پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى داريعا نازارباەۆانىڭ توراعالىعىمەن وتكەن پالاتانىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قارجى نارىعى سالاسىنداعى زاڭناماسىن ۇيلەستىرۋ تۋرالى كەلىسىم, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جانە باسقا دا بىرقاتار ماسەلە تالقىلاندى.
ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قارجى نارىعى سالاسىنداعى زاڭناماسىن ۇيلەستىرۋ تۋرالى كەلىسىمدى ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەسجان ءبىرتانوۆ تانىستىردى. ول ءوز سوزىندە قۇجاتتى راتيفيكاتسيالاۋ بانك, ساقتاندىرۋ جانە باعالى قاعازدار نارىعىندا قىزمەت كورسەتۋ سەكتورلارىندا قىزمەت تۇرلەرىن جۇزەگە اسىرۋعا ارنالعان ليتسەنزيالاردى ءوزارا مويىنداۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ىقپال ەتەتىنىن, سونداي-اق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قارجى نارىقتارىنا كەمسىتۋسىز قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى.
قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ توراعاسى ولگا پەرەپەچينا كەلىسىمنىڭ ماڭىزىنا توقتالا كەلىپ, ونىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىن الەمدىك نارىقتارداعى جاعىمسىز ۇدەرىستەردەن قورعاۋدى كۇشەيتەتىنىن جەتكىزدى. «ودان باسقا, بۇل قارجى قىزمەتتەرىنە قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋعا, اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى تومەندەتۋگە, وتاندىق قىزمەت كورسەتۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا اكەلەدى», دەدى سەناتور.
تالقىلاۋعا قاتىسقان سەناتور ەدىل مامىتبەكوۆ كەلىسىمدە بەلگىلەنگەن مەرزىم نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا مەن قارجى نارىعى قۇرالدارىن ۇيلەستىرۋگە جەتۋ-جەتپەۋىنە وراي الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. «وتاندىق مەكەمەلەردەن الدەقايدا كۇشتى رەسەيلىك جانە شەتەلدىك جاي عانا بانكتەر مەن وزگە دە قارجى مەكەمەلەرى عانا ەمەس, قارجى تەحنولوگياسىنداعى يننوۆاتسيالىق قۇرالدارىمەن قارۋلانعان ۇيىمدار كەلەتىن بولادى. ەگەر ءبىز قايتا لايىقتالىپ ۇلگەرمەي قالساق, ولار وداقتىڭ جالپى قارجى نارىعى تۋرالى ايتپاعاندا, ءبىزدىڭ قارجى الاڭىمىزداعى باسەكەگە قابىلەتتى وتاندىق نەسيەلىك جانە وزگە دە مەكەمەلەرگە مۇمكىندىك قالدىرمايدى», دەدى سەناتور.
پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى د.نازارباەۆا سەناتوردىڭ ساقتانۋىمەن كەلىسە وتىرىپ, «قارجى قىزمەتىن تۇتىنۋشىلارعا باسەكەلەستىك پايداسىن تيگىزەتىنىن, «وتاندىق بانكتەردى ىلگەرىلەۋگە ماجبۇرلەيتىنىن» اتاپ ءوتتى.
ودان ءارى سەناتورلار «اكىمشىلىك قۇقىقبۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ەكى وقىلىمدا قارادى.
ماجىلىستە ماقۇلدانعان زاڭ جوباسىن تانىستىرعان ادىلەت ءمينيسترى مارات بەكەتاەۆ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى زاڭنامانى ىزگىلەندىرۋ ماسەلەسىنە توقتالدى. ءمينيستردىڭ سوزىنە قاراعاندا, رەتتەۋشى ورگانداردىڭ ۇستانىمىنا سايكەس, اكiمشiلiك قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ كەيبىرىن ازاماتتىق نەمەسە تارتiپتiك iس جۇرگiزۋ ارقىلى قاراۋعا بولادى.
«قازىرگى ۋاقىتتا, مەملەكەتتiك ورگانداردىڭ باقىلاۋ-قاداعالاۋ فۋنكتسيالارىن وڭتايلاندىرۋ جانە ولاردى اۆتوماتتاندىرۋ سياقتى ءىس-شارالار ورىندالۋدا. سونداي-اق اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق سانكتسيالارىنا جۇرگىزىلگەن تالداۋ ولاردى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتى ودان ءارى ىزگىلەندىرۋ شەڭبەرىندە جەڭىلدەتۋگە جانە تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بار ەكەنىن كورسەتتى. وسىعان وراي مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ۇسىنىستارى نەگىزىندە جانە ستاتيستيكالىق دەرەكتەردى ەسكەرە وتىرىپ, زاڭ جوباسىمەن 38 قۇرام بويىنشا ىزگىلەندىرۋ ۇسىنىلادى», دەدى مينيستر.
زاڭ جوباسىنىڭ ءبىرىنشى وقىلىمىندا مينيستر سەناتورلارعا كەيبىر اكىمشىلىك جازالاۋ قۇزىرەتىن سوتتان ۋاكىلەتتى ورگاندارعا بەرۋدى ۇسىندى. ونىڭ ايتۋىنشا, رۇقساتتان ايىرۋ نەمەسە ونىڭ قولدانىلۋىن توقتاتۋ, قىزمەتتى توقتاتۋ نەمەسە تىيىم سالۋدى كوزدەيتىن جەكەلەگەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق ىستەردى قاراۋدى ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ قۇزىرەتىنە بەرۋگە بولادى.
ءمينيستردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل باعىتتاعى قادام تۇلعالاردىڭ سوت ورگاندارىنا داۋسىز ىستەر بويىنشا جۇگىنۋ قاجەتتىلىگىن الىپ تاستاۋمەن قاتار مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرماق.
قوسىمشا بايانداما جاساعان سەناتور اندرەي لۋكين ازاماتتاردىڭ دەمالۋ قۇقىعىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن زاڭ جوباسىندا تىنىشتىقتى بۇزعانى ءۇشىن, سونداي-اق اقبتك-ءنىڭ 437-بابىندا كوزدەلگەن ەرەجەنى قايتا بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ قاراستىرىلعانىن اتاپ ءوتتى.
سەناتورلار ۇسىنعان وزگەرىستەر اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ىستەردى قاراۋعا ۋاكىلەتتى ورگاندارداعى لاۋازىمدى ادامداردىڭ قۇزىرەتىن ناقتىلاۋعا جانە جازا قولدانۋعا, زاڭ جوباسىن قولدانىستاعى زاڭناماعا, زاڭ تەحنيكاسى قاعيدالارىنا سايكەس كەلتىرۋگە جانە زاڭ جوباسى ەرەجەلەرىنىڭ ماتىندەرىن ناقتىلاۋعا باعىتتالعان. زاڭ جوباسى سەناتورلاردىڭ تۇزەتۋلەرىمەن ماجىلىسكە جىبەرىلدى.
مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى نۇرقيسا داۋەشوۆ وتىرىستا «تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تاريحي-مادەني مۇرا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارىن تانىستىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, تاريxي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن انىقتاۋ مەن ەسەپتەۋ ماسەلەلەرى ءبىر جۇيەگە كەلتىرىلگەن. بۇگىنگى كۇنى زاڭعا سايكەس ارxەولوگيا ەسكەرتكىشتەرى ولاردى تاپقان ساتتەن باستاپ اۆتوماتتى تۇردە تاريx جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرى سانالادى. دەگەنمەن ارxەولوگيا ەسكەرتكىشتەرىن تولىق زەرتتەمەي, تاريx جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ قاتارىنا بىردەن قوسۋ ماقساتسىز ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«زاڭ جوبالارىندا تاريx جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تۇرلەرى كەڭەيتىلگەن. ماسەلەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ «رۋxاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا ايقىندالعان مىندەتتەردى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن «كيەلى وبەكتىلەر» جەكە بلوكقا ءبولىندى. بۇل وبەكتىلەردىڭ بارىنە بىردەي قورعاۋدىڭ ايرىقشا رەجىمى قولدانىلادى. سونداي-اق وبەكتىلەردىڭ ايرىقشا ءتۇرى رەتىندە مونۋمەنتالدىق ونەر قۇرىلىسى بولەك شىعارىلدى. مۇنداي ءتاسىل, تاريxي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىنىڭ كوركەمدىك قۇندىلىعىنا, ساپاسىنا جانە ساقتالۋىنا ءوز اسەرىن تيگىزەتىنى انىق», دەدى نۇرقيسا داۋەشوۆ.
«سونداي-اق باستاپقى ەسەپكە الۋ تىزىمىنە ەنگىزىلگەن وبەكتىلەر سول تىزىمدە ۇزاق مەرزىم بويى تىركەلىپ تۇرعانىمەن, ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنە قاتىستى جىلدار بويى ەشقانداي شارا قولدانبايتىن ءۇردىس بارلىق جەرگىلىكتى جەردە ورىن العان. وسىنداي كەلەڭسىز جايتتاردى بولدىرماۋ ءۇشىن تابىلعان ارxەولوگيالىق وبەكتىلەردى مىندەتتى تۇردە باسقا دا وبەكتىلەرمەن بىردەي الدىن الا ەسەپكە الۋ تىزىمىنە ەنگىزۋ قاراستىرىلىپ وتىر. سونىمەن قاتار جالپى بۇل تىزىمدە بولاتىن مەرزىم بەلگىلەندى (3 جىلعا دەيىن, كەي جاعدايلاردا 5 جىلعا دەيىن). الدىن الا ەسەپكە الۋ تىزىمىندەگى وبەكتىگە ەسكەرتكىش مارتەبەسىن بەرۋ نەمەسە ونى تىزىمنەن الىپ تاستاۋ تۋرالى شەشىمدى قوسىمشا تاريxي-مادەني ساراپتامانىڭ قورىتىندىسى نەگىزىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قابىلدايدى», دەدى ول.
سەناتورلاردىڭ داۋىس بەرۋ ناتيجەسىندە «تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تاريحي-مادەني مۇرا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارى قابىلداندى.
سونىمەن بىرگە سەنات وتىرىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تەمىر جول كولىگى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جەر قويناۋىن پايدالانۋ, گاز جانە گازبەن جابدىقتاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارى قارالدى.