان اداسادى. سايىن دالادا باستارى اينالىپ ءجۇرىپ, ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا ۇرگەن ءيتتىڭ داۋسىن ەستيدى. ۇرىلاردىڭ باسشىسى: «يت ءۇردى, جاقىن ماڭدا اۋىل بولۋ كەرەك, ءبىلىپ كەلشى», دەپ ءبىر جىگىتىن جۇمسايدى.
كەتكەن ادام تەز ارادا ورالىپ: «ويباي, مىناۋ يتىكەنىڭ ءوزىنىڭ اۋىلى ەكەن, سوندا قايتادان قايتىپ كەلىپپىز!», دەيدى.
– وندا جىلقىنىڭ باسىن كەيىن بۇرىپ, مەنىڭ سوڭىمنان ەرىڭدەر, – دەيدى باسشى.
وسىلاي ءتۇن قاتىپ جىلقى ايداپ, تاڭ قىلاڭ بەرە تاعى دا ءبىر اۋىلدىڭ ۇستىنەن شىعادى. بۇل اۋىل تاعى دا سول وزدەرى كورگەن يتىكەنىڭ اۋىلى بولىپ شىعادى.
جارىق ابدەن تۇسكەسىن ۇرىلاردىڭ باسشىسى جان-جاعىنا قاراپ: ء«اي, اناۋ توبەنىڭ باسىندا قارايعان نە؟», دەپ سۇرايدى.
– مىناۋ كەشەگى ءوزىمىز كورگەن يتىكەنىڭ بەيىتى عوي! – دەيدى قاسىنداعىلار.
سوندا بارىمتاشىلارعا باسشى بولىپ جۇرگەن ادام: «جىگىتتەر, توقتاڭدار, يتىكە تىرىسىندە بىزگە جالعىز تۇياق مال بەرمەۋشى ەدى, ەندى ولگەسىن دە بەرەتىن ءتۇرى جوق. جۇرىڭدەر, جىلقىنى ورىسىنە قايتادان اپارىپ تاستاپ, اۋىلدارىنا بارىپ, ۇلكەندەرىنەن كەشىرىم سۇرايىق», دەپتى.
«شىراعىم, وسى اڭگىمەنى ماعان سول توپتىڭ ىشىندە بولعان ءوز اتام ايتىپ ەدى», دەگەن ەكەن الگى قاريا.
سايلاۋ بايبوسىن,
قر ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى