بيىل 2 قىركۇيەكتە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ كەپىلى» اتتى جولداۋىن جاريالادى. بۇل – ەلدىڭ ودان ءارى دامۋىن ايقىندايتىن باستى قۇجات. ەل پرەزيدەنتىنىڭ وسى باعدارلامالىق جولداۋى كۇللى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جانە جالپى ەل ازاماتتارىنىڭ قىزمەتى مەن باعدارىن انىق باعامداۋدىڭ نەگىزگى العىشارتى. وسى جولداۋدا جاقىن ارالىقتا ەلدىڭ ۇدەمەلى دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى عانا انىقتالىپ قويماي, قوعامنىڭ ودان ءارى تۇراقتى دامۋىنا, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ وسۋىنە جانە قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنا بايلانىستى ناقتى تاپسىرمالار بەرىلدى. وسى تاپسىرمالاردى ەلدىك مۇددە, مەملەكەتتىك ورلەۋ تۇرعىسىنان ءتۇسىنىپ, ونىڭ اتقارىلۋىن, ناقتى جۇمىستار جاسالۋىن قاداعالاۋ ءبىزدىڭ مىندەتىمىز.
قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى قوعام نازارىن اۋدارىپ وتىرعان باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قورشاعان ورتانىڭ تازالىعى مەن ساۋلىعى بارشامىزدى الاڭداتاتىنى انىق. ۇلى دالانىڭ كوركىنە اينالعان جانۋارلار دۇنيەسىنىڭ دە جىل سايىن سيرەپ بارا جاتقانى جاسىرىن ەمەس. مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا ۇلتتىق بايلىعىمىز – تابيعاتتى ساقتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ءتيىستى زاڭنامانى قاتاڭداتۋ جونىندە شۇعىل شارالار قابىلداۋدى تاپسىردى. وعان سەبەپ تە جەتكىلىكتى. قازىرگى ۋاقىتتا براكونەرلىك ۇيىمداسقان قىلمىس تۇرىنە اينالدى. ەكولوگيالىق زاڭنامانى ورەسكەل بۇزۋ فاكتىلەرى ءجيى قايتالانىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. بيىلعى «وحوتزووپروم» مەملەكەتتىك مەكەمەسى ينسپەكتورلارىنىڭ ءولىمى جانە شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى مارقاكول كولىندەگى براكونەرلەردىڭ قىلمىستىق ارەكەتى سونىڭ دالەلى.
قازاق حالقى ەجەلدەن تابيعاتپەن ەتەنە وسكەن حالىق. تابيعاتپەن جاراستىقتا ءومىر ءسۇرىپ, ءبىر تال ءشوپ پەن ءبىر شىبىقتى دا سەبەپسىز جۇلمايتىن ەل. ۇرپاق تاربيەسىندە دە «كوك ءشوپتى جۇلساڭ كوكتەي سولاسىڭ», «قۇستىڭ ۇياسىن بۇزبا» دەپ ۇيرەتكەن. ەرتەگىلەرىندە قاناعاتسىز اڭشىلاردىڭ اقىرى جامان بولاتىنىن ۇنەمى ەسكەرتىپ وتىرعان. «قوڭىر اڭنىڭ كيەسى ۇرسا ءومىرىمىز قاتەرگە ۇشىرايدى» دەگەن تۇسىنىكتى ۇرپاق ساناسىنا بالا كەزىنەن بەرىك ورنىقتىراتىن بولعان. ۇلتتىڭ وسى ءداستۇرلى ەكولوگيالىق تاربيەسىن قايتا جاڭعىرتۋ كەرەك-اق. بۇل – ارينە, ەل بولىپ ويلاساتىن ماڭىزدى ماسەلە. ەگەر, بالالارىمىزعا تۇلعالىق بولمىسى قالىپتاسا باستاعان كەزىنەن وسىنداي تانىمدى سىڭىرسەك, تابيعاتقا وسىنشاما قاتىگەزدىك جاساۋعا ءداتى بارماس پا ەدى دەگەن وي ءجيى مازالايدى. دەگەنمەن مەملەكەتتىڭ زاڭ اياسىندا اتقاراتىن ءتيىستى جۇمىسى دا قارقىندى جاسالۋى كەرەك. ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى وسى باعىتتا جۇمىس جۇرگىزۋدە.
قولدانىستاعى ەكولوگيالىق زاڭنامالاردى قايتادان قاراپ, ولقى تۇستارىن پىسىقتاۋ, پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس, جازانى قاتايتۋ باعىتىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە اگروونەركاسىپتىك كەشەندى رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. بۇل وزگەرىستىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرى ازاماتتاردىڭ تابيعات پەن قورشاعان ورتاعا كەلتىرگەن زياندارىنا جاۋاپكەرشىلىك پەن جازانى كۇشەيتۋ ارقىلى زاڭسىز اڭ اۋلاۋ, بالىق اۋلاۋ, اعاش كەسۋ, ت.ب. قىلمىس كولەمىن ازايتۋ, تابيعاتتاعى تىرشىلىك تۇرلەرىن ساقتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ءتۇسىندىرۋ بولماق. قىلمىستىق كودەكسكە ورمان, بالىق شارۋاشىلىعى, جانۋارلار دۇنيەسىنە كەلتىرىلگەن زالال ءۇشىن مال-م ۇلىكتەرىن تاركىلەۋ, باس بوستاندىعىنان ايىرۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ, قىلمىستىق سارالاۋ بەلگىلەرىن كەڭەيتۋ, ايىپپۇل كولەمىن ايتارلىقتاي ۇلعايتۋ سياقتى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. مىسالى, اقبوكەن دەريۆاتتارى مەن بەكىرە بالىق تۇرلەرىنىڭ زاڭسىز اينالىمى ءۇشىن جازا بۇرىن 5 جىل باس بوستاندىعىنان ايىرۋ بولسا, قازىرگى زاڭدا ونى 12 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ كوزدەلگەن.
سونىمەن قاتار, بيىل 5 جەلتوقساندا پارلامەنت سەناتىنىڭ قاراۋىنا كىرگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قىلمىستىق جانە قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىندا دا ەل ەكولوگياسىن قورعاۋ, تابيعات دۇنيەسىن ساقتاۋ ماقساتىندا كوپتەگەن باپتار قاراستىرىلعان.
جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, ۇلان بايتاق جەرىمىز بەن سۋىمىزدىڭ تابيعاتىن قورعاۋ, ونى كەلەر ۇرپاققا امان-ەسەن تاپسىرۋ ءبىزدىڭ دە ۇلت الدىنداعى بورىشىمىز بولماق. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز زاڭسىز اڭ اۋلاۋ مەن بالىق اۋلاۋدى قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق ساناتىنان قىلمىس ساناتىنا اۋىستىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز. بۇعان دەيىن زاڭسىز اڭشىلار مەن بالىقشىلار 40 تاۋلىككە دەيىن قاماۋ جازاسىمەن قۇتىلىپ جۇرسە, ەندى 3 جىل باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنا كەسىلمەك. بيىلعى ينسپەكتورلاردىڭ قىلمىسكەرلەر قولىنان قازا تابۋى – قوعامدا ۇلكەن شۋ تۋدىرىپ, ازاماتتاردىڭ الاڭداۋشىلىعىن وياتتى. تابيعات قورعاۋشىلارى ينسپەكتورلاردىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ينسپەكتورلاردىڭ نەمەسە ولاردىڭ جاقىندارىنىڭ قىزمەتتىك مىندەتتەرىن ورىنداۋىنا بايلانىستى ومىرىنە قول سۇعۋشىلىق ءۇشىن, قىزمەتتىك مىندەتتەرىن ورىنداعانى ءۇشىن كەك الۋ ءۇشىن 10 جىلدان 15 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى بەلگىلەندى.
سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك ينسپەكتورلاردىڭ قىزمەتتىك اۆتوكولىك قۇرالدارىن ارنايى كولىك قۇرالدارىنىڭ ساناتىنا داۋىس زورايتقىش قۇرىلعى, ارنايى سيگنالدارى سارى جارقىلداۋىق ماياكتار جانە جاسىل جولاقتى ءتۇستى گرافيكالىق سحەمالار قويۋدى جاتقىزامىز.
سونداي-اق ەل ۇكىمەتىنىڭ 2012 جىلعى 24 مامىرداعى №670 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن ەرەجەلەرمەن رەگلامەنتتەلەتىن ارنايى قۇرالدار مەن قىزمەتتىك قارۋدى قولدانۋ ءتارتىبىن قايتا قارايمىز.
ينسپەكتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ دا ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. ينسپەكتورلاردىڭ كاسىبيلىگى مەن جوعارى دەڭگەيى ولاردىڭ قىزمەتىن ءمىنسىز اتقارۋىنا عانا ەمەس, بەدەلىنە دە تىكەلەي اسەر ەتەتىن فاكتور. مينيسترلىك بۇل تاراپتا دا ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزۋدە. بيىل تامىز ايىندا ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ اۋماقتىق بولىمشەلەرى تاراپىنان «وحوتزووپروم» مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ ينسپەكتورلارى ءۇشىن قۇقىق بۇزۋشىلاردى ۇستاۋ نەگىزدەرى بويىنشا تەوريالىق جانە پراكتيكالىق ساباقتار وتكىزىلدى. از ۋاقىت ىشىندە 135 ينسپەكتور وقىتىلدى.
مينيسترلىكتىڭ 2019-2020 جىلدارعا ارنالعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جوسپارى قابىلداندى, وندا مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى اۆتوماتتاندىرۋ جانە جەتىلدىرۋ, مەملەكەتتىك باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ جونىندەگى ءىس-شارالار ناقتىلانعان; ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىن ساپالى قاراۋ جانە باسقالارى. وسى جىلدىڭ قىركۇيەگىندە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىمەن بىرگە «ادالدىق الاڭى» جوباسىنىڭ جارعىسىن ماقۇلداپ, 11 قاراشاسىندا اگەنتتىك باسشىلىعىنىڭ قاتىسۋىمەن «ادالدىق الاڭى» جوباسىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. قازىر «ادالدىق الاڭى» جوباسى اياسىندا قوعام سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جانە سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن انىقتاۋ پروتسەسىنە بەلسەندى قاتىسۋدا. جوبالىق الاڭدا مينيسترلىكتىڭ, اۋماقتىق ورگانداردىڭ جانە ۆەدومستۆولىق باعىنىستاعى ۇيىمداردىڭ قىزمەتى تۋرالى اقپارات جيناقتالادى, حالىقپەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلىپ, جاڭا «اشىق الاڭ» فورماتىندا قابىلداۋلار وتكىزىلەدى. الىنعان مالىمەتتەر تالدانادى, فاكتىلەردى راستاۋ ارقىلى ناقتى ادامدارعا شارالار قولدانىلادى.
سونىمەن قاتار ازاماتتاردىڭ پىكىرلەرى مەن سۇراقتارىنا وراي, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى قۇرىلعان جارتى جىلعا جەتپەيتىن ۋاقىت ىشىندە كوپتەگەن جۇمىس اتقاردى. ءبىز جوعارىدا تەرمەلەپ وتكەن ماسەلەلەر مينيسترلىك جۇمىسىنىڭ ءبىر پاراسى عانا. تۋعان وتاننىڭ باي تابيعاتىن قورعاۋ, جانۋارلار دۇنيەسىنىڭ الۋان تۇرلىلىگىن ساقتاۋ, ۇلتتىق بايلىعىمىزعا اينالعان ۇلى دالانىڭ ەكولوگياسىن تازا ۇستاپ, دامىعان مەملەكەت قۇرۋ بارشامىزدىڭ يگى مۇراتىمىز ەكەنى داۋسىز. سوندىقتان بارشامىز, اسىرەسە ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ەلىمىزگە قاجىماي قىزمەت ەتەدى. بۇل ءبىزدىڭ وتان الدىنداعى جانە ۇرپاق الدىنداعى ابىرويلى بورىشىمىز.
ءسابيت نۇرلىباي,
ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى