ءوز ەلىندە ءجۇرىپ وگەيدىڭ كۇيىن كەشۋ وزەكتى جاندى وكىندىرمەي قويماسى انىق. بۇل وكىنىش بىرەۋدىڭ عانا ەمەس, تالايلاردىڭ تىنىسىن تارىلتىپ, اقىرىندا ساناسىن سىلكىسە, ء«تيىستى سىباعاسىنان جامان عانا قۇر قالادى» دەگەندەي مازمۇنداعى وي جۇيكەگە ءتيىپ, جۇرەكتى شانشىتسا, قيىن.
قوعامداعى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن تۇبەگەيلى شەشىپ تاستاماسا دا, وسى باعىتتاعى قوردالانعان جاعداياتتاردى ەڭسەرۋگە بارىنشا كۇش سالۋ, قانداي تۇيتكىل بولسا دا سونى شەشۋگە قاتىستى ءوزىنىڭ جوسپارىن ۇسىنۋ ءوزىن الەۋمەتشىل سانايتىن مەملەكەتتىڭ باستى مىندەتى بولسا كەرەك. الەۋمەتتىك مەملەكەت حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ, تۇرعىنداردىڭ قوردالانعان ماسەلەلەرىن وڭتايلى شەشۋ قادامدارىمەن سيپاتتالادى. دەسەك تە, بۇل سيپاتتاما الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ شىنايى كەلبەتىن كورسەتە الماۋى مۇمكىن. نەگىزىندە, كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ الدىن الۋ, حالىقتىڭ كوكەيىندەگىسىن دەر كەزىندە ءبىلۋ, قوعامداعى ءتۇرلى توپتاردىڭ قاجەتىن ەرتەرەك ءتۇسىنۋ ءارى قالىپتاسقان جاعدايعا قاراي ساۋاتتى شارالار قابىلداۋ ناعىز الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ بولمىسىن كورسەتەدى.
ەلىمىزدە سىبايلاس جەمقورلىق, از قامتىلعان كوپ بالالى وتباسىلار, ەلىمىزدىڭ دەموگرافيالىق وسىمىنە كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىرعان اجىراسۋلار, باسپانا, ەڭبەكاقىداعى سايكەسسىزدىك جايى جانە باسقا دا جاعداياتتارعا قاتىستى كوڭىلسىز كورسەتكىشتەر كوپتەگەن ماسەلەنىڭ قوردالانىپ قالعانىن اڭعارتادى. بۇل ءوز كەزەگىندە الدىن الۋ, ءتيىستى ورگانداردىڭ جاعدايدى ۋاقىتىندا باقىلاۋ, كورە ءبىلۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىن ايعاقتايدى. وسىلايشا دەر كەزىندە قيمىلداماۋ, ياعني ماسەلەنى اسقىندىرماي ەڭسەرمەۋ ەكونوميكاعا از اۋىرلىق تۇسىرمەيدى.
قوعامىمىزداعى كوپتەگەن سالانىڭ جاي-كۇيىنە سىني كوزبەن قاراپ, ونداعى تۇيتكىلدەردى ناقتى انىقتاۋ ءىسى تىم كەنجەلەپ قالعانداي. ءتۇرلى سالالار بويىنشا ماسەلەنىڭ ءمانىسىن, كۇردەلىلىگىن «ەستىرتەتىن», «ەسكەرتەتىن», قوياسىن قوپاراتىن قۇرال حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىرعان توسىن كورىنىستەر مەن ادام شىعىنىنا اكەلىپ سوقتىرعان وقىس وقيعالار عانا بولىپ وتىرعان سىڭايلى. قۇلاق اسۋعا, تەكسەرىپ بىلۋگە مۇمكىندىگى مول مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ ءوز رەسۋرسىن ءتيىمدى پايدالانا الماي, قوعامدى ءدۇر سىلكىندىرگەن وقىس وقيعالار ارقىلى عانا ماسەلەگە ءمان بەرۋى, الگى كەلەڭسىزدىكتىڭ سالدارىمەن كۇرەسۋگە عانا كۇش جۇمساۋى قىنجىلتادى. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وقىس وقيعالارعا «سۇيەنىپ» قانا ءىس-قيمىل جاساۋى, شەشىم قابىلداۋى جاقسى ءۇردىس ەمەس. توسىن وقيعالاردىڭ عانا «ەسكەرتپەسىنە» قاراي قادامدار جاساۋ ءۇستىرت قابىلدانعان, ءوزىن ءوزى اقتامايتىن شەشىمدەردىڭ پايدا بولۋىنا سوقتىراتىنىن دا قاپەردەن شىعارماۋىمىز كەرەك...
قوعامدىق كوڭىل كۇيدىڭ تومەندەۋىنە نەندەي ماسەلەلەر تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىرعانىن سارالاپ, سونىڭ ناتيجەسىنە قاراي ناقتى ءىس-قيمىلعا كوشۋ قاي مەملەكەت ءۇشىن دە ماڭىزدى. بۇل جەردە قوعامدىق كوڭىل كۇيدىڭ دەڭگەيىن ولشەيتىن مەملەكەتتىك «بارومەتر» ۇلكەن مانگە يە. مۇنداي «بارومەترى» دۇرىس جۇمىس ىستەمەيتىن مەملەكەت قاۋقارسىز كەلەدى. سوندىقتان بىزگە وسى مەملەكەتتىك «بارومەتردىڭ» (ەگەر بار بولسا) ۋاقىت تالابىنا ساي جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. ايتپەسە «جاۋىردى جابا توقۋ», ءبارىن جاقسى دەپ كورسەتۋ شىندىقپەن بەتپە-بەت كەلگەندە بەرەكەنى قاشىرادى.
ءبىز جوعارىدا جالپىلاما جاعدايعا توقتالدىق. دەگەنمەن, وسى ارادا بۇگىندە حالىقتىڭ سەنىمىنە سەلكەۋ ءتۇسىرىپ, ەلدىڭ كوڭىل كۇيىنە كەرى اسەر ەتىپ تۇرعان, قانشاما رەت قوعام, باق تاراپىنان ايتىلسا دا مەملەكەتتىك ورگاندار جاعىنان شىنايى اقپاراتقا سۇيەنگەن, جاعدايدى تۇسىندىرگەن تۇشىمدى ءسوز ارنالماي كەلە جاتقان وزەكتى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە توقتالا كەتسەك. ول – ەڭبەكاقى تولەۋدەگى ايىرماشىلىقتارعا, ياعني ەلىمىزدەگى شەتەلدىك كومپانيالاردا ەڭبەك ەتەتىن وتانداستارىمىزعا سىرتتان كەلگەندەرگە قاراعاندا جالاقىنىڭ از تولەنۋىنە قاتىستى.
ەلىمىزدە ءتۇرلى سالالاردا باس مەردىگەر نەمەسە قوسالقى مەردىگەر رەتىندە بەلگىلەنگەن شەتەلدىك ءىرى كومپانيالار ءتيىمدى كەلىسىمشارتتار ارقىلى ءوز مامان-جۇمىسشىلارىنا جوعارى ەڭبەكاقى تولەيتىنى بەلگىلى. ال جەرگىلىكتى سۋب-قوسالقى مەردىگەر قۇرىلىمداردىڭ جۇمىسشىلارى جالاقىسى ماردىمسىز قارا جۇمىستار اتقارىپ, ءوز جەرىندە وگەيدىڭ كۇيىن كەشۋدە. بۇل ءوز كەزەگىندە كوپتەگەن وتانداستارىمىزدىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزىپ وتىر.
اتقاراتىن ءتيىستى مىندەتتەرى ۇقساس شەتەلدىك جانە قازاقستاندىق ەڭبەككەرلەردىڭ جالاقىسىنداعى ۇلكەن ايىرماشىلىقتى كورسەتەتىن دالەلدەر كوپ. وسى ورايدا حالىقارالىق تاجىريبەلەرگە جۇگىنىپ, جۇمىس بەرۋشىلەردى «اۋىزدىقتايتىن» ناقتى تەتىكتەردى قولدانۋ ماڭىزدى. ايتپەسە شەتەلدىك كومپانيالارمەن اراداعى كەلىسىمدەردىڭ تالاپتارى مەن نورمالارى قازاقستاندىق قوعامنىڭ «كوڭىلىن قالدىرۋدان» تىيىلماي, الگى شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ ءوز ەلدەرىنەن جۇمىسشى كۇشىن تارتۋىن جالعاستىرا بەرمەك. بۇل شەتەلدىك كəسىپورىنداردىڭ قازاقستاندىق مامانداردى دايارلاۋ, جاڭا كəسىپكە باۋلۋ جونىندەگى مىندەتتەمەسىنە ءجۇردىم-باردىم قارايتىنىن كورسەتەدى. سونىڭ كەسىرىنەن قوعامدىق كوڭىل كۇيدى تۇسىرەتىن اتالعان وتكىر ماسەلە قوردالانا تۇسەدى...