كەڭەستىك كەزەڭدە كورەرمەنگە جول تارتقان «اقىرعى امانات» كوركەم ءفيلمى تۋرالى وسىعان دەيىن از جازىلمادى. دەسە دە, ستسەناريىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ ءتۇزىپ, رەجيسسەر امانگەلدى تاجىباەۆ تۇسىرگەن تۋىندىنىڭ استارىن اقتارۋ ءال-ازىرگە تاۋسىلار ءتۇرى جوق.
«اقىرعى امانات» ءفيلمىن ەسكە العاندا ەڭ الدىمەن باستى كەيىپكەر وراز مەرگەننىڭ بەينەسىندەگى تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆتىڭ «بايلاشى مىنا قولدى, بولماسا شاۋىپ تاستا!» دەپ قاسقايىپ تۇرىپ ايتاتىن ءسوزى كوز الدىڭىزعا كەلە قالادى. قىزىلدارعا قارسى كۇرەسىپ, «باندى» اتانعان وراز مەرگەننىڭ فيلمدەگى ادىلەت سۇيەر ءور تۇلعاسى, قياناتقا كۇيىنەر ەر كەيپىنە قاراپ بۇل تۋىندىنىڭ تسەنزۋرادان قالاي ءوتىپ كەتكەنىنە تاڭداناسىز. وراز مەرگەن – ومىردە بولعان ادام. بۇل تۋراسىندا جانبولات اۋپباەۆ «تيان-شاننىڭ كوۆبويى» اتتى ماقالاسىندا «قىرعىزفيلم» تاسپالاعان «ىستىقكولدىڭ القىزىل گۇلدەرى» اتتى تۋىندىداعى باستى كەيىپكەر قارابالتا مەن ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان «اقىرعى اماناتىنداعى» وراز مەرگەننىڭ ءپروتوتيپى – حان-ءتاڭىرى تاۋىنىڭ ەتەگىندە ءومىر سۇرگەن مەرگەنباي جامانكوز ۇلى ەكەنىن ايتادى. دەسە دە, ەلىمىزدى گولوششەكين باسقارعان قاسىرەتتى جىلداردا قىزىل كوز كوممۋنيستەردىڭ شەڭگەل يدەولوگياسىنان قاشىپ شەكارا اسقان قورمالى جوق قارا حالىققا قورعان بولعان مەرگەنباي جامانكوز ۇلى تۋرالى ەل اۋزىندا ايتىلاتىن اڭىز اڭگىمەلەردەن وزگە ماردىمدى مالىمەتتەر جوقتىڭ قاسى.
ءبىز جۋىردا ورىس جازۋشىسى ولەگ ءمۋحيننىڭ «ەڭبەكشى حالىققا قىزمەت ەتەمىن» اتتى دەرەكتى-حيكاياتىن وقىپ وتىرىپ, «اقىرعى اماناتتاعى» باستى كەيىپكەر وراز مەرگەننىڭ, ياعني مەرگەنباي جامانكوز ۇلىنىڭ شىنايى ومىردەگى ەرلىكتەرىنىڭ كۋاسى بولدىق.
ولەگ مۋحين بۇل اڭگىمەلەردى ي.گولوۆين اتتى وتستاۆكاداعى پولكوۆنيكتەن جانە باسقا دا وقيعانى كوزبەن كورگەن ادامداردان جازىپ العان. 1930 جىلداردا گولوۆين جاركەنت شەكارا وتريادى وقۋ-جاتتىعۋ ەسكادرونىنىڭ كومانديرى بولا ءجۇرىپ, بىرنەشە مارتە مەرگەنباي جاساعىمەن بەتپە-بەت شايقاسقا كىرگەن. سول ءمۋحيننىڭ جازۋىنا قاراعاندا مەرگەنباي جامانكوز ۇلى جاركەنتتەگى كەڭەس وكىمەتىن قۇلاتۋ ماقساتىندا قالانى باسىپ الماق بولادى. مەرگەنباي جاركەنتتەگى اسكەري كومەنداتۋرانى باسىپ الۋ ءۇشىن ەكى ءجۇز ساربازىمەن بۇرىنعىداي وسەك وزەنى ارقىلى ەمەس, بۋراقوجىر وزەنىنەن شەكارادان ءوتىپ, قۇلجا كۇرە جولىنا قاراي جاقىندايدى. مەرگەنبايدىڭ جوسپارىن چەكيستەر تىڭشىلارىنىڭ كۇشىمەن الدىن-الا ءبىلىپ وتىرعان ەدى. سوندىقتان دا, قىزىل اسكەر مەرگەنباي جاساعىن ىشكەرى وتكىزىپ جىبەرگەن سوڭ, ارتىنان توسقاۋىل قويىپ, قورعاس, باسقۇنشى, التىنكول زاستاۆالارىنىڭ اسكەرىن شەگىنەر جولىنا بەكىندىرىپ ۇلگەرەدى.
مەرگەنباي بۇل جورىعىندا ەشقانداي اۋىلعا سوقپاعان. ءوزىنىڭ مۇندا ورنالاسقانىن بىلدىرمەۋ ءۇشىن قولىنان كەلگەن بار ايلانى جاساپ, ابدەن جاركەنتكە جاقىنداعاندا قىتاي جەرىندە قالعان اسكەرى تاپا-تال تۇستە باسقۇنشى جانە قورعاس زاستاۆالارىنا شابۋىل باستايدى. مەرگەنبايدىڭ ويى قىزىلدار بار كۇشىن زاستاۆالارعا اتتاندىرىپ جاتقاندا جاركەنتتەگى كومەنداتۋرانىڭ ك ۇلىن كوككە ۇشىرۋ بولاتىن.
مەرگەنباي جاساعى ابدەن جاركەنت ماڭىنداعى ەڭبەكشى اۋىلىنىڭ تۇسىنا كەلگەندە تۇزاققا تۇسكەنىن ءبىلدى. ساقىلداعان ورىس پۋلەمەتتەرى قازاق جاساعىن قىرا باستايدى. كەرى شەگىنەر جولدى قورعاس, باسقۇنشى, التىنكول زاستاۆالارىنىڭ اسكەرى جاۋىپ تاستاپ, ول جاقتان دا توپەلەگەن وقتىڭ استىندا قالادى. ءبىر جارىم ساعات سوعىسقاننان كەيىن مەرگەنباي جاساعى شولاقاي قۇمىنا قاراي شەگىنۋگە ءماجبۇر بولدى.
شايقاس اياقتالعاننان كەيىن قىزىل اسكەر قول-اياعىن بايلاپ, قىمبات كيىم كيگەن, باسىندا سالدەسى بار ءبىر قازاقتى كومەنداتۋراعا اكەلەدى.
– بۇل مەرگەنبايدىڭ ناق ءوزى, – دەيدى بىرەۋى.
اسكەريلەر سول ادامنىڭ سوزىنە سەنىپ, «مەرگەنباي جامانكوز ۇلىمىن» دەگەن ادامدى 2–3 اي تەرگەپ, كەڭەس وكىمەتىنىڭ زاڭىمەن اتۋ جازاسىنا كەسەدى (وسى جولى مەرگەنباي جاساعىنداعى قولعا تۇسكەن بىرنەشە ادام اتىلعان). بىراق قىزىلدار سالدەلى ادامنىڭ مەرگەنباي ەمەس ەكەنىن ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن سوڭ عانا ءبىلىپ, سانىن سوعىپ قالادى.
ارينە, ولەگ مۋحين مەرگەنباي اسكەرىن ءتىلى جەتكەنشە قارالاپ باققان. ءدال سول زاماندا, ياعني مەرگەنبايداي باتىردىڭ اتى مەن زاتىن ويلاۋدىڭ ءوزى ۇرەيلى كەزەڭدە كەڭەس وكىمەتىنىڭ قاھارىنان قايمىقپاي كوركەم فيلم تۇسىرگەن رەجيسسەر امانگەلدى تاجىباەۆتىڭ ەرلىگىن باعالاي الدىق پا؟ «اقىرعى اماناتتى» قايىرا كورسەڭىز, جوعارىداعى دەرەكتەرگە سۇيەنىپ, وسى ءبىر سۇراققا جاۋاپ ىزدەگەيسىز!