جازۋشىلار وداعىنىڭ مەرەيلى بەلەسى

ۇلت تاريحىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىن تاريحي وقيعالار مەن قيلى زامانداردىڭ بوياماسىز كورىنىسىن قاز-قالپىندا كەيىپتەگەن ءسوز سۋرەتكەرلەرى تۇتاس ءداۋىر جۇگىن ارقالادى دەسەك ارتىق بولماس. قولدان جاسالعان اشارشىلىق, قۋعىن-سۇرگىن, سۇراپىل سوعىس, زۇلمات كەزەڭدەردە قالامىن قارۋ ەتكەن قالامگەرلەر ەل رۋحىن اسقاقتاتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوستى. ادەبيەتتىڭ التىن ءداۋى­رىن قالىپتاستىرعان كەشەگى ۇلى­لا­رىمىزدىڭ ءىزى قالعان ىرگەلى ۇجىم­نىڭ ءباسى قاي كەزدە دە بيىك تۇراتىنى سوندىقتان بولار. قا­زاقتىڭ ءۇش بايتەرەگى – ساكەن سەي­فۋللين, بەيىمبەت مايلين, ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ 125 جىلدىعىن ارقاۋ ەتكەن مەرە­كەلىك باسقوسۋعا قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى قىرىمبەك كوشەرباەۆ, ال­ماتى قالاسىنىڭ اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ, سونداي-اق ۇلت ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ قايماعىنا بالانعان زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلگەن ادەبيەت مايتالماندارى قاتىستى.

ءار كەزەڭنىڭ, ءار ءداۋىردىڭ باس­تالۋى مەملەكەتتىڭ اقىن-جا­ز­ۋ­شىلارىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنىن العا تارتقان قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باس­قارما توراعاسى ۇلىقبەك ەس­داۋلەت مەرەيلى باسقوسۋدىڭ تىز­گىنىن ۇستاپ, اتالعان ۇيىمنىڭ وسى جىلدار ارالىعىندا جەتكەن جە­تىستىكتەرىن جىپكە ءتىزدى.

ايتۋلى شارانىڭ شىمىل- دىعىن اشقان مەملەكەت­تىك حاتشى قىرىمبەك كوشەرباەۆ الاش ارمانىمەن استاسىپ جاتقان جازۋشىلار وداعىنىڭ جىل وتكەن سايىن ىرىسى مولايىپ, ءورىسى كەڭەيىپ كەلە جاتقانىن ايتىپ, وداق پەن ايتۋلى باسىلىمنىڭ تاريحىنداعى قاداۋ-قاداۋ اي­شىقتى ساتتەرگە توقتالىپ ءوتتى.

– بۇگىن ۇلت رۋحانياتىنىڭ, قازاق ءسوز ونەرىنىڭ مەرەيلى بەلە­سىنە ارنالعان مازمۇندى ءارى مار­تەبەلى كەشتە باس قوسىپ وتىرمىز. ۇلتقا ۇران تاستالعان كەزدە الدىمەن ءۇن قوسىپ, ونەگەلى ءىستى ورگە سۇيرەپ ءىلىپ اكەتۋ قالام ۇستاعان قايراتكەرلەر قالىپتاستىرعان يگى ءداستۇر. سوندىقتان قازاق ەلى قاشاندا جازۋشىلار قاۋىمىن جانىنا سۇيەۋ, رۋحىنا تىرەۋ سانايدى. ەجەلدەن ءسوز ونەرىن كيە تۇت­قان, اسىل ءسوزدى اردىڭ ءىسى سا­ناعان حالقىمىز وتكەن عاسىر با­سىندا ءبىر تىلەككە ۇيىسقان اقىن-جازۋشىلارعا ءدال وسىلاي ءۇمىت ارتقان بولاتىن. 85 جىلدىق تاري­حىندا ءسوز زەرگەرلەرى سول ءۇمىت­تى حالىق قامى مەن ەل سەنى­مى­­نىڭ تەمىرقازىعىنا اينالدىرا ءبىلدى.

قازاقستان جازۋشىلار ودا­عىنىڭ عاسىرعا جۋىق تاريحىن تاراتا زەردەلەيتىن بولساق, ودان قازاقتىڭ قيلى كەزەڭدەرىمەن تۇتاس جاتقان جۇزدەگەن تومعا جۇك بولاتىن قىزىعىنان قاسىرەتى باسىم تاۋقىمەتتى تاعدىرلاردىڭ شەجىرەسىن كورەمىز. ونىڭ ءبىر­سى­پىراسى جازىلىپ تا ءجۇر. ال قالتارىستا جاتقانى ودان الدە­قايدا مول. جازۋشىلار وداعى العاش 1925 جىلعا دەيىن قازاق پرولەتارلىق جازۋشىلار اسسوتسياتسياسى دەپ اتالعانىن, ۇيىمنىڭ باسىندا ساكەن سەيفۋللين مەن بەيىمبەت مايلين تۇرعانىن بىلە­سىزدەر. كەيىن 1934 جىلى بۇل ۇيىم قازاقستان جازۋشىلار ودا­عى دەپ قايتا قۇرىلىپ, تۇڭعىش توراعالىعىنا ءىلياس جانسۇگىروۆ سايلاندى. ءدال سول جىلدىڭ ونىنشى قاڭتارىندا بۇگىندە قازاق ءسوز ونەرىنىڭ كوركەمدىك كەڭىستىگىنە اينالعان «قازاق ادەبيەتى» گازەتى جارىققا شىقتى. ونىڭ العاشقى رەداكتورى عابيت مۇسىرەپوۆ بول­عانىمەن, يدەيالىق جەتەكشىلەرى ساكەن, ءىلياس, بەيىمبەتتەر ەدى. گازەتتىڭ العاشقى بەتىندە «قا­زاق ادەبيەتى ۇلت مادەنيەتىن كوتە­رۋدە ۇلكەن ورىن السىن» دەگەن تى­لەك­تىڭ جازىلۋىنىڭ ءوزى كوپ نارسە­نى اڭعارتادى. بۇدان ۇلت تاريحىن­داعى قوس بىردەي قۇبىلىستىڭ قازاقتىڭ ءۇش بايتەرەگى اتالىپ كەتكەن الىپ تۇلعالارمەن تۇتا­سا بايلانىسىپ جاتقانىن كورە­مىز. سيپاتى مۇلدە بولەك وسى زاماندا قازاق ادەبيەتىن الەم­دىك ادەبيەتكە كىرىكتىرۋ, ونى جاھانداعى مارتەبەلى مەجەگە جەتكىزۋ جولىندا تالماي قىز­مەت اتقارۋلارىڭىز كەرەك. الدا­عى ۋاقىتتا قالامگەرلەرىمىز قا­سيەتتى قازاق حالقىنىڭ ارمان-مۇرا­تىن, تالايلى تاعدىرىن ارقاۋ ەتكەن الەمدىك دەڭگەيدەگى ۇزدىك شى­عار­مالارىمەن قۋانتا بەرەتىنىنە سەنىمدىمىز, – دەدى مەملەكەتتىك حاتشى قىرىمبەك كوشەرباەۆ. سونداي-اق قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى اتالعان ۇجىمنىڭ قوعامدىق ۇيىم ەكەنىنە قاراماستان, ەرەكشە مارتەبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جازۋشىلار وداعىن بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن وڭتايلى شەشۋدى ۇكىمەتكە تاپسىرعانىن سۇيىنشىلەپ جەتكىزدى.

جازۋشىلار وداعىنىڭ قات­پارلى تاريحى الماتىمەن تۇس­تاسىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتكەن باقىتجان ساعىنتاەۆ 85 جىل بۇرىن بوي كوتەرگەن وداقتىڭ بىر­نەشە بۋىنى الماتىدا قالىپ­تاسىپ, وسىندا تابىستى ەڭبەك ەتكەنىن ايتتى. شاھار باسشى­سىنىڭ سوزىنشە, قازىر الماتىدا جازۋشىلار وداعىنىڭ 360 مۇشەسى تۇرادى. ولاردى جان-جاقتى قولداۋ ءاردايىم باستى نازاردا. وسى تۇرعىدا بيىل جۇزگە جۋىق قالامگەرگە قالا اكىمىنىڭ گرانتى تابىستالعانىن ايتا كەتكەن ءلازىم.

ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىنان جانە الىس-جاقىن شەتەلدەردەن بەلگىلى قالامگەرلەر قاتىسقان ءىس-شارا بارىسىندا تۇركسوي ۇيىمىنىڭ قولداۋىمەن جارىققا شىققان ء«ۇش بايتەرەك» كىتابى جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىلىپ, ەۋرازيا جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ياكۋب ومەروعلى, تاجىكستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى نيزوم كوسيم, تاتارستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى دانيل ساليحوۆ, باشقۇرتستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى زاكي الىباەۆ, رەسەي جازۋشىلار وداعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى يگور يانين باستاعان بىرقاتار مارتەبەلى قوناقتار جيناقتىڭ تۇساۋىن كەستى.

قالىڭ وقىرمان ءۇشىن مەرەيلى بەلەستى مەجەلەگەن «قازاق ادە­بيەتى» گازەتىنىڭ ورنى ءبىر توبە. زاما­نىندا عابيت مۇسىرەپوۆ, بەيىم­بەت مايلين, ءسابيت مۇقانوۆ, اسقار توقماعامبەتوۆ سىندى قا­زاق­تىڭ اياۋلى ازاماتتارى باس رە­داكتور بولعان باسىلىم ەلدىڭ رۋحاني-مادەني الەۋەتىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوستى. كەش بارىسىندا وزىندىك ءستيلى, باعىت-باعدارى قالىپتاسقان بىرەگەي باسىلىمنىڭ شەجىرەلى تاريحى مەن بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى تۋرالى دا تولىمدى پىكىرلەر ايتىلدى. ايتۋلى اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى ءاسانالى ءاشىموۆ, اكادەميك مۇرات جۇرىنوۆ, مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى نۇرعيسا داۋەشوۆ باستاعان قوناقتار قا­زاق­ستان جازۋشىلار وداعى مەن «قازاق ادەبيەتى» گا­زەتى­نىڭ تويى تۇتاس ەل­دىڭ مەرە­كەسى ەكەنىن اي­تىپ, اق­جارما قۇتتىق­تاۋلارىن جەت­كىزدى.

ولجاس سۇلەيمەنوۆ, ءابدى­جامىل نۇرپەيىسوۆ, مۇحتار شاحا­نوۆ, قابدەش ءجۇمادىلوۆ, اكىم تارازي, مارفۋعا ايتقوجينا, مۇح­تار ماعاۋين, انەس ساراي, سوپى سما­تاەۆ, بەكسۇلتان نۇرجە­كە ۇلى, دۋلات يسابەكوۆ سەكىلدى ادەبيەت ساڭ­­لاق­تارىنا «قازاق­ستاننىڭ قۇر­مەتتى جازۋشىسى» اتاعى بەرىل­دى. ال سەرىك قي­را­باەۆ, ءراش مىڭ­باي, كادىربەك سە­گىزباي, بەك­سۇل­تان نۇرجەكە­ ۇلى, زايدا ەلعون­ديەۆا, قاناز مول­داحمەت, جۇسىپ­بەك قورعاسبەك سەكىلدى قالامگەرلەر «الماتى قالاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» اتاندى.

ءسوز ورايى كەلگەندە بيىل پرە­زي­دەنتتىڭ تىكەلەي تاپسىر­ماسى­مەن جازۋشىلار وداعىنىڭ عيما­­راتى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ جات­قانىن, تانىمال اقىن-جازۋ­­شى­لار مەن الەم ادەبيەتى وكىل­­دەرىنىڭ قازاق تىلىنە اۋدا­رىل­عان كىتاپتارى جارىق كورىپ, ەل اۋما­عىن­داعى كىتاپ­حا­نالارعا تاراتۋ ءىسى قار­قىندى جۇزەگە اسقانىن ايرىقشا اتاي كەتكەن ءجون.

العاش شاڭىراق كوتەرگەن تۇستا قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ون شاقتى مۇشەسى بولسا, قازىرگى ۋاقىتتا 810 مۇشەسى بار. وداق باسشىسى مەرەيتوي شەڭبەرىندە بيىلعى جاس­تار جىلىنا وراي بىرقاتار جاس ادە­بيەتشىلەردىڭ مۇشەلىككە قابىل­دان­عانىن جەتكىزدى. ولاردىڭ قاتار­ىندا قايسار قاۋىمبەك, الى­بەك بايبول, تۇرسىنبەك باشار, باعا­شار تۇرسىنباي ۇلى, بەكزات سما­ديار, نۇرتاس تۇرعانبەك, اسلان تىلەگەن, دوسحان جىلقىباي, باتىر­حان سارسەنحان سىندى جاس قالامگەرلەر بار.

الماتى