تالاس قۇرىلتايى – ۇلتتىق مەملەكەتىمىزدىڭ التىن كوپىرى

كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا تۇركيا, رەسەي, موڭعوليا, وزبەك­ستان, قىرعىزستان, ازەرباي­جان جانە باسقا دا بىرقاتار شەتەلدەر­دەن تۇركى حالىقتارىنىڭ الەم­دىك وركەنيەت دامۋىنداعى ورنى مەن ءرولىن زەرتتەۋشى بەلگىلى عالىم­داردىڭ قاتىسۋى جوسپارلانۋدا. تالاس قۇرىلتايىندا ۇزاق جىلدار بويى ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن جۇيەلى تۇردە زەرتتەلمەي كەلگەن ماسەلەلەر ىشىندە وتاندىق, ايماقتىق, ءتىپتى الەمدىك تاريحتا ورىن الاتىن ۇلى دالاداعى تۇركى حالىقتارى مەن مەملەكەتتەرىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى جايىندا جاڭا پىكىرلەر مەن پايىمداردىڭ ايتىلاتىندىعى انىق.

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى ۇلت­­تىق قۇندىلىقتارىمىز قايتا ورا­لىپ, بابالاردىڭ ەرلىك پەن كۇرەسكە تولى ونەگەلى ءومىر جولدارىنا ارنالعان ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە زور مۇمكىندىكتەر تۋدى. ەۋرازيانىڭ ۇلى دالاسىندا ورناعان ارعى داۋىردەگى ساق, عۇن, ءۇيسىن مەملەكەتتەرىنىڭ, ودان كەيىنگى ۇلى تۇرىك قاعاناتى, دەشتى قىپشاق پەن التىن وردا مەملەكەتتەرىنىڭ زاڭدى مۇراگەرى – قازاق حاندىعى ەكەندىگى تاريحتان بەلگىلى. تالاس جەرىندە 1269 جىلى قايدۋ حاننىڭ شاقىرۋىمەن ۇلى قۇرىلتاي ءوتىپ, التىن وردا مەن موعولستان بوي كوتەردى. ال قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنا تىكەلەي مۇرىندىق بولعان – ەسەنبۇعا حان بيلىگىندەگى موعولستان مەملەكەتى.

ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ: «بىز­گە بابالار تۇلپارلارىنىڭ تۇيا­­عىمەن جازىلعان اتا تاري­حى­نىڭ ءار پاراعى ەرەكشە قىمبات. قازاق­تاردىڭ بۇگىن­گى جانە بولاشاق بۋىنى ونى ءاردايىم ورىندى ماقتان ەتە­تىن بولادى» دەپ ايتقانداي وسى رۋح­پەن تاربيەلەنەر جاس ۇرپاق جا­سام­پازدىق جانە مەملەكەتتى نى­عايتۋ­دىڭ كوپعاسىرلىق تاجىري­بەسىنەن ۇلت تاريحىنا دەگەن ماق­تا­نىش سەزىمىنە بولەنىپ, وعان ايرىقشا قۇرمەتپەن قارايتىنى ءسوزسىز. عاسىر­لار قويناۋىنان جەت­­كەن حال­قى­مىزدىڭ ۇلى مادە­نيەتى مەن ءداس­تۇرىن ساقتاي وتىرىپ, قازاق­ستان­نىڭ رۋحاني وركەن­دەۋىنىڭ نەگى­زىن قالاۋعا ۇمتىلاتىن دا بۇگىن­گى ۇرپاق بولماق.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت تو­قاەۆ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ تامىز ايىندا وتكىزىلگەن « ۇلىتاۋ – 2019» حالىقارالىق تۋريستىك فورۋمىندا: « ۇلىتاۋ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ەتنوگرافيالىق ءتۋ­ريزمنىڭ ورتالىعىنا اينالۋى ءتيىس. بۇل جۇمىستاردى التىن ور­دانىڭ 750 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ قارساڭىندا باستاۋ كەرەك», – دەدى. ودان ءارى قاراي پرەزيدەنت: ء«بىز التىن وردا نەگىزىن قالاۋ­شى جوشى حانعا مىندەتتى تۇر­دە قۇرمەت كورسەتۋىمىز كەرەك. اسا ماڭىزدى ميسسيا: بۇكىل الەمنىڭ نازارىن وسىنداي تاريحي تۇلعاعا اۋدارۋ جانە ونىڭ كەسەنەسىن مادەني تۋريزم نىسانىنا اينالدىرۋ» – دەپ قاداپ ايتتى.

ەجەلگى داۋىردەن بەرى قاراي تاريحي دامۋ كەڭىستىگىنە ۇڭىلسەك, ساق, عۇن, تۇرىك قاعاناتى سىندى الىپ مەملەكەتتەردەن باستاۋ الاتىن قازاق حاندىعى, كەيى­نىرەك جوشى ۇلىسى مەن موعول­ستان مەملەكەتتەرىنىڭ ءداستۇر ساباقتاستىعى اياسىندا قالىپ­تاستى. وسى ورايدا بەلگىلى تا­ريح­­شى-عالىم مۇحاممەد حاي­دار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي-راشي­دي» اتتى ەڭبەگىندە قازاق حان­دى­عىنىڭ قالىپتاسۋى مەن موعول­ستان بيلەۋشىسى ەسەنبۇعا جايىندا بىلاي دەيدى: «جوشى ۇرپا­عى­نىڭ سۇلتاندارى جورىق جاساپ, جانىبەك پەن كەرەي حان مو­ع­ول­ستانعا كەتىپ قالعان ەدى. ەسەن­بۇعا حان ولاردى قۇرمەتپەن قار­سى الىپ, قونىستانۋعا موعول­ستان­نىڭ باتىس جاعىنداعى شۋ وزەنى القابىنداعى قوزىباسىنى بەردى».

كەرەي مەن جانىبەك حاندار شۋ وڭىرىندە حاندىق قۇرعاندا موعولستان قازاق حاندىعىنا جەر بەرىپ قانا قويماي, بايراعىن بىر­گە كوتەرىسەتىن باۋىرلاس ەل رەتىن-دە تابيعي قولداۋ بىلدىرگەن دەۋ­گە تولىق نەگىز بار. موعولستان اتاۋى­­نا نەگىز بولعان «موعول» ءسوزى ورتالىق ازيادا XV عاسىردان باس­تاپ تۇرىك, موڭعول كوشپەلىلەردىڭ ەتنوپوليتونيمى رەتىندە اتالا باس­تادى. وزىنەن بۇرىنعى قارا­حان مەملەكەتىنىڭ اۋماعىنا ورنا­لاسقان موعولستان شىعىستا قاشعاردان باستالىپ, جەتىسۋمەن جالعاسىپ, شۋ, تالاس, قاراتاۋ وڭىرىمەن تۇتاسىپ, سىرعا دەيىنگى ايماقتى تۇگەل قامتىدى. وسى ايماقتا تۋىپ, اۋعانستان اسىپ, ۇندىستانعا تابان تىرەگەن زاحير اد-دين مۇحاممەد بابىردىڭ ەلى دە كەيىن «موعول مەملەكەتى» دەپ اتالدى.

1269 جىلى تالاس قۇرىلتايىن وتكىزگەن قايدۋ حان تاريحتا 1236-1301 جىلدارى شاعاتاي ۇلىسى­نىڭ اۋماعىندا, قازىرگى قازاقستان­نىڭ وڭتۇستىگى, شىعىس تۇركىستان, قىر­عىز­ستان, وزبەكستان, تۇرىك­مەن­ستان, تاجىكستان جانە اۋعان­ستان وڭىرىندە 65 جىل بويى بي­لىك جۇرگىزگەن. ول قۇبىلاي حان­­عا قارسى قاراقورىمداعى وردا­نى باسىپ الۋ جورىقتارىن ۇيىم­داستىرىپ, كوشپەلىلەردىڭ ءداس­تۇرلى بيلىك ءتۇزىمىن جالعاستىرۋ ماقساتىندا جوشى, شاعاتاي, ءتىپتى قۇلاعۋ اۋلەتتەرىنىڭ كۇشىن بىرىكتىرۋگە وراسان زور ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعا رەتىندە قالدى. قۇرىلتاي وتەتىن جەر رەتىندە تاريحي تالاس ءوڭىرىنىڭ الىنۋى بىرقاتار سەبەپتەرگە بايلانىستى ەدى: 1) تۇرك قاعاناتىنىڭ نەگىزى قالانعان ولكە; 2) 751 جىلى تالاس سوعىسى ارقىلى تاڭ يمپەرياسىنا كۇيرەتە سوققى بەرگەن تۇركىلەر العاش رەت يسلام ءدىنىن قابىلداعان ايماق; 3) بالاساعۇن, سۋياب, تاراز سياقتى قالالارى بار قاراحان مەملەكەتى قۇرىلعان ءوڭىر.

ۆ.ۆ.بارتولد تالاس قۇرىلتا­يىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتا­لىپ, ونى قايدۋدىڭ ۇيىمداس­تىرعانىن اتاپ كورسەتەدى. قۇرىل­تاي ورتالىق ازيا تاريحىندا شىڭعىس قاعان ورناتقان الىپ يمپەريادان كەيىن العاش رەت جەكە دەربەس مەملەكەتتىك بيلىك جۇرگىزۋدىڭ تاريحي باستاۋى بولىپ قالدى. قۇرىلتايدا شىڭعىس قاعاننىڭ «ياسا» زاڭى, اۋلەتتىڭ ساياسي ۇستانىمدارى مەن بايىرعى تۇركىلىك داستۇرلەر­دىڭ ساقتالۋى باعىتىندا, كوشپەلى­لەر مۇددەسىن قورعاعان ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداندى.

1269 جىلعى تالاس قۇرىلتا­يى­نا شاعاتاي ۇرپاقتارىنان – باراق, ۇگەدەي ۇرپاقتارىنان – حايدۋ, جوشى ۇرپاقتارىنان – مەنگۋ تەمىر حان مەن بەركەجار قاتىسا­دى. بۇل جايىندا راشيد اد-دين «جاميع ات-تاۋاريح» اتتى ەڭبەگىندە بىلاي جازادى: «حيج­رانىڭ 667 (1269 جىلى) جىلى كوكتەمىندە حانزادالاردىڭ بارلىعى تالاس پەن كەنجەكتىڭ جايلاۋىندا جينالدى, ءسويتىپ ءبىر اپتا تويلاتقان سوڭ, سەگىزىنشى كۇنى كەڭەس قۇرىلتاي وتكىزدى. اۋەلى قايدۋ سويلەدى: – ءبىزدىڭ داڭقتى اتامىز شىڭعىس قاعان الەمدى پاراساتتىلىعىمەن, اقىلىمەن جانە قىلىش پەن وقتاردىڭ سوق­قى­سىمەن باسىپ الىپ, تارتىپكە كەلتىردى, دايىنداپ ءوز اۋلەتىنە تاپسىردى. مىنە, ءبىزدىڭ ءبارىمىز اكەلەر جاعىنان ءبىر-بىرىمىزگە تۋىسقانبىز. وزگە حانزادالار بولسا, ءبىزدىڭ اعا-ىنىلەرىمىز, ولاردىڭ ورتاسىندا كەلىسپەۋشىلىكتەر مەن الاۋىزدىق جوق. نە ءۇشىن كەلىسپەۋشىلىكتەر مەن الاۋىزدىقتار ءبىزدىڭ ورتامىزدا بولۋى كەرەك؟!» – دەدى.

 قۇرىلتايدا شاعاتايلىق باراق پەن ۇگەدەيلىك قايدۋ اراسىندا پىكىرتالاس بولىپ, اقىرىندا: «... بۇگىنگى كۇننەن باستاپ وتكەن وقيعالاردى ەسكە المايمىز, جايلاۋ مەن قىستاۋ ءۇشىن جۇرتتى ءوز ارامىزدا ءادىل بولەمىز» – دەگەن شەشىمگە كەلەدى. سول شەشىم بويىنشا «ماۋەرەنناھردىڭ ۇشتەن ەكىسى باراققا, ۇشتەن ءبىرى قايدۋ مەن مەنگۋ تەمىرگە تيە­سىلى» دەگەن كەلىسىمگە كەلدى. وسى­لايشا, تالاس قۇرىلتايىنىڭ ناتي­جەسىندە ماۋەرەنناھردا قاي­دۋ مەملەكەتى (1269-1301) قۇرىل­دى. تالاس قۇرىلتايىندا ساياسي ماسەلەلەرمەن قاتار, ەكونو­مي­كالىق جانە سالىق ساياساتىنا قاتىستى بىرقاتار شەشىمدەر قابىلداندى.

بۇل قۇرىلتايعا دەيىن موڭعول حاندارى مەن اقسۇيەكتەرىنىڭ جاۋلاپ الىنعان جەردەگى تۇرعىن­دارعا قاتىستى ساياساتىندا ەكى باعىت بولىپ كەلدى. ءبىرىنشى باعىت – جاۋلاپ الۋشىلاردىڭ كوشپەلى تۇرمىسىن ساقتاۋ; باعىنىشتى حالىقتاردى ۇنەمى تالان-تاراجعا سالۋ; ەگىنشىلىك وڭىرلەردى مال جايىلىمىنا اينالدىرۋ. ەكىنشى باعىت – جەرگىلىكتى ۇستەم تاپپەن جاقىنداسۋ; وتىرىقشىلىق, ەگىن­شىلىكپەن اينالىساتىن ەلدەر­دىڭ داستۇرلەرىنە سۇيەنۋ; تالان-تاراجداردى توقتاتىپ, تۇراقتى سا­لىقتاردى ەنگىزۋ; حان بيلىگى كۇ­شەي­تىلگەن مەملەكەت قۇرۋ.

جوعارىدا قابىلدانعان شە­شىم ەكىنشى باعىتتىڭ ۇستەم­دىك­كە جەتكەندىگىن كورسەتتى. وسى­دان كەيىن موڭعولدار جاۋلاپ العان ايماقتاردا الەۋمەتتىك-ەكو­­نو­ميكالىق ءومىر قالپىنا كەل­تى­رىلە باستادى. 1269 جىلى تالاس قۇرىل­تايى ساياسي جاعىنان العان­­دا موڭعول يمپەرياسىنىڭ ىدى­­راپ, دەربەس مەملەكەتتەرگە بولىن­­گەنىن زاڭداستىردى. سونى­مەن قاتار توناۋشىلىقتار مەن ب ۇلىك­شىلىك­تەردى توقتاتىپ, جاۋلاپ الۋ زار­داپتارىن جويۋعا, باعى­نىش­تى حالىقتاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق دامۋىنا جول اشتى.

تالاس قۇرىلتايىنىڭ تاريحي ماڭىزى وراسان زور. سول تاريحي كەزەڭدە ۇلىستار اراسىندا بولعان ازامات سوعىسىندا جەڭىسكە جەتكەن قۇبىلاي حان استانانى قاراقورىم قالاسىنان ءبىرجولا ءوزىن قول­داعان قىتايلاردىڭ جەرىنە, ياعني حانبالىققا (قازىرگى پەكين) كوشىرۋدى ۇيعارادى. حان شەشىمىنە قارسى كوتەرىلگەن كوش­پەلى ەلدى ۇگەدەي حاننىڭ نەمەرە­سى قايدۋ حان باستاپ شىققان بولا­تىن. بۇل سوعىستا قايدۋ حان تار­­باعاتاي تاۋى مەن ەدىل وزەنى اراسىنداعى حالىققا ارقا سۇيەگەن ەدى. ەلدىڭ استاناسىنىڭ ورتالىق قىتايعا كوشىرىلۋىنە قارسىلىق كورسەتە الماعانىمەن, 1269 جىلعى تالاس وزەنىنىڭ بويىنداعى قۇرىلتاي كومەگىمەن, قايدۋ حان شىعىس تۇركىستان جەرىنەن باتىستا جات­قان ەلدىڭ ايماقتارىن قىتاي يم­پەراتورى بولعان قۇبىلاي بي­لىگىنىڭ ىقپالىنان الىپ شىعا الدى. بۇل ساياسي تۇردە دەربەستىك بولعا­نىمەن, ناقتى دەربەستىككە قول جەتكىزۋ جولىنداعى ايانباي سوعىسۋ جولى بولاتىن. قايدۋ حان قارتايىپ ەگدە تارتقانعا دەيىن ات ۇستىنەن تۇسپەي قۇبىلايمەن جانە ونىڭ مۇراگەرلەرىمەن ۇزىن سانى 26 جىل سوعىسىپ, كوشپەندى ەلدىڭ دەربەستىگىن ساقتاپ قالدى.

تالاس قۇرىلتايىنىڭ شەشى­مىمەن ءۇش ۇلىستىڭ شەكاراسى ايقىندالدى. شىڭعىس حاننىڭ ورتاق مۇراسى جولىندا بىرلەسكەن حاندار بۇدان بىلاي قالالارعا ەمەس, تاۋلار مەن دالالارعا, جازىق جەرلەرگە قونىستاناتىن بولىپ ۋاعدالاستى. وسىلايشا داڭقى اسپانداپ, ىقپالى ارتقان قايدۋ شۋ دالاسىنا حان ورداسىن تىگەدى.

موعولستان مەملەكەتى كەرەي مەن جانىبەك قۇرعان قازاق حان­دىعىنا ەنشى بەرىپ قانا قويعان جوق, وعان ساياسي قولداۋ كورسەتىپ, رەسمي تۇردە العاش تانىپ, مويىن­داعان ەل بولدى.

وسىلايشا تالاس قۇرىلتايى ارقىلى شىڭعىس حان قۇرعان ۇلى يمپەريا ىدىراپ, ونىڭ ورنىنا ەۋرازيا كەڭىستىگىندە تۇرىك-يسلام وركەنيەتىن تۋ ەتكەن جاڭا, دەربەس ءۇش مەملەكەت – جوشى ۇلىسى, شاعاتاي ۇلىسى جانە موعولستان بوي كوتەردى.

بيىل 750 جىل تولىپ وتىرعان تالاس قۇرىلتايى التىن وردا, شاعاتاي ۇلىسى جانە موعولستان مەملەكەتىنىڭ تاريحىن جاڭا تۇر­عىدان زەرتتەۋگە مۇرىندىق بو­لادى دەپ سەنەمىز. تەرەڭنەن باس­تاۋ العان ۇلتتىق تاريحىمىز ار­قىلى ۇلى دالادا ءارتۇرلى كەزەڭ­دەر­دە ءومىر سۇرگەن تۇركى مەم­لە­­كەت­­تەرىنىڭ تىكەلەي مۇراگەرى – قا­زىر­گى قازاق ەلى ەكەنىن ءبىلۋىمىز قاجەت.

الەۋمەتتانۋ ىلىمىندە «ۇلت­تىق جەتىمدىك» دەگەن ءسوز بار. وتكەن تاريحىن بىلمەگەن حالىق­تىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر. مىڭ­جىل­دىقتار مەن عاسىرلار قويناۋىن­داعى باي تاريحىمىزدى ءبىلۋ – بارشامىزدىڭ ورتاق مىندەتىمىز. تۇيىندەي ايتساق, حالقىمىز ءار ۋا­قىتتا باي تاريحتىڭ يەسى بولعان­دىعى اقيقات.       

ماحمەتعالي سارىبەكوۆ,

م.ح. دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى