بۇگىندە ەلىمىزدە نەسيە الۋ قالىپتى قۇبىلىسقا اينالدى. تۇتىنۋشىلىق نەسيە تەك باسپانا نەمەسە كولىك ساتىپ الۋعا ەمەس, كۇندەلىكتى قاجەتتىلىكتەردى وتەۋگە دە ءجيى پايدالانىلادى. ساراپشىلار مۇنى حالىق تابىسىنىڭ دەڭگەيى, ينفلياتسيا, قارجىلىق ساۋاتتىلىقتىڭ جەتكىلىكسىزدىگى جانە تۇتىنۋشىلىق مادەنيەتتىڭ وزگەرۋىمەن بايلانىستىرادى. سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ءومىر سالتىن كورسەتۋ ترەندى دە ازاماتتاردىڭ قارجىلىق شەشىمدەرىنە اسەر ەتىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى Egemen.kz ءتىلشىسى حالىقتىڭ نەسيەگە تاۋەلدىلىگىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى, قارجىلىق ساۋاتتىلىقتىڭ دەڭگەيى جانە ماسەلەنى شەشۋ جولدارىن زەردەلەپ كوردى.
قازاقستاندا ەل ازاماتتارىنىڭ بانك الدىنداعى قارىزى جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى. ۇلتتىق بانكتىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, 2026 جىلعى 1 مامىرداعى جاعداي بويىنشا ازاماتتاردىڭ بانك سەكتورىنا بەرەشەگى 25,3 ترلن تەڭگەگە جەتكەن. ونىڭ 17 ترلن تەڭگەسى – تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەرگە, 7,2 ترلن تەڭگەسى – يپوتەكالىق قارىزدارعا, ال 1,1 ترلن تەڭگەسى – وزگە ماقساتتارعا بەرىلگەن نەسيەلەرگە تيەسىلى.
«2026 جىلعى 1 مامىرداعى جاعداي بويىنشا حالىقتىڭ بانك سەكتورىنا بەرەشەگى 25,3 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە تۇتىنۋ ماقساتتارىنا بەرىلگەن كرەديتتەر – 17,0 ترلن تەڭگە, يپوتەكالىق قارىزدار – 7,2 ترلن تەڭگە, وزگە ماقساتتارعا ارنالعان كرەديتتەر – 1,1 ترلن تەڭگە. جالپى بەرەشەك قۇرىلىمىندا تۇتىنۋشىلىق كرەديتتەردىڭ ۇلەسى 67,1 پايىزدى, يپوتەكالىق قارىزدار 28,5 پايىزدى, ال وزگە ماقساتتارعا بەرىلگەن قارىزدار 4,4 پايىزدى قۇرايدى», دەپ حابارلادى ۇلتتىق بانك.
قازاقستاندا نەسيە الۋ قيىنداي تۇسەدى
ۆەدومستۆونىڭ دەرەگىنە سايكەس, سوڭعى بەس جىلدا تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەر كولەمى ايتارلىقتاي وسكەن.
«2021 جىلعى 1 مامىردا تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەر كولەمى 4,6 ترلن تەڭگە بولسا, 2026 جىلعى 1 مامىردا بۇل كورسەتكىش 17 ترلن تەڭگەگە جەتتى. وسىلايشا سوڭعى بەس جىلدا تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەر كولەمى 3,7 ەسە ۇلعايدى», دەلىنگەن جاۋاپتا.
نەسيە كولەمى قاي وڭىرلەردە جوعارى؟ۇلتتىق بانك وڭىرلەر بويىنشا ەڭ جوعارى نەسيە جۇكتەمەسى مەگاپوليستەردە بايقالاتىنىن اتاپ ءوتتى.
«2026 جىلعى 1 مامىرداعى جاعداي بويىنشا حالىققا بەرىلگەن بانك سەكتورىنداعى كرەديتتەردىڭ ەڭ ۇلكەن ۇلەسى الماتى قالاسىنا تيەسىلى. مۇندا بەرەشەك كولەمى 7,5 ترلن تەڭگەنى نەمەسە جالپى كولەمنىڭ 29,6 پايىزىن قۇرايدى. ەكىنشى ورىندا استانا قالاسى – 4,1 ترلن تەڭگە نەمەسە 16,3 پايىز. ءۇشىنشى ورىندا شىمكەنت قالاسى – 2 ترلن تەڭگە نەمەسە 8 پايىز», دەپ مالىمدەدى ۇلتتىق بانك.
حالىقتىڭ قارىزى عانا ەمەس, مەرزىمى وتكەن بەرەشەك كولەمى دە ارتىپ كەلەدى.
ماماندار كەڭەسى: نەسيە الاردا نەنى ەسكەرۋ كەرەك؟
ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمەتىنشە, 2021 جىلى مەرزىمى وتكەن قارىزدار كولەمى 300 ملرد تەڭگە بولسا, بۇگىندە بۇل كورسەتكىش 1,1 ترلن تەڭگەگە جەتكەن.
«سوڭعى بەس جىلدا بانك سەكتورىنداعى حالىقتىڭ مەرزىمى وتكەن بەرەشەگى شامامەن ءتورت ەسەگە ءوستى. 2021 جىلعى 1 مامىردا بۇل كورسەتكىش 0,3 ترلن تەڭگە بولسا, 2026 جىلعى 1 مامىردا 1,1 ترلن تەڭگەنى قۇرادى», دەپ حابارلادى ۆەدومستۆو.
سونداي-اق حالىقتىڭ نەسيەگە تاۋەلدىلىگىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ قانداي ەكەنىن دە سۇراپ بىلدىك. ۇلتتىق بانك سوڭعى جىلدارى حالىقتى نەسيەلەۋ نارىعىندا شامادان تىس بەلسەندىلىك بەلگىلەرى بايقالعانىن مالىمدەدى.
«سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن جەكە تۇلعالاردى نەسيەلەۋ كولەمىنىڭ جوعارى قارقىنمەن ءوسۋى اياسىندا شامادان تىس بەلسەندىلىك بەلگىلەرى بايقالدى. ماسەلەن, 2023 جىلى تۇتىنۋشىلىق ماقساتتارعا بەرىلگەن قارىزداردىڭ ءوسۋى 41,3 پايىزعا جەتسە, 2024 جىلى 23,8 پايىزدى قۇرادى. ال تۇتىنۋشىلىق قارىزدار پورتفەلى وسى كەزەڭدە جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 34 پايىزعا ءوسىپ وتىردى», دەپ ءتۇسىندىردى ۇلتتىق بانك.
قارىز جۇكتەمەسىن ازايتۋ ءۇشىن قانداي شارالار قابىلداندى؟ۇلتتىق بانك پەن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى سوڭعى جىلدارى حالىقتى نەسيلەۋ نارىعىنا قاتىستى بىرقاتار شارا قابىلداعان.
«اگەنتتىك كەپىلسىز تۇتىنۋشىلىق بانكتىك قارىزداردىڭ ەڭ جوعارى مولشەرىن 2 200 اەك-تەن اسىرماۋدى بەلگىلەدى. سونىمەن قاتار كەپىلسىز ميكروكرەديتتەردىڭ شەكتى مولشەرى 1 100 اەك كولەمىندە بەكىتىلدى. بۇدان بولەك, 90 كۇننەن استام مەرزىمى وتكەن بەرەشەگى بار ازاماتتارعا جاڭا كەپىلسىز تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەر بەرۋگە تىيىم سالىندى. 2014 جىلدان بەرى بانكتەر بورىشتىق جۇكتەمە كوەففيتسيەنتىن ەسەپتەۋگە مىندەتتى. وعان سايكەس ازاماتتىڭ بارلىق قارىزدارى بويىنشا اي سايىنعى تولەمدەرى تابىسىنىڭ 50 پايىزىنان اسپاۋى ءتيىس. 2025 جىلى بۇل ادىستەمە جەتىلدىرىلىپ, تابىستى جاساندى تۇردە كوبەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن سحەمالار الىنىپ تاستالدى», دەپ حابارلادى ۇلتتىق بانك.
ۆەدومستۆو 2027 جىلدان باستاپ قارىز الۋشىلارعا قويىلاتىن جاڭا تالاپ ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر.
«ۇلتتىق بانك 2027 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ قارىز الۋشىنىڭ جيىنتىق بەرەشەگىنىڭ جىلدىق تابىسقا قاتىناسى بويىنشا شەكتى دەڭگەيدى ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. ول جىلدىق تابىستىڭ 8 ەسەسىنەن اسپاۋى ءتيىس. بۇل ازاماتتاردىڭ شامادان تىس قارىزدانۋ تاۋەكەلىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەپ قورىتىندىلادى ۆەدومستۆو.
تابىسىنان 8 ەسە كوپ قارىزى بارلارعا نەسيە بەرىلمەيدى: ۇلتتىق بانك جاڭا شەكتەۋ ەنگىزەدى
قارجىلىق ساۋاتتىلىق بىزگە نە ءۇشىن قاجەت؟قارجىگەر راسۋل رىسمامبەتوۆتىڭ پىكىرىنشە, حالىقتىڭ نەسيەگە ءجيى جۇگىنۋىنە بىرنەشە فاكتور اسەر ەتەدى. ونىڭ ىشىندە تابىستىڭ جەتكىلىكسىزدىگى مەن نەسيە ونىمدەرىنىڭ قولجەتىمدىلىگى نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ءبىرى.
«حالىقتىڭ ءبىر بولىگىنىڭ تابىسى سالىستىرمالى تۇردە تومەن. سوندىقتان كوپتەگەن ادام ءۇشىن نەسيە تەك ءىرى ساتىپ الۋلاردىڭ ەمەس, كۇندەلىكتى تۇتىنۋ دەڭگەيىن ساقتاپ قالۋدىڭ قۇرالىنا اينالدى. بۇعان قوسا ينفلياتسيا دا ءوز اسەرىن تيگىزەدى. باعانىڭ وسەتىنىن تۇسىنگەن ازاماتتار قاجەتتى تاۋاردى كەيىنگە قالدىرماي, ءدال قازىر ساتىپ الۋعا تىرىسادى», دەيدى راسۋل رىسمامبەتوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى جىلدارى ازاماتتاردىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعى ارتقانىمەن, بۇل باعىتتا ءالى دە شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر جەتكىلىكتى.
«ازاماتتاردىڭ كوبى بانكتىك ونىمدەردىڭ نەگىزگى تۇرلەرىن تۇسىنەدى. الايدا قارىز جۇكتەمەسىن دۇرىس ەسەپتەۋ, قارجىلىق قاۋىپسىزدىك قورىن قالىپتاستىرۋ جانە ۇزاق مەرزىمدى جوسپارلاۋ ماسەلەلەرىندە ءبىلىم دەڭگەيى جەتكىلىكسىز. دەگەنمەن وڭ وزگەرىستەر بار جانە ونى كۇندەلىكتى بايقاپ ءجۇرمىز», دەيدى ساراپشى.
نەسيەنى تولەۋگە شاماڭىز جەتپەسە نە ىستەۋ كەرەك؟
قارجىگەر قارجىلىق ساۋاتسىزدىقتىڭ نەسيەگە تاۋەلدىلىككە اسەرى بار ەكەنىن جوققا شىعارمايدى. بىراق ماسەلەنى تەك وسى فاكتورمەن ءتۇسىندىرۋ دۇرىس ەمەس ەكەنىن العا تارتادى.
«ادام قارجى قۇرالدارىن قانشالىقتى از تۇسىنسە, ونى ءتيىمسىز شارتتارعا كوندىرۋ نەمەسە الداۋ سونشالىقتى وڭاي. اقشانىڭ قۇنىن جانە شامادان تىس نەسيە الۋدىڭ سالدارىن تۇسىنەتىن ادام ادەتتە سالماقتى شەشىم قابىلدايدى. بىراق قارىزعا تاۋەلدىلىككە حالىق تابىسى, ينفلياتسيا جانە ەلدەگى ەكونوميكالىق جاعداي دا ىقپال ەتەدى», دەيدى ول.
راسۋل رىسمامبەتوۆ قازاقستاندا قارجىلىق جوسپارلاۋ مادەنيەتى ءالى تولىق قالىپتاسپاعانىن اتاپ ءوتتى.
«كوپتەگەن وتباسى شىعىندارىن ءبىر اي كولەمىندە جوسپارلايدى. بىراق بىرنەشە جىلعا ارنالعان قارجىلىق جوسپار قۇرۋ تاجىريبەسى كەڭ تاراماعان. ال ءدال وسىنداي ۇزاق مەرزىمدى جوسپارلاۋ ارتىق قارىز جۇكتەمەسىنەن ساقتاپ, جيناق جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءتىپتى يپوتەكا العان ازاماتتاردىڭ ءوزى كوبىنە ەكى-ءۇش جىلدان ارعى كەزەڭدى جوسپارلامايدى», دەيدى قارجىگەر.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قارىز الۋشىلاردىڭ تاعى ءبىر ءجيى جىبەرەتىن قاتەلىگى – نەسيە شارتتارىن تولىق تۇسىنبەۋى.
«وكىنىشكە قاراي, كوپتەگەن ازامات اي سايىنعى تولەم مولشەرىنە عانا قارايدى. ال نەسيەنىڭ تولىق قۇنى, ءتيىمدى سىياقى مولشەرلەمەسى, كوميسسيالار مەن ايىپپۇلدار كوبىنە نازاردان تىس قالادى. سونىڭ سالدارىنان ادام وزىنە تۇسەتىن ناقتى قارجىلىق جۇكتەمەنى دۇرىس باعالامايدى», دەيدى ول.
سونداي-اق ازاماتتاردىڭ كوپشىلىگى جەكە نەمەسە وتباسىلىق بيۋدجەتتى تۇراقتى تۇردە جۇرگىزبەيدى.
«مەنىڭشە, وتباسىلاردىڭ جارتىسىنان ازى عانا ناقتى بيۋدجەت جۇرگىزەدى. كوپشىلىك تابىسى مەن شىعىسىنىڭ شامامەن كولەمىن بىلگەنىمەن, ونى تۇراقتى تۇردە ەسەپكە المايدى. ال كىرىس پەن شىعىستى قاعازعا جازىپ وتىرۋدىڭ ءوزى قارجىلىق ءتارتىپتى ايتارلىقتاي جاقسارتادى», دەيدى ساراپشى.
راسۋل رىسمامبەتوۆ تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەردىڭ وسۋىنە تابىس دەڭگەيى دە, تۇتىنۋشىلىق پسيحولوگيا دا اسەر ەتەتىنىن ايتادى.
«تابىسى تومەن وتباسىلار ءۇشىن نەسيە كوبىنە تۇرمىستىق ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ قۇرالىنا اينالادى. ال تابىسى جوعارى ادامدار ءۇشىن قاجەتتى تاۋاردى نەمەسە قىزمەتتى تەزىرەك الۋ نيەتى باسىم بولادى. سوندىقتان ەكى فاكتوردىڭ دا ىقپالى بار», دەيدى ول.
«قازىر ساتىپ ال, كەيىن تولە» قاعيداتىساراپشى قازىرگى قوعامدا كەڭ تارالعان «قازىر ساتىپ ال, كەيىن تولە» قاعيداتىنىڭ دا بەلگىلى ءبىر تاۋەكەلدەرى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ء«بىر جاعىنان بۇل تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرادى. بىراق ەكىنشى جاعىنان ادامداردى بولاشاق تابىس ەسەبىنەن ءومىر سۇرۋگە ۇيرەتۋى مۇمكىن. ەگەر قارجىلىق ءتارتىپ ءالسىز بولسا, بۇل قارىز جۇكتەمەسىنىڭ ارتۋىنا جانە وتباسىلىق بيۋدجەتتىڭ تۇراقتىلىعىنىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلەدى. ال ەكونوميكالىق كۇيزەلىستەر كەزىندە مۇنداي وتباسىلار تاۋەكەل توبىنا اينالادى», دەيدى قارجىگەر.
الەۋمەتتىك جەلىنىڭ اسەرى: جۇرتتان قالماۋ ءۇردىسى دە بەلەڭ الدىونىڭ پىكىرىنشە, الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ دە ىقپالى وتە جوعارى.
«Instagram جانە باسقا دا الەۋمەتتىك جەلىلەر بەلگىلى ءبىر ءومىر سالتىن كورسەتىپ, ادامداردى ءبىر-بىرىمەن سالىستىرۋعا يتەرمەلەيدى. سونىڭ سالدارىنان كەي ازاماتتار ساتىپ الۋ تۋرالى شەشىمدى ەموتسيامەن قابىلدايدى. نەسيە قاجەتتى ءومىر سالتىنا تەز جەتۋدىڭ قۇرالىنا اينالىپ بارادى. بۇگىندە «جۇرتتان قالماۋ» قالىپتى قۇبىلىس رەتىندە قابىلدانا باستادى», دەيدى راسۋل رىسمامبەتوۆ.
نەسيە تولەمىن كەشىكتىرگەندە نەنى بىلگەن ءجون؟
ساراپشى ماسەلەنى شەشۋدىڭ نەگىزگى جولى قارجىلىق ءبىلىم بەرۋدى كۇشەيتۋ دەپ سانايدى.
«قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى مەكتەپ جاسىنان باستاپ وقىتۋ قاجەت. ادامدارعا بيۋدجەت جۇرگىزۋدى, جيناق قالىپتاستىرۋدى, نەسيە مەن ينۆەستيتسيا شارتتارىن ءتۇسىنۋدى ۇيرەتۋ كەرەك. سونىمەن قاتار تسيفرلىق پلاتفورمالار مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردى قارجىلىق ءبىلىم تاراتۋعا بەلسەندى پايدالانۋ ماڭىزدى», دەيدى ول.
ونىڭ سوزىنشە, قازىرگى مەملەكەتتىك جانە بانكتىك وقىتۋ باعدارلامالارىنىڭ پايداسى بار بولعانىمەن, ولار ءالى تولىق جۇيەلى سيپاتقا يە ەمەس.
«قارجىلىق ءبىلىم بەرۋ – ءبىر رەتتىك اكتسيا ەمەس, مەكتەپتەن باستاپ زەينەت جاسىنا دەيىن جالعاساتىن تۇراقتى پروتسەسس بولۋى ءتيىس. سوندا عانا ناقتى ناتيجە بولادى. قارجىلىق ءبىلىم ادامداردىڭ نەسيە مەن شىعىندارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋىنا ىقپال ەتەدى. الايدا نەسيەگە تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ ءۇشىن حالىق تابىسىنىڭ ءوسۋى جانە جيناق جاساۋعا ىنتالاندىراتىن تەتىكتەردىڭ قالىپتاسۋى دا قاجەت», دەيدى ساراپشى.