قازاقستانداعى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر مەن ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ جاڭا باعىتتارى حالىقارالىق رەيتينگتىك اگەنتتىكتەر نازارىندا تۇر. ۆاشينگتوندا وتكەن كەزدەسۋدە ەلدىڭ ينستيتۋتسيونالدىق دامۋى, ينفلياتسيانى تەجەۋ جانە تۇراقتى ءوسىم ماسەلەلەرى جان-جاقتى قارالدى, دەپ جازادى Egemen.kz.
ۇكىمەتتىڭ مالىمەتىنشە, قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفورماسى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعاريننىڭ ۆاشينگتوندا S&P, Moody’s جانە Fitch رەيتينگتىك اگەنتتىكتەرى وكىلدەرىمەن كەزدەسۋىنىڭ نەگىزگى تاقىرىپتارىنىڭ بىرىنە اينالدى.
حالىقارالىق رەيتينگتىك اگەنتتىكتەرمەن جىل سايىنعى كونسۋلتاتسيالار ءداستۇرلى تۇردە ماكروەكونوميكالىق احۋالدى باعالاۋ جانە ەلدىڭ نەسيەلىك رەيتينگىنە اسەر ەتەتىن فاكتورلاردى تالقىلاۋ ءۇشىن وتكىزىلەدى. كوكتەمگى سەسسيا بارىسىندا كونستيتۋتسيالىق رەفورمالارعا, ينفلياتسياعا, حالىق تابىسىنىڭ ديناميكاسىنا جانە سىرتقى تۇراقسىزدىق جاعدايىنداعى ەكونوميكالىق ءوسۋ كوزدەرىنە باسىمدىق بەرىلدى.
سەرىك جۇمانعارين اتاپ وتكەندەي, قازىرگى ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋى تەك رەسۋرستارعا ەمەس, ەڭ الدىمەن ءتيىمدى ينستيتۋتتارعا, بولجامدىلىق پەن سەنىمدىلىككە بايلانىستى. بۇل قاعيداتتار ەلىمىزدىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىندا بەكىتىلگەن. باسىم باعىتتاردىڭ قاتارىندا ءبىلىم بەرۋ, عىلىم, يننوۆاتسيا جانە ادامي كاپيتالدى دامىتۋ بار. وسىلايشا جاڭا نەگىزگى زاڭدا ينتەللەكت, تەحنولوگيا مەن كاسىبيلىككە نەگىزدەلگەن ءبىلىم ەكونوميكاسىنىڭ ىرگەتاسى قالاندى. سونىمەن بىرگە مەنشىكتىڭ بارلىق نىسانىن تەڭ قورعاۋ قاعيداتى بەكىتىلدى, بۇل ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا ىقپال ەتەدى.
ادام كاپيتالى – كونستيتۋتسيالىق جاڭارۋ وزەگى
ەل ەكونوميكاسىندا ءىجو-ءنىڭ ناقتى ءوسىمى جوعارى دەڭگەيدە ساقتالىپ وتىر. 2025 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءوسىم 6,5% بولدى. بيىل بۇل كورسەتكىش 5-5,5% دەڭگەيىندە كۇتىلەدى. ءبىرىنشى توقساندا مۇناي وندىرۋمەن بايلانىستى ۋاقىتشا فاكتورلاردى ەسەپكە الماعاندا, ءوسىم 3% بولدى.
ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمدىق ترانسفورماتسياسى جالعاسىپ جاتىر. ءىجو-دەگى مۇناي سەكتورىنىڭ ۇلەسى 2010 جىلعى 16,5%-دان 2024 جىلى 8,1%-عا دەيىن تومەندەدى. ال وڭدەۋ ونەركاسىبى ەكىنشى جىل قاتارىنان ءوسىپ, 12,7% دەڭگەيىنە جەتىپ, ءوندىرۋشى سەكتوردان اسىپ ءتۇستى.
ۇكىمەت جاڭا كونستيتۋتسيانى ءتۇسىندىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارىن بەكىتتى
قازاقستاننىڭ جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى ءارتاراپتاندىرۋ مەن تسيفرلاندىرۋعا نەگىزدەلگەن. نەگىزگى مىندەت – ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنىمەن قاتار ونىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ, حالىقتىڭ ناقتى تابىسىن ارتتىرۋ جانە جۇمىسپەن قامتۋدى كۇشەيتۋ. وسى باعىتتا مۇناي-گاز, حيميا, اگروونەركاسىپ كەشەنى, فارماتسەۆتيكا, جاساندى ينتەللەكت جانە مەتاللۋرگيا سالالارىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ باسىمدىققا يە.
ەكونوميكالىق ءوسىم مەن ينفلياتسيانى تەڭەستىرۋ ماقساتىندا ۇكىمەت, ۇلتتىق بانك جانە قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى اراسىنداعى ۇيلەستىرۋ كۇشەيتىلدى. 2025 جىلعى قاراشادا 2026-2028 جىلدارعا ارنالعان بىرلەسكەن باعدارلاما قابىلدانىپ, وندا جىل سايىن ءىجو ءوسىمىن كەمىندە 5% دەڭگەيىندە ساقتاۋ جانە حالىق تابىسىنىڭ ءوسىمىن ينفلياتسيادان 2-3% جوعارى قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلگەن.
بيۋدجەتتىك ءتارتىپتى كۇشەيتۋ دە كۇن تارتىبىندە تۇر. سوڭعى جىلدارى ۇلتتىق قوردان جىل سايىن 5 ترلن تەڭگەدەن استام ترانسفەرتتىڭ ءبولىنۋى ينفلياتسياعا اسەر ەتكەنى اتاپ ءوتىلدى. 2026 جىلى ۇكىمەت سوڭعى جىلدارى العاش رەت نىسانالى ترانسفەرتتەن باس تارتتى (2025 جىلى – 3,25 ترلن تەڭگە). سونىمەن قاتار بيۋدجەت شىعىستارى وڭتايلاندىرىلىپ جاتىر.
سونىمەن بىرگە تۇتىنۋ تاۋارلارى ءوندىرىسىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى نەگىزگى شەكتەۋلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن اگروونەركاسىپ كەشەنىندە, سونىڭ ىشىندە ءسۇت جانە ەت مال شارۋاشىلىعى, قۇس جانە بالىق شارۋاشىلىعىندا 200-دەن استام جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. سونداي-اق يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ ءۇشىن شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردى دامىتۋ كۇشەيتىلدى.
ءۇي يەسىنىڭ قۇقىعى ءسوزسىز باسىمدىققا يە: ساراپشى جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ 28-ءشى بابىن تالداپ بەردى
ينفلياتسيا دەڭگەيى بىرتىندەپ تومەندەپ كەلەدى. 2025 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا ول 12,3% بولسا, ءبىرىنشى توقسان ناتيجەسىندە 11% بولدى. جىل سوڭىنا قاراي ينفلياتسيا 10%-دان تومەن دەڭگەيدە بولادى دەپ كۇتىلىپ وتىر.
رەيتينگتىك اگەنتتىك وكىلدەرى ەكونوميكانىڭ بەلسەندى ءوسۋى جاعدايىندا ينفلياتسيا مەن ءوسىم اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ كۇردەلى مىندەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل رەتتە حالىق ءۇشىن نەگىزگى كورسەتكىش – ناقتى تابىس دەڭگەيى.
اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ماڭىزىن ەسكەرە وتىرىپ, مينەرالدى تىڭايتقىشپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى دە تالقىلاندى. قازاقستاندا 27 ءوندىرۋشى, ونىڭ ىشىندە «قازازوت» اق مەن «قازفوسفات» جشس جۇمىس ىستەيدى. ىشكى ءوندىرىس ەل قاجەتتىلىگىنىڭ شامامەن 56%-ىن قامتيدى, ال نەگىزگى يمپورت رەسەيگە تيەسىلى.
ء«بىز تىڭايتقىش قولدانۋ كولەمىن ايتارلىقتاي ارتتىردىق. ءۇش جىل بۇرىن 600 مىڭ توننا عانا پايدالانىلسا, وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش 1,8 ملن تونناعا جەتتى. بيىلعى ماقسات – 2,3 ملن توننا», دەدى ۆيتسە-پرەمەر.