ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا حاندارمەن قاتار حالىق اراسىنان شىققان بيلەردىڭ ىقپالى دا, ءرولى دە جوعارى بولعانى بەلگىلى. بيگە قاتاڭ تالاپتار قويىلعان. ولار سايلانعان جوق, حالىقتىڭ اراسىنان ىرىكتەلىپ شىقتى.
بيلەر ءۇشىن بەدەلدىڭ ماڭىزى ەرەكشە بولدى, ويتكەنى ولاردىڭ شەشىمدەرىن ورىنداۋعا قوعامدىق پىكىر ىقپال ەتتى. سونىمەن بىرگە ادەت-عۇرىپ قۇقىعىنداعى انت بەرۋ مەن انت قابىلداۋ ءتارتىبى جانە ونىڭ ءمان-ماعىناسى ەرەكشە بولدى. انت قابىلداۋدى بولىستىق مولدا جۇرگىزدى جانە انت بۇكىل حالىق الدىندا قابىلداندى. وتىرىك انت بەرۋشىلەر كوپشىلىككە ماسقارا بولۋىمەن قاتار, جازاعا ۇشىراپ, ايىپ تا تولەگەن. ول كەزدەگى سوت تورەلىگىنىڭ نەگىزگى ماقساتى «داۋ مۇراتى – بىتىمدە» دەگەن قاعيداتقا نەگىزدەلدى. كەزىندە توبە بي بولعان اباي «قۋ تىلمەن قۋلىق ساۋعان زاڭداردى», ساتىلعىش سوت پەن سۋديالاردى, زاڭسىزدىق پەن پاراقورلىقتى قاتتى سىناعان.
قازىر قازاقستاندا سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ باعىتىندا كوپ جۇمىس اتقارىلۋدا. سوناۋ 90-جىلدارى ورىن العان كوپتەگەن كەمشىلىكتى قازىر كوزگە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن. دەسەك تە, سۋديالاردىڭ اراسىندا قولىنىڭ سۇعى بارلارى, كاسىبي دەڭگەيلەرى تومەندەرى ءالى دە كەزدەسەدى. ىستەردى قاراۋدا اۋرە-سارساڭ مەن سوت قاتەلىكتەرىنە جول بەرۋى, سوت شەشىمدەرىنىڭ ورىندالماۋى تۇرعىندار تاراپىنان اشۋ سەزىمىن تۋدىرىپ, سوتقا عانا ەمەس, بيلىككە دەگەن سەنىمسىزدىككە اكەلىپ سوعۋدا. سوندىقتان پرەزيدەنت ق.توقاەۆ سوت شەشىمدەرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ باعىتىندا بايسالدى شەشىمدەر قابىلداۋدى, سول سياقتى سوت تاجىريبەسىنىڭ بىركەلكىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. ولاي بولسا, ابايدىڭ سوت بيلىگىنە قاتىستى جازعان ەرەجەلەرى مەن شەشىمدەرى, سۋديالاردىڭ قوعام الدىنداعى مىندەتى مەن جاۋاپكەرشىلىكتەرىنە قاتىستى ويلارى وسى كۇنگە دەيىن ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن جوعالتپاپتى. سوندىقتان وتكەننىڭ تاجىريبەسى مەن بۇگىنگىنىڭ قاجەتتىلىگىنەن تۋىندايتىن بىرنەشە ماسەلەنى ورتاعا سالعان ءجون سياقتى.
بىرىنشىدەن, قازىر ءاربىر سۋديا ءوز مiندەتتەرiن ادال جانە ابىرويلى اتقارۋعا سالتاناتتى تۇردە انت بەرەدى. ول قوعامدىق قىزمەت پەن تۇرمىستىق جاعدايدا سۋديا لاۋازىمىنىڭ جوعارى مارتەبەسىنە لايىق بولىپ, ادەپ نورمالارىن مۇلتىكسىز ساقتاۋى ءتيىس. سۋديا ادەبى كودەكسىندە بەلگىلەنگەن ءجۇرىس-تۇرىس قاعيدالارىن وتستاۆكاداعى سۋديالار دا ورىنداۋى ءتيىس. سۋديالىق ادەپكە بايلانىستى قانداي دا ءبىر ماسەلەلەر وسى كودەكسپەن رەتتەلمەگەن جاعدايلاردا, سۋديا جالپى قابىلدانعان مورال مەن ادامگەرشىلىك قاعيداتتارىن, سونداي-اق سوت تورەلىگىن ىسكە اسىرۋ مەن سۋديالاردىڭ ءجۇرىس-تۇرىس سالاسىنداعى حالىقارالىق ستاندارتتاردى ۇستانۋى كەرەك. سوت ءجيۋريىنىڭ قۇرامىنا جۇرتشىلىق وكىلدەرى كىرەدى. سۋديا ادەبى جونىندەگى كوميسسيالار جۇمىس ىستەيدى. ولاي بولسا, ابايدىڭ داۋىرىندەگى انت بەرۋ مەن انت قابىلداۋ جانە بۇل ۇدەرىسكە قوعامنىڭ قاتىستىلىعى ماسەلەسى ەسكەرىلگەن جاعدايدا سوت شەشىمدەرىن ورىنداۋعا قوعامدىق پىكىردىڭ ىقپالى ارتىپ, سۋديانىڭ بەدەلى وسەر ەدى.
ەكىنشىدەن, ەلىمىزدەگى سوت جۇيەسىن ىزگىلەندىرۋ ماسەلەسى قولعا الىنعالى بەرى بيلەر سوتى جايىندا ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. بىزدە سۋديا لاۋازىمىندا بولۋدىڭ شەكتى جاسى – الپىس بەس جاس. ايرىقشا جاعدايلاردا ول بەس جىلدان اسپايتىن مەرزىمگە ۇزارتىلۋى مۇمكىن. مiنسiز بەدەل جيناپ, لاۋازىمىنان قۇرمەتپەن كەتكەن سوڭ ولاردىڭ كوبىسى قول قۋسىرىپ وتىرماسى انىق. وتستاۆكاداعى سۋديالار دا سۋديالىق ادەبىن ساقتايتىندىعىن جوعارىدا ايتتىق. ەندەشە, وسىنداي سۋديالاردىڭ الەۋەتىن نەگە پايدالانباسقا؟ ولار باي تاجىريبەسىنە قوعامدىق سالماق قوسار ەدى. قازىر زاڭدى بىلەتىن ادامداردىڭ مەدياتورلىقپەن اينالىسىپ, بيلەر سوتىن دامىتۋعا ارالاسقاندارى وڭ شارۋا سياقتى.
ۇشىنشىدەن, ازاماتتىق قوعام قۇرۋداعى سوت پەن سۋديالاردىڭ بەدەلىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ جانە ادام قۇقىعى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا سۋديانىڭ ءوزى قاراپ, ۇكىم شىعارعان ىستەرىنە ومىرلىك جاۋاپكەرشىلىك الۋ يدەياسى كوڭىلگە قونىمدى. ەگەر سۋديا سۋديالىق ادەپتى قىزمەتتەن كەتكەندە دە ساقتاسا, وندا وعان ءوزى شەشىمىن شىعارعان ىستەرىنىڭ بارىنە ومىرلىك جاۋاپكەرشىلىك الۋ دا قيىنعا سوقپاس. بالكىم, سوندا جاعداي وزگەرە باستار.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى