تاۋەلسىزدىك العالى حالىقتىڭ تۇرمىسىن كوتەرىپ, الەۋمەتتىك دەڭگەيىن جاقسارتۋ, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, ءبىلىم مەن مەديتسينا سالاسىن جۇيەلەۋ ماقساتىندا كوپتەگەن مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلداندى.
وكىنىشتىسى, ۋاقىت پەن ناتيجەلەر كورسەتىپ وتىرعانداي, باعدارلامالار ۋاقتىلى ورىندالماي, ءتىپتى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ كوزىنە اينالدى. ەل يگىلىگى ءۇشىن قابىلدانعان باعدارلامالاردىڭ ناتيجەلى بولماۋىنا نە سەبەپ؟
2007 جىلى ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت ءۇش جىلدىڭ ىشىندە مەكتەپ پەن اۋرۋحانالارعا مۇقتاج وڭىرلەردە اتالعان نىسانداردى سالۋدى تاپسىرعان ەدى. وسى ورايدا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىكتى قولعا الىپ, سونىڭ كومەگىمەن الەۋمەتتىك-ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ تەتىگىن قالىپتاستىرۋ جولعا قويىلعان-دى. باعدارلاما بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا اياقتالماي, جىلدان-جىلعا شەگەرىلە بەردى. جوسپاردىڭ ءۇش جىلدا ورىندالمايتىنى العاشقى 2 جىلدا-اق بىلىنگەندەي. ويتكەنى 2007 جىلى 11 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانىنىڭ قۇرىلىسى باستالىپ, 2008 جىلى ونىڭ قاتارى 10-عا كوبەيگەن. بۇل نەگىزگى مەجەنىڭ جارتىسىنا دا جەتپەيدى. ال تەك اۋرۋحانالاردىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىنا 2008 جىلعا 53,1 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. ۋاقىتىندا ورىندالماي, مەرزىمىنىڭ ۇزارۋىمەن قوسا, قارجى پوليتسياسىنىڭ «قارا ءتىزىمىنىڭ» كوشىن دە باستاعان كەز بولدى. 2010-2011 جىلدارى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋىن تەكسەرۋ بارىسىندا ۇلتتىق قازىناعا باعدارلامانىڭ دۇرىس ورىندالماۋى سالدارىنان 1,5 ملرد كولەمىندە شىعىن كەلگەنى, سونىمەن بىرگە 34 قىلمىستىق ءىس قوزعالعانى انىقتالدى. ال جالپى, سول 2010-2011 جىلدارى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋىن تەكسەرۋ كەزىندە 262 قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, مەملەكەتكە 2,2 ملرد تەڭگە كولەمىندە شىعىن اكەلگەنى حابارلاندى. جوعارىداعى 262 ءىستىڭ تەك 184-ءى سوتقا جىبەرىلىپ, 157 ادام جاۋاپقا تارتىلدى.
ودان بەرى 10 جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە جاعداي تۇزەلە قويمادى. «اۋىز سۋ» باعدارلاماسى جەمقورلىقتىڭ شىرماۋىنان شىعا الماي, قازاقستان حالقىنىڭ 20 پايىزى اۋىز سۋسىز وتىر.
بۇل 4 ملن-نان استام ادامنىڭ تازا سۋعا قولى جەتپەگەنىن كورسەتەدى. 2016-2019 جىلدار اراسىندا جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى سۋمەن قامتۋ باعدارلاماسىنا قاتىستى 69 قىلمىس فاكتىسىن تىركەپ, مەملەكەتكە 1,8 ملرد كولەمىندە شىعىن كەلگەنىن انىقتادى. جاۋاپقا تارتىلعان 32 ادامنىڭ 24-ءى سوتتالدى.
ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋىنا جاۋاپتىلار دا ءمىنسىز ناتيجە كورسەتە المادى. العاشقى 3,5 جىلدىڭ ىشىندە جەمقورلىققا قاتىستى 100 قىلمىس تىركەلىپ, 2,7 ملرد تەڭگە كولەمىندە شىعىن كەلگەنى بەلگىلى بولدى. 55 شەنەۋنىك جاۋاپقا تارتىلىپ, 24-ءى سوتتالدى.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, باعدارلامالاردىڭ ورىندالماۋىنا ەڭ ۇلكەن ءارى ءجيى كەزدەسەتىن سەبەپ – جەمقورلىق. كۇنى كەشە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ باسشىسى اليك شپەكباەۆ سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى اقپارات بەرگەن ازاماتتاردىڭ 10 ملن تەڭگەگە دەيىن سىياقى الۋعا مۇمكىندىگى بولاتىنى تۋرالى حابارلادى. بالكىم, بۇل جاعدايدى تۇزەر. دەگەنمەن مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ كەيبىرىندە گرانت قاراستىرىلعان. ال تاجىريبە مەن ۋاقىت بولىنگەن گرانتتاردىڭ يگەرىلۋى مەن گرانت يەگەرلەرىنىڭ جۇمىسىن قاداعالامايتىنىن كورسەتىپ وتىر.
Transparency International ۇسىنعان سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الەم ەلدەرى رەيتينگىندە قازاقستان 180 ەلدىڭ ىشىندە 113-ورىنعا جايعاسقان. وسى ورايدا زاڭگەر نۇر-سۇلتان قالالىق ادۆوكاتتار كوللەگياسىنىڭ قورعاۋشىسى جاندوس تۇياقوۆ ەلدە سىبايلاس جەمقورلىقتى ازايتۋ ءۇشىن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋ كەرەك دەيدى.
«سىبايلاس جەمقورلىق ناقتى وسىنداي سەبەپتەرمەن بولادى دەۋ قيىن. دەگەنمەن, وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن سۋديالاردىڭ جالاقىسى كوتەرىلدى. بۇگىندە سوت سالاسىندا سىبايلاس جەمقورلىق ايتارلىقتاي ازايعانىن بايقاۋعا بولادى. سونىمەن بىرگە ءبىزدىڭ سوت جۇيەسىندە سۋديانىڭ ىشكى سەنىمى دەگەن تۇسىنىك پەن سوت پرەتسەندەنتىنىڭ بولماۋى بار. بۇل بىردەي قىلمىسقا ءار ءتۇرلى ۇكىم شىعۋى مۇمكىن دەگەندى بىلدىرەدى. ياعني, جاعداي تۇزەلۋى ءۇشىن سوت ۇكىمى بارىنە بىردەي بولۋى كەرەك. بىزدە بىردەي قىلمىس جاساعان ءبىر ادام اقتالىپ جاتسا, ەكىنشىسى اۋىر جازاعا تارتىلادى. حالىقتىڭ سوتقا سەنىمى بولۋى ءۇشىن سوت پرەتسەندەنتى ەنگىزىلۋى كەرەك. ياعني, قىلمىس جاساعان ادام مىندەتتى تۇردە قاتاڭ جازالاناتىنى انىق بولۋى كەرەك», دەدى مامان.
جاقىندا Nur Otan پارتياسى جانىنداعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كەڭەستىڭ وتىرىسىندا «ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جانە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان «ەڭبەك» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىنىڭ ولقىلىقتارى تۋرالى ءسوز بولدى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى ءبىرجان نۇرىمبەتوۆ 2017 جىلدان بەرى اتالعان باعدارلاماعا 1,3 ملن ازاماتتىڭ قاتىسقانىن مالىمدەدى. ءۇش جىلدا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا 186 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, 39 مىڭ نەسيە بەرىلگەن. الايدا, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى باقىتگۇل حامەنوۆا 3 جىلدىڭ ىشىندە 88 جەمقورلىق فاكتىسى تىركەلىپ, 56 ءىستىڭ سوتقا جىبەرىلگەنىن ايتتى. جوعارىدا ايتىلعان باعدارلاما قاتىسۋشىلارىنىڭ تەك 23 مىڭى ماماندىعى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاسقان. سايكەسىنشە, 6 ملرد تەڭگە نارىقتا سۇرانىسى جوق ماماندىقتاردى وقىتۋعا جۇمسالعان.
2019 جىلى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋعا ءۇش جىلعا 363 ملرد تەڭگە بولىنگەن. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 243 ملرد تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 120 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. ءۇش جىلدا باعدارلاماعا 659,6 مىڭ ازامات قاتىستى. ونىڭ ىشىندە 528 مىڭ ازامات – جۇمىسسىز, بۇل 80 پايىزدى قۇرايدى. باعدارلاما ناتيجەسىندە 449 مىڭ ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى, ونىڭ ىشىندە 383,4 مىڭ ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلدى. وسى ناتيجەلەرگە قاراماستان, حالىقتى ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسۋ جانە ازاماتتاردى كاسىپكەرلىككە تارتۋعا نەگىزدەلگەن باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا, ونىڭ ىشىندە سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرىلگەن. تالداۋ بيۋدجەتتەن بولىنگەن قوماقتى سومانىڭ ءتيىمسىز جۇمسالىپ, تالان-تاراجعا سالىنىپ جاتقانىن, وعان لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ تىكەلەي قاتىسى بار ەكەنىن كورسەتتى.
قاي ءىستىڭ بولسىن ىلگەرىلەۋى ءۇشىن ءۇش شارت بار. ەڭ اۋەلى – نيەت, ودان كەيىن كۇش, ال ودان سوڭ ءتارتىپ كەرەك. بىزدە ءتارتىپ ماسەلەسى سىن كوتەرمەيدى», دەيدى باقىتگۇل حامەنوۆا. دەپۋتات ۇسىنعان مالىمەتكە سۇيەنسەك, مەملەكەتتىك باعدارلاما شەڭبەرىندە وقىتىلعان 80 مىڭ ادامنىڭ 23 مىڭى عانا ماماندىعى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاستىرىلعان. سونىڭ ناتيجەسىندە نارىقتا سۇرانىسى جوق مامانداردى وقىتۋعا شامامەن 6 ملرد تەڭگە جۇمسالعان.
Nazarbayev University-دە قازاق جاستارىنا ءدارىس وقىپ جۇرگەن مەملەكەتتىك ساياسات بويىنشا فيلوسوفيا دوكتورى, پروفەسسور كولين نوكس قازاقستان سەكىلدى قازبا بايلىعى مول دامۋشى ەلدەردە بارىنە تەز ارادا قول جەتكىزۋدى قالايتىن قۇمارلىق بار, دەگەنمەن وعان قول جەتكىزۋ تەتىكتەرى دۇرىس جولعا قويىلماعان دەگەن پىكىردە.
«قازاقستاننىڭ العا قويعان ماقساتى بيىك. مۇنداي ۇلكەن تالاپتىڭ بولۋى قۇپتارلىق جاعداي. دەگەنمەن سوعان جەتۋ بارىسىندا ءوزىنىڭ قارىم-قابىلەتى مەن ۋاقىت تاپشىلىعىن ەسكەرە بەرمەيدى. ماسەلەن, قازاقستاندى دامىعان ەلدەرمەن سالىستىراتىندار كوپ. بىراق ەكونوميكاسى مەن ساياساتى وزا شاپقان مەملەكەتتەر قازىرگى دەڭگەيىنە ءبىر كۇندە جەتكەن جوق. ولاردىڭ بولمىسى عاسىرلاپ قالىپتاستى. ال قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العانىنا نەبارى 25 جىل تولىپتى. ەلدىڭ ەرتەڭىن انىقتايتىن باعىتتاردىڭ بولعانى وتە ءتيىمدى. الايدا, قازاقستاندا سونداي باستامالاردىڭ ورىندالۋى اقساپ جاتادى. قازاقستان پرەزيدەنتى ۇسىنعان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن الىپ قاراڭىز. وندا ەلدىڭ دامۋىنا كەرەكتى باعىتتار انىق ايتىلعان. قازاقستان مۇنداي ستراتەگيا جاساۋ جونىنەن ەشكىمگە دەس بەرمەيدى. ايتسە دە, سول باعىتتاردى بىرقاتار سالادا جۇزەگە اسىرۋ قيىندىق تۋعىزادى. مەملەكەتتىك ساياساتتى زەرتتەپ جۇرگەن مامان رەتىندە, قازاقستانداعى ەڭ ۇلكەن كەمشىلىك دەپ ستراتەگيالاردىڭ دۇرىس ورىندالماۋىن ايتار ەدىم. ياعني, جۇزەگە اسىرۋ تەتىكتەرىنىڭ جەتىسپەۋى باعىتتاردىڭ ورىندالۋىن باياۋلاتادى», دەيدى ساراپشى.
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, جىل سايىن سىبايلاس جەمقورلىق سالدارىنان قازاقستان ەكونوميكاسى شامامەن 3,8 ملرد اقش دوللارى كولەمىندە قارجى جوعالتادى. بۇل – ءىجو-ءنىڭ 2 پايىزى. جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ءالى دە ناتيجەسىز ەكەنىن كەلەسى ستاتيستيكا دالەلدەپ وتىر. ماسەلەن, 2012 جىلى 279 شەندى جەمقورلىق فاكتىسى بويىنشا ۇستالىپ, ولاردىڭ 239-ى جاۋاپقا تارتىلسا, 2014 جىلى ولاردىڭ سانى 403-كە جەتكەن. ال 2019 جىلى 1590 ادام اتالعان قىلمىس بويىنشا قولعا تۇسكەن. كورىپ وتىرعانىمىزداي, كورسەتكىش اريفمەتيكالىق پروگرەسسيا كۇيىندە ءوسىپ وتىر. اگەنتتىك باسشىسى اليك شپەكباەۆ سوڭعى ءۇش جىلدا قىلمىس سانىنىڭ ازايعانىن ايتادى. جەمقورلار سانى ازايعانىمەن, مەملەكەتكە كەلەتىن شىعىن كولەمى ۇلعايعان. ماسەلەن, 2018 جىلى 13,5 ملرد تەڭگە كولەمىندە اقشا ۇرلانسا, بىلتىر 23,2 ملرد تەڭگە جىمقىرىلعان.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جەمقورلىق دەگەن الەۋمەتتىك اۋرۋمەن بىرىگىپ كۇرەسۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. جەمقورلىقپەن ۇستالعان قىزمەتكەرلەردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىن جاۋاپقا تارتۋ, ءتىپتى جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جۇرگىزەتىن قۇرىلىمدار قىزمەتكەرلەرىن قاتاڭ جاۋاپقا تارتۋدى قاراستىرۋدى ۇسىندى. الايدا, قولعا الىنعان شارالار دا, ۇگىت جۇمىستارى دا, حالىقتى ىنتالاندىرۋ دا ازىرگە وڭ ناتيجەسىن كورسەتەر ەمەس. قىسقاسى, مەملەكەت تاراپىنان قابىلدانعان باعدارلامالار باياندى دەپ ايتۋ قيىن ازىرگە.