بەلگىلى الاش قايراتكەرى قوشكە (شىن اتى – قوشمۇحامبەت) كەمەڭگەر ۇلى – ۇلت ادەبيەتىنە, دراماتۋرگياسىنا, جۋرناليستيكاسىنا, عىلىمىنا ايرىقشا ۇلەس قوسقان تۇلعا. سان سالالى ىزدەنىسكە تولى ۇلتتى دامىتۋ جولىنداعى قىزمەتىنىڭ ناتيجەسىندە كەيىنگىگە قوماقتى مۇرا قالدىردى. اسىرەسە ءوز ءداۋىرىنىڭ وقيعالارىن تىركەپ قانا قويماي, سول وقيعالارعا تەرەڭ تالداۋ جاساپ, تاريحي ۇدەرىستىڭ ىشكى لوگيكاسىن اشۋعا ۇمتىلعانى – تاريحشىلار ءۇشىن قۇندى دەرەك. قوشمۇحامبەت كەمەڭگەر ۇلىنىڭ ومبى وبلىسىنىڭ تاريحي ارحيۆىنەن تابىلعان قولجازباسى وسى ءسوزىمىزدىڭ دالەلى.
حح عاسىردىڭ العاشقى شيرەگى قازاق قوعامى ءۇشىن ساياسي, الەۋمەتتىك جانە رۋحاني وزگەرىستەردىڭ اسا كۇردەلى كەزەڭى بولدى. پاتشالىق بيلىكتىڭ قۇلاۋى, اقپان جانە قازان توڭكەرىستەرى, ازاماتتىق سوعىستىڭ ءورشۋى مەن جاڭا كەڭەستىك بيلىك جۇيەسىنىڭ ورنىعۋى قازاق دالاسىنداعى قوعامدىق ۇيىمداردىڭ, اسىرەسە زيالى جاستار قوزعالىسىنىڭ دامۋىنا تىكەلەي اسەر ەتتى. وسى تاريحي جاعدايدا ۇلتتىق مۇددەنى قورعاۋعا ۇمتىلعان ءارتۇرلى باعىتتاعى ۇيىمدار مەن توپتار پايدا بولىپ, ولاردىڭ اراسىندا يدەيالىق تارتىس پەن ساياسي قايشىلىق كۇشەيدى. سولاردىڭ ءبىرى رەتىندە «بىرلىك» قوعامى ەرەكشە نازار اۋدارتادى. بۇل ۇيىم قازاق جاستارىنىڭ اعارتۋشىلىق, مادەني جانە قوعامدىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعانىمەن, ۋاقىت وتە كەلە ساياسي ۇدەرىستىڭ ىقپالىنا ءتۇسىپ, ىشكى قايشىلىعى تەرەڭدەي ءتۇستى. قازاق قوعامىنىڭ وسى ءبىر ساياسي بۇلقىنىسىنىڭ بەيمالىم تۇستارىنا ساۋلە تۇسىرگەن قوشمۇحامبەت كەمەڭگەر ۇلىنىڭ بايانداماسى مەن وتىنىشىندە نەگىزگى وقيعالاردىڭ ءبىرى – 1918 جىلعى 7 ساۋىردە ومبى قالاسىنداعى بۇرىنعى سوت پالاتاسى عيماراتىندا وتكەن بىرىككەن ءماجىلىس. بۇل جيىنعا وبلىستىق قازاق دەپۋتاتتارى كەڭەسىنىڭ وكىلدەرى, ء«ۇش ءجۇز» پارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتى جانە «بىرلىك» قوعامىنىڭ مۇشەلەرى قاتىسقان. كۇن تارتىبىندە قازاق جاستارى اراسىندا جاڭا ۇيىم – «قازاق وقۋشى جاستارىنىڭ دەموكراتيالىق كەڭەسىن» قۇرۋ ماسەلەسى قارالعان. بۇل ماسەلەنىڭ ءوزى سول كەزەڭدە جاستار قوزعالىسىنىڭ ءبىرتۇتاس بولماعانىن, كەرىسىنشە, ءارتۇرلى توپتارعا ءبولىنىپ, جەكە ۇيىمدار قۇرۋعا ۇمتىلعانىن كورسەتەدى.
قوشمۇحامەد كەمەڭگەر ۇلىنىڭ قولجازباسىنداعى مالىمەتكە سۇيەنسەك, جاڭا ۇيىم «بىرلىك» قوعامىنىڭ ىشىنەن ءبولىنىپ شىققان توپ نەگىزىندە قۇرىلعان جانە بۇل ۇدەرىسكە كولباي توعىسوۆ (كەي دەرەكتە توگىسوۆ – رەد.) تىكەلەي قاتىسقان. بۇل دەرەك توعىسوۆتىڭ تەك سىرتقى قىسىم جاساۋشى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قازاق جاستارى ۇيىمدارىنىڭ ىشكى قۇرىلىمىنا ىقپال ەتۋشى تۇلعا بولعانىن اڭعارتادى.
جيىندا ءۇش بايانداما تىڭدالعان. ولاردىڭ ەكەۋىن «بىرلىك» قوعامىنىڭ اتىنان – سەيدالين مەن كەمەڭگەر ۇلى, ال ءۇشىنشىسىن جاڭادان قۇرىلعان ۇيىم وكىلى كەمەلەۆ جاساعان. بۇل جاعداي «بىرلىك» قوعامىنىڭ ىشىندە پىكىر قايشىلىعى بولعانىن جانە ونىڭ اشىق تالقىلانعانىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار اتالعان ءماجىلىس قازاق جاستارى اراسىنداعى ءتۇرلى يدەولوگيالىق باعىتتاردىڭ توعىسقان ءارى ءوزارا قايشىلىققا تۇسكەن الاڭى بولعانى بايقالادى. ق.كەمەڭگەر ۇلىنىڭ وتىنىشىندەگى ەرەكشە نازار اۋداراتىن تۇستاردىڭ ءبىرى – سەيداليننىڭ بايانداماسى كەزىندە كولباي توعىسوۆتىڭ مىنەز-قۇلقى تۋرالى سيپاتتاما. ك.توعىسوۆتىڭ باياندامانى توقتاتۋعا بىرنەشە رەت ارەكەت جاساعانى, ونىڭ مازمۇنىنا الاڭداعانى ايتىلادى. بۇل فاكت باياندامادا توعىسوۆتىڭ قىزمەتى سىنالعانىن, ونىڭ ساياسي بەدەلىنە نۇقسان كەلۋى مۇمكىن بولعانىن كورسەتەدى. وسى تۇرعىدان العاندا, توعىسوۆتىڭ كەيىنگى ارەكەتتەرىن, سونىڭ ىشىندە ءتىنتۋ جۇرگىزۋىن, وسى سىنعا جاۋاپ رەتىندە قاراستىرۋعا نەگىز بار.
ق.كەمەڭگەر ۇلى ءوز وتىنىشىندە توعىسوۆتىڭ ارەكەتتەرىن تەك ءبىر وقيعامەن شەكتەمەي, جۇيەلى قىسىم رەتىندە سيپاتتايدى. مۇقان ايتپەنوۆتىڭ تۇتقىندالۋىن, قوعام قۇجاتتارىنىڭ زاڭسىز تاركىلەنۋىن, ميليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن جۇرگىزىلگەن قۋدالاۋدى اتاپ وتەدى. ء«بىز قازىر جاسىرىنۋعا ءماجبۇرمىز» دەگەن مازمۇنداعى مالىمەتى ەرەكشە نازار اۋدارتادى. بۇل قوعام مۇشەلەرىنە ناقتى قاۋىپ تونگەنىن, جاعدايدىڭ تەك اكىمشىلىك دەڭگەيدە ەمەس, ساياسي قۋدالاۋ دەڭگەيىنە دەيىن جەتكەنىن بىلدىرەدى. ياعني «بىرلىك» قوعامىنا قاتىستى وقيعالاردى تەك ۇيىم ىشىندەگى داۋ ەمەس, كەڭ اۋقىمدى ساياسي قىسىم رەتىندە قاراستىرۋ ورىندى.
ق.كەمەڭگەر ۇلىنىڭ وتىنىشىندەگى ريتوريكا دا عىلىمي تۇرعىدان ماڭىزدى. ول ءوز سوزىندە «ادىلەتتىلىك», «بوستاندىق» سياقتى ۇعىمدارعا جۇگىنەدى. بۇل ونىڭ تەك جەكە مۇددەنى ەمەس, بەلگىلى ءبىر ساياسي-يدەولوگيالىق قۇندىلىقتاردى قورعاۋعا تىرىسقانىن كورسەتەدى. توعىسوۆتى «ەكىجۇزدى» جانە «اۆانتيۋريست» رەتىندە سيپاتتاۋى سول كەزەڭدەگى ساياسي ديسكۋرستىڭ ەموتسيونالدىق جانە پولەميكالىق سيپاتىن ايقىندايدى. تاعى ءبىر ماڭىزدىسى – ماسەلەنى جاريا ەتۋگە ۇمتىلىس. ق.كەمەڭگەر ۇلى ومبى قالاسىندا شىعاتىن گازەتتەر ارقىلى بۇل جاعدايدى جاريالاۋدى سۇرايدى. بۇل قادام «بىرلىك» قوعامى مۇشەلەرىنىڭ قوعامدىق پىكىردى قالىپتاستىرۋعا, ءوز ۇستانىمىن كەڭ اۋديتورياعا جەتكىزۋگە تىرىسقانىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار بۇل سول كەزەڭدەگى ءباسپاسوز ساياسي كۇرەستەگى ماڭىزدى قۇرالى بولعانىن دالەلدەيدى.
قوشمۇحامبەت كەمەڭگەر ۇلىنىڭ بايانداماسى «بىرلىك» مادەني-اعارتۋشىلىق قوعامىنىڭ ىشكى ۇستانىمدارىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار سول كەزەڭدەگى قازاق زيالىلارى اراسىنداعى يدەيالىق كۇرەستىڭ مازمۇنىن تەرەڭ اشىپ كورسەتەتىن ماڭىزدى دەرەك بولماق. بۇل بايانداما قۇرىلىمى, دالەلدەۋ ءتاسىلى جانە قولدانىلعان ارگۋمەنتتەرى جاعىنان قاراعاندا, اۆتوردىڭ تەك قوعام مۇشەسى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قالىپتاسقان ساياسي ويى بار, پۋبليتسيستيكالىق قابىلەتى جوعارى تۇلعا ەكەنىن اڭعارتادى. ق.كەمەڭگەر ۇلى ءوز ءسوزىن قاراپايىم سيپاتتاۋدان باستاماي, بىردەن پولەميكالىق باعىتتا قۇرىپ, قارسى تاراپتىڭ – كولباي توعىسوۆتىڭ ساياسي بەينەسىن اشكەرەلەۋگە باعىتتايدى. باياندامانىڭ كىرىسپە بولىگىندە الدىڭعى بايانداماشىلاردىڭ پىكىرىن جالعاستىرا وتىرىپ, توعىسوۆتىڭ قوعام ىشىندە الاۋىزدىق تۋعىزعانىن اتاپ وتەدى. الايدا ول مۇنىمەن شەكتەلمەي, ماسەلەنى تەرەڭدەتىپ, توعىسوۆتىڭ تەك ۇيىم ىشىندەگى ارەكەتتەرىن ەمەس, جالپى قوعامدىق-ساياسي قىزمەتىن تالداۋعا كوشەدى.
ق.كەمەڭگەر ۇلىنىڭ نەگىزگى ادىسنامالىق ءتاسىلى – ءباسپاسوز ماتەريالدارىن دالەل رەتىندە پايدالانۋ. ول «گازەت – رەداكتوردىڭ ىشكى دۇنيەسىنىڭ ايناسى» دەگەن تۇجىرىم ارقىلى ءوز دايەكتەرىنىڭ نەگىزىن قالايدى. بۇل – عىلىمي تۇرعىدان العاندا ماڭىزدى ءتاسىل, سەبەبى اۆتور سۋبەكتيۆتى پىكىردەن گورى جاريالانعان دەرەكتەرگە سۇيەنۋگە تىرىسادى. ول توعىسوۆ رەداكتسيالاعان ء«ۇش ءجۇز» گازەتىندەگى ماقالالاردى جۇيەلى تۇردە تالداپ, ونىڭ ساياسي كوزقاراسىنىڭ تۇراقسىزدىعىن دالەلدەۋگە ۇمتىلادى. ك.توعىسوۆتىڭ ساياسي ۇستانىمدارىنىڭ قۇبىلمالىلىعىن بىرنەشە ناقتى مىسال ارقىلى دالەلدەيدى. ءبىرىنشى كەزەكتە, ول ءسىبىر سەزى كەزەڭىندەگى فەدەراليزمگە قاتىستى كوزقاراسىن تالدايدى. ق.كەمەڭگەر ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, توعىسوۆ باستاپقىدا قازاق حالقىنىڭ جەكە فەدەراتسيا قۇرۋ يدەياسىن قولداعان, ال قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن جانە كەڭەستىك بيلىك نىعايعان سوڭ, ول بۇل ۇستانىمىنان باس تارتىپ, اۆتونومياعا قارسى پىكىر بىلدىرە باستاعان. بۇل ساياسي تۇراقسىزدىق پەن ۇستانىمسىزدىقتىڭ كورىنىسى رەتىندە باعالانادى. وسى تالداۋ ارقىلى ق.كەمەڭگەر ۇلىنىڭ ساياسي ۇدەرىستەردى تەرەڭ تۇسىنگەنىن, تۇلعالاردىڭ ارەكەتتەرىن كەڭ كونتەكستە باعالاي العانىنا كوز جەتكىزەمىز. باياندامانىڭ كەلەسى بولىگىندە ك.توعىسوۆتىڭ «الاش» پارتياسىنا قاتىستى پىكىرلەرى قاراستىرىلادى. ونىڭ ءارتۇرلى باسىلىمداردا ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى كوزقاراس بىلدىرگەنىن اتاپ وتەدى. ءبىر جاعدايدا «الاش» پارتياسىن بۋرجۋازيالىق ەلەمەنتتەردى قورعايدى دەپ ايىپتاسا, ەكىنشى جاعدايدا ونى ءدىني باعىتتاعى قوزعالىس رەتىندە سيپاتتايدى. ق.كەمەڭگەر ۇلىنىڭ دايەكتەۋلەرىندە ريتوريكالىق سۇراقتار كەڭىنەن قولدانىلادى. مۇنداي ستيل ونىڭ پۋبليتسيستيكالىق شەبەرلىگىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار باياندامادا ءدىني ماسەلەلەر دە قوزعالادى. ك.توعىسوۆتىڭ ءبىر جاعىنان يسلام ءدىنىنىڭ ەلەمەنتتەرىن قولداپ, ەكىنشى جاعىنان ءدىني ينستيتۋتتارعا قارسى پىكىر بىلدىرگەنى ونىڭ كوزقاراستارىنىڭ جۇيەسىزدىگىن دالەلدەۋگە ارنالعان. وسى ارقىلى ق.كەمەڭگەر ۇلى ك.توعىسوۆتى بەلگىلى ءبىر يدەولوگيالىق باعىت ۇستانبايتىن, ءارتۇرلى يدەيالاردى جاعدايعا قاراي پايدالاناتىن تۇلعا رەتىندە سيپاتتايدى. سونىمەن قاتار توعىسوۆتىڭ ء«ۇش ءجۇز» پارتياسى ارقىلى ۇسىنعان يدەيالارىن دا تالداعان. اسىرەسە تۇركى-تاتار حالىقتارىن بىرىكتىرۋ ۇرانىنا قاتىستى سىني كوزقاراس بىلدىرەدى. اۆتور بۇل يدەيانى ناقتى ساياسي باعداردان گورى دەكلاراتيۆتى سيپاتتاعى ۇران رەتىندە قاراستىرادى. بۇل دا توعىسوۆتىڭ يدەولوگيالىق تۇتاستىعىنىڭ جوقتىعىن كورسەتۋگە باعىتتالعان.
جالپى العاندا, ق.كەمەڭگەر ۇلىنىڭ بايانداماسى قۇرىلىمى جاعىنان جۇيەلى, ارگۋمەنتتەرى ناقتى دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن جانە ايقىن پولەميكالىق سيپاتقا يە. ول ءوز قارسىلاسىنىڭ ءارتۇرلى كەزەڭدەگى پىكىرلەرىن سالىستىرا وتىرىپ, ولاردىڭ اراسىنداعى قايشىلىقتى اشىپ كورسەتەدى. بۇل ءتاسىل عىلىمي تالداۋعا جاقىن كەلەدى جانە اۆتوردىڭ لوگيكالىق ويلاۋ قابىلەتىنىڭ جوعارى ەكەنىن دالەلدەيدى.
قوشمۇحامبەت كەمەڭگەر ۇلىنىڭ 1918 جىلعى ساياسي ۇدەرىستەرگە قاتىسۋى ماسەلەسى وتاندىق تاريحنامادا بىرقاتار پىكىرتالاستار تۋعىزعانى بەلگىلى. كەيبىر زەرتتەۋلەردە ونىڭ بەلگىلى ءبىر جيىندارعا, سونىڭ ىشىندە سولتۇستىك قازاقستان اۋماعىندا وتكەن ءىرى باسقوسۋلارعا قاتىسى كۇمانمەن قاراستىرىلىپ كەلگەن. الايدا مۇراعاتتىق دەرەكتەر بۇل پىكىرلەردى ناقتىلاي تۇسەدى. اتاپ ايتقاندا, 1929 جىلعى 4 جەلتوقساندا الىنعان ەسىم بايعاسكيننىڭ تەرگەۋ حاتتاماسىندا 1918 جىلدىڭ جازىندا مىرجاقىپ دۋلاتوۆ باستاعان ۇگىت-ناسيحات توبىنىڭ پەتروپاۆل ۋەزىنە كەلگەنى, ونىڭ قۇرامىندا قوشمۇحامبەت كەمەڭگەر ۇلىنىڭ دە بولعانى كورسەتىلەدى. بۇل دەرەك كەمەڭگەر ۇلىنىڭ تەك ومبىداعى ساياسي ۇدەرىستەرگە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار سولتۇستىك قازاقستان اۋماعىنداعى ءىرى ساياسي جيىندار مەن حالىقتىق قۇرىلتايلارعا دا تىكەلەي قاتىسقانىن دالەلدەيدى. قوشمۇحامبەت كەمەڭگەر ۇلىنىڭ پەتروپاۆل قالاسىندا جارىق كورگەن «جاس ازامات» گازەتىنىڭ رەداكتورى بولعانى – ونىڭ سول كەزەڭدەگى ۇلتتىق ءباسپاسوزدىڭ الدىڭعى قاتارىندا تۇرعانىنىڭ دالەلى. بۇل باسىلىمنىڭ بەتىندە جۇماعالي تىلەۋلين, ماعجان جۇماباەۆ, ءبىلال مالدىباەۆ, ءابدىراحمان ءبايدىلدين, مۇحامەدجان بەيسەنوۆ سياقتى سول ءداۋىردىڭ ساياسي جانە رۋحاني ەليتاسىنا جاتاتىن تۇلعالاردىڭ ماتەريالدارى جاريالاعان. بۇل ەسىمدەردىڭ ءوزى «جاس ازامات» گازەتىنىڭ كەزدەيسوق باسىلىم ەمەس, قازاق جاستارىنىڭ ساياسي وي-پىكىرىن قالىپتاستىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارعان ينتەللەكتۋالدىق الاڭ بولعانىن ايعاقتايدى. وسى تۇرعىدان العاندا, قوشمۇحامبەت كەمەڭگەر ۇلىنىڭ تەك «بىرلىك» قوعامى اياسىندا شەكتەۋ عىلىمي تۇرعىدان جەتكىلىكسىز. ول – ءبىر مەزگىلدە جاستار قوزعالىسىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى, ۇلتتىق ءباسپاسوزدىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى جانە «الاش» قوزعالىسىنىڭ يدەيالارىن تاراتۋشى قايراتكەر رەتىندە كورىنەدى.
جالپى العاندا, قوشمۇحامبەت كەمەڭگەر ۇلىنىڭ بايانداماسى مەن ءوتىنىشى حح عاسىر باسىنداعى قازاق زيالىلارىنىڭ ساياسي ويىنىڭ دامۋ دەڭگەيىن, قوعامدىق بەلسەندىلىگىن, يدەولوگيالىق ۇستانىمدارىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى دەرەككوز سانالادى.
ساۋلە مالىكوۆا,
سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى