«عاسىر ادامى» اتاعىن سۋىق جارىقتىڭ پايدا بولۋ تابيعاتىن انىقتاعانىم ءۇشىن بەردى

– «عاسىر ادامى» اتانعان تۇڭعىش قازاقسىز. اڭگىمەمىزدى وسى اتاقتىڭ ار­عى-بەرگى تاريحىنان باستاساق؟ كىم­دەر ۇسىندى ءسىزدى؟ بۇل اتاققا قول جەتكىزگەن شەتەلدىكتەردەن كىمدەر بار؟

– مەنىڭ جۇمىسىمنىڭ اتى «بەلسەن­دىرىلگەن كەڭ اۋقىمدى كريستالداردىڭ ابسوليۋتتىك سپەكتروسكوپياسى» دەپ اي­تى­لادى. جالپى, تۇسىنىكتى تىلمەن ايت­قاندا «عاسىر ادامى» اتاعىن سۋىق جا­رىقتىڭ پايدا بولۋ تابيعاتىن انىق­تاعانىم ءۇشىن بەردى. 1994 جىلى ۇيگە كەمبريدجدەن حات كەلدى. ء«سىز «حح عاسىر­دىڭ عۇلاما ادامى» اتاعىنا ۇسى­نىلعان ۇمىتكەرلەر ىشىندەسىز», دەپ. بۇل بىرەۋدىڭ مەنى قىلجاقتاپ جازىپ جىبەر­گەنى دەپ ويلادىم. سوسىن جىرتىپ, لاقتىرىپ جىبەردىم. سول بەتى ۇمىتىلىپ قالدى. ارادا ەكى اي ءوتتى. ءبىر كۇنى تاعى حات كەلىپ تۇر. تاعى كەم­بريدجدەن. قىزىم ءبىرىنشى حاتقا جاۋاپ جازعان-جازباعانىمدى سۇرادى. «ماعان ونىڭ نە كەرەگى بار؟», دەدىم قىزىما. ول قويماي, مەنىڭ فيزيكانىڭ قاتتى دەنەلەرى بويىنشا اشقان عىلىمي جاڭالىعىمدى اعىلشىنشاعا اۋدارىپ, سالىپ جىبەردى. سودان 1999 جىلدىڭ شىلدەسىندە حات كەلدى. ەل-جۇرتقا ايتار-ايتپاسىمدى بىلمەي ويلانىپ جۇرگەندە, الگى حات جوعالىپ قالدى. تاعى ەشكىمگە ءتىس جارعان جوقپىن. ءبىر كۇنى 1999 جى­لى جەلتوقساننىڭ سوڭىنا تامان, اس­پيرانتتارىم بار, كافەدراعا كەلگەن حات­تاردى قاراستىرىپ وتىرعانبىز. اسپي­رانتىمنىڭ بىرەۋى: «اعا, ءسۇيىنشى», دەپ ايعاي سالسىن. سويتسەك پوشتامەن «حح عاسىردىڭ عۇلاما ادامى» دەگەن اتاقتىڭ مەدالى, ديپلومى كەلىپتى. مەدالى 300 گرامم تازا كۇمىستەن جاسالعان. بىلۋىمىزشە, بۇل اتاققا بەس جىل بويى كىمنىڭ لايىق ەكەنىن ابدەن تارازىعا تارتقان سياقتى. سول كەزدەگى قارمۋ رەكتورى جامبىل اقىلباەۆ باستاپ قۋانىپ, مارە-سارە بولدىق. مۇنداي اتاقتىڭ قالاي, كىمدەرگە بەرىلەتىنىن ول ۋاقىتتا بىلمەيتىنمىن. سودان 1-2 جىلدان كەيىن ماسكەۋدە دۇنيە­جۇزىلىك كونفەرەنتسيا بولدى, سول جيىندا جاپونيادان كەلگەن ءبىر پروفەسسور ماعان كەلىپ بەيدجيكتەن ەسىمىمدى وقىپ:

– ءسىز كوكەتاەۆسىز عوي, قۇتتىقتايمىن, ‒ دەدى.

ەكەۋمىز سويلەسە كەلە بۇل اتاققا مەنى 1994 جىلى جاپونياداعى فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ دۇنيە ءجۇزى تانيتىن تەازاۆا دەگەن تەورەتيك-فيزيگى باستاپ, سولار ۇسىنىپتى. شەتەلدىكتەردەن باسقا كىمدەر بارىن ناقتى بىلمەيمىن, ال رەسەيدەن ءبىر ادام حيميا سالاسى بويىنشا وسى اتاققا قول جەتكىزدى. جالپى ورتا ازيا بويىنشا قازاقستاننان وسى اتاققا مەن عانا يە بولىپپىن.

– اتىڭىزدى الەمگە ايگىلى ەتكەن سول جۇمىستى قىسقاشا ءتۇسىندىرىپ بەرە الا­سىز با؟

– مەنىڭ ناقتى شۇعىلداناتىن سالام قاتتى دەنە فيزيكاسىنىڭ يوندىق كريستالدار فيزيكاسى نەمەسە ولاردى كەڭ اۋماقتى ديەلەكتريكتەر دەپ اتايدى. سوندىقتان ەڭ نەگىزگى سالا ول ليۋمينەستسەنتسيا قۇبىلىسى. بۇل وتە قىزىق, عىلىمدا دا, بىلاي دا جارىق دەگەن قۇبىلىستى ادامزاتتىڭ بارلىعى بىلەدى. بىراق ونىڭ تابيعاتى دەگەن وتە كۇردەلى نار­سە. ليۋمينەستسەنتسيالىق قۇبىلىس ادام­زات بالاسىنا بۇدان 700 جىل بۇرىن بەلگىلى بولعان. بىراق ءالى تۇبىنە جەتتىك دەۋگە بولمايدى. ليۋمينەستسەنتتىك دەگەن ءسوزدى ەلدىڭ ءبارى كورىپ جۇرگەن «سۋىق جارىق» دەگەن سوزبەن تۇسىندىرۋگە بولادى. جالپى, جارىق دەگەن جىلۋمەن بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى. ءسىز قانداي دەنەنى بەلگىلى ءبىر تەمپەراتۋرادا قىزدىرساڭىز ول جارىق شىعارادى, مىناۋ اعاش, كو­مىر, تەمىر بارلىعىن قىزدىرساڭىز بەلگى­لى تەمپەراتۋراعا بارعاندا ول جى­لۋ شىعا­رادى, ياعني ەكىنشى جارىق شىعاردى. ال ليۋمي­نەس­تسەنتسيالىق جارىق ول جىلۋعا بايلانىستى ەمەس, ءوزىنىڭ تابيعاتىنىڭ ەرەكشەلىگىنە ساي, جىلۋ بولماسا دا شىعارا بەرەتىن قاتتى دەنەلەر بولادى. مىسا­لى, دەنەلەردى -273 گرادۋسقا سۋىتساڭ ول دەنە ليۋمينەستسەنتسيا جارىعىن شىعارا بەرەدى. ورىسشا «حولودنوە سۆەچەنيە» دەگەن سول.

– «عاسىر ادامىنا» العاشقى ماتەماتيكا, فيزيكا پانىنەن ساباق بەر­گەن ۇستازدىڭ ەسىمى كىم؟

– مەن جالپى 4-سىنىپتان 10-سىنىپقا دەيىن الماتىدا وقىعان اداممىن. اتاقتى №12 مەكتەپتىڭ وقۋشىسى بولدىم. مەنى فيزيكاعا باۋلىپ ۇيرەتكەن نۇر­مانوۆ دەگەن مۇعالىم. ودان كەيىن اباي اتىن­داعى پەداگوگيكالىق ينستي­تۋتى­نا ءتۇستىم. مۇندا كەلگەن ۋاقىتتا فيزيكاعا باۋلىعان, ۇيرەتكەن توكەش ابدىسادىقوۆ دەگەن ۇلكەن ۇستاز بولدى. ول كىسى ۋاقىتىندا كسرو عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى سەرگەي يۆانوۆيچ ۆاۆيلوۆ دەگەن اكادەميكتىڭ وقۋشىسى بولعان ەكەن. سول اسپيرانتۋراسىندا وقىپ جۇرگەندە ءبىر جىلدان كەيىن توكەش ابدىسادىق ۇلىنىڭ اكەسى وتە باي كىسى بولعان ەكەن, سونى مۇنداعىلار ءبىلىپ قويىپ «مۇنىڭ اكەسى باي بولعان, حاندىققا تالاسقان» دەپ انا جاققا جازىپ, پارتيادان شىعارىپ, جۇمىستان قۋىپ, اسپيرانتۋرادان شەتتەتىپ ءبىر اۋىلعا مۇعالىم قىلىپ جىبەرەدى. كەيىن ءبارى باسىلعاننان كەيىن قايتا كازپي-گە كەلىپ مۇعالىم بولىپ, لەنينگرادقا بارىپ ۆاۆيلوۆتىڭ وقۋشىسى كيممەنت دەگەن پروفەسسور بۇل كىسىنى قايتادان عىلىمي جۇمىسقا الادى. سودان كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان ادام. فيزيكاعا باۋلىعان تاعى ءبىر ۇستازىم تارتۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە چەسلاۆ برونيسلاۆوۆيچ لۋششيك دەگەن عالىم, بۇكىل دۇنيە جۇزىنە بەلگىلى ەستونيا عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى. مەن سول جەردە 2 جىل سىنامادان ءوتتىم, 3 جىل اسپيرانتۋرادا وقىپ, باس-اياعى 5 جىلدا مەنى عالىم قىلىپ تاربيەلەپ, عىلىم دەگەن الىپ مۇحيتتى سانا-سەزىمىمە قۇيعان ادام.

– ەۆنەي بوكەتوۆپەن قارمۋ-دىڭ قابىرعاسىن قاتار قالاعان عالىمنىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيىسىز. ەبەكەڭ جايلى ەگجەي-تەگجەيلى اڭگىمە وربىتە كەتسەڭىز؟

– ومىرىمدە ەبەكەڭنەن ارتىق ادامدى مەن كورگەنىم جوق. عىلىم جاعىنان دا, ونەر, ادەبيەت, ادامگەرشىلىك, قىسقاسى قاي جاعىنان الساڭ دا ەبەكەڭ ادامزاتتىڭ ءبىر كەرەمەت قۇبىلىسى عوي دەپ ويلايمىن. بىردە ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى پرورەكتورى ءبىر جاعدايمەن قىزمەتىنەن بوسادى.

ەبەكەڭ رەكتور بىردەن:

– تەمە, سەنى عىلىمي جۇمىستار جو­نىن­دەگى پرورەكتورلىققا ۇسىنۋدى ويلاپ وتىرمىن, – دەدى.

وقىس ۇسىنىسقا جۇرەگىم داۋالاماي: – سەنىمىڭىزگە كوپ راحمەت. مەن پرورەكتور بولماي-اق قويايىن. باسقا ازاماتتار بار عوي. كافەدرامىز جاڭا قۇرىلىپ جاتىر, – دەدىم. مۇنداي جاۋاپتى قىزمەت ءۇشىن ءالى جاس ەكەنىمدى دە ءبىلدىردىم.

رەكتور از-كەم ويلانىپ وتىردى دا: – بولمايدى. ايتقان سەبەپتەرىڭنىڭ بى­رە­ۋى دە ورىندى ەمەس. جاسپىن دەيسىڭ. انا جىلى قانەكەڭ (ساتباەۆتى ايتىپ وتىر) مەنى دە وسىلاي شاقىرىپ الىپ, قاراعاندىعا, جاڭا قۇرىلىپ جاتقان عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا ديرەكتور ەتىپ جىبەرگەندە 34-35-تەردە عانا بولاتىنمىن. قازىرگى سەنىڭ جاسىڭ, قابىلەتىڭ جەتەدى, كورىپ ءجۇرمىن. كومەكتەسەمىز. جۇمىستان سىرعاقتاي بەرۋگە بولمايدى. قيىنشىلىقتان قاشپا. بۇل ورىنعا تالاسىپ اراعا كىسى سالىپ جۇرگەندەر كوپ. قولىڭنان كەلەدى, مەن سەنەمىن.

ەبەكەڭ كەسىمىن ايتىپ بارىپ توقتادى. ەڭ اۋىرى «سەنەمىن» دەگەن ءسوزى بولدى. زادى, قازاقتىڭ وسى ءبىر «سەنىم» دەگەن ءسوزىنىڭ قۇدىرەتىن ءتۇسىنىپ بولدىق پا؟ جوقتى بار قىلاتىن, بولماستى بولدىراتىن سەنىم ەمەس پە؟ سەنىم ارقالاعان ازامات باسىن وققا تىگەدى, جانىن وتقا سالادى, وزىڭە-ءوزىڭ سەنىمدى بولساڭ, باسقانىڭ سەنىمىنە يە بولساڭ, بويىڭا قۋات, ويىڭا قانات بىتەدى. مەنى قيناتقان دا شيراتقان دا ارداقتى اعانىڭ سەنىمى ەدى.

ەبەكەڭ – ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عانا ەمەس, ءبىز سياقتى عالىمداردىڭ دا ىرگەتاسىن قالاۋشى تۇلعا دەۋگە بولادى. ەبەكەڭ تۋرالى بىرنەشە ماقالا جازدىم, ەندى ءبىر كىتاپ جازسام با دەگەن وي بار.

– قانشا عىلىم دوكتورىن تاربيە­لەدىڭىز؟

– مەنىڭ جەتەكشىلىگىممەن 32 عىلىم كانديداتى, 8 عىلىم دوكتورى جانە 2 PhD دوكتورى ديسسەرتاتسيالارىن قور­عادى. ولاردىڭ كوبى ەلىمىزدىڭ ۋنيۆەر­سيتەتتەرىندە, تورتەۋى يزرايلدە, بەسەۋى گەرمانيادا, ەكەۋى قىرعىز ەلىندە, بىرەۋى وزبەكستاندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر.

– قازاق ءتىلى عىلىم تىلىنە قانشا­لىقتى ىڭعايلى؟

– قازاقتىڭ ءتىلى جالپى, عىلىم عانا ەمەس, بۇكىل دۇنيە جۇزىنە بەلگىلى, ەڭ شىرايلى دا, شۇرايلى باي ءتىل. عىلىمدا قازاق ءتىلىن ەركىن قولدانۋعا بولادى. ءوز تاجىريبەمنەن ايتايىن, فيزيكا عىلىمىن قازاق تىلىندە مۇلتىكسىز پايدالانۋعا ەش­قان­داي بوگەت كەزدەستىرمەيسىز. ناعىز ىڭ­عايلى ءتىل بولىپ ەسەپتەلەدى.

قازاق ءتىلى ورىس تىلىنەن الدەقايدا باي ءتىل. عالىمداردىڭ ايتۋى بويىنشا, بۇ­كىل تىلدىك قورىن جيناعان ۋاقىتتا اعىل­شىن تىلىندە 600 مىڭ ءسوز بار ەكەن. ال قازاق تىلىندە ءالى جينالىپ بىتپەگەن. عىلىم اكادەمياسىنىڭ قورىندا قازىرگە دەيىن جينالعان 2,5 ميلليون ءسوز بار ەكەن قازاق تىلىندە. قازاقتىڭ ءتىلى قانداي عىلىم بولسا دا كەرەمەت, جاقسىلاپ ءتۇسىندىرىپ قولدانۋعا ىڭعايلى ءتىل. مەن ونى جاي ايتىپ وتىرعانىم جوق. قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ كىتاپ بولىپ شىققان 12 تومى بار, سونىڭ ءبىرىنشى تومىنان باستاپ 12 تومىنا دەيىن اتالعان ەنتسيكلوپەدياعا ەڭبەك ەتتىم. 1971 جىلدان باستاپ جۇزگە تاياۋ ماقالا جازدىم, سول سەبەپتى ونى جاقسى بىلەمىن. سونداعى ماقالالاردى قازىر وقىپ كورسەڭىز كەرەمەت جازىلعان. كەيىن ورىستاردىڭ يمپەريالىق ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە ءبىزدىڭ ءتىل اياقاستىنان جارامسىز بولىپ, جالپى وتباسىندا عانا قولدانىلاتىن اياسى تار ءتىل بولىپ شىعا كەلدى. كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا تىلگە شىن جانى اشىپ, ەشكىم كوڭىل بولگەن جوق. ءتىپتى قازاق عالىم­داردىڭ وزدەرى دە, ءبارى دە ورىسشا وقىپ, ورىسشا ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەن ادامدار رەتىندە انا تىلىنە الاڭداي قويمادى.

جالپى, تەرمين دەگەن ۋاقىتتا, بۇ­گىنگە دەيىن سول شارۋامەن ىلعي فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ ماماندارى اينالىسادى. تەرميندى جاسايتىن فيلولوگ عالىمدار ەمەس, ءاربىر سالانىڭ ءوز عالىمدارى بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. مىسالى, فيزي­كانىڭ تەرميندەرىن فيلولوگتار ەمەس, فيزيك­تەر قۇراستىرۋى كەرەك, بىراق ونى ورىس, قازاق تىلدەرىنە جەتىك, ساۋاتتى مامان جۇيەلەسە ءجون. بىلايشا ايتقاندا, تەرمين قۇراستىرۋشى ادام ۇشقىرلى مامان يەسى بولعانى دۇرىس. جالپى, قازاق ءتىلى عىلىمي تىلگە, جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنا جارامايدى دەگەن ءسوز قاتە, مۇلدەم دۇرىس ەمەس. مەنىڭ ءۇش اسپيرانتىم تازا قازاق تىلىندە ديسسەرتاتسيا جازدى. الماتىلىقتار دا, استانالىقتار دا بىلەدى.

قازاق ءتىلى عىلىم تىلىنە جارامسىز دەگەن ءسوز قازاق ءتىلىن مەنسىنبەيتىن ادامدار­دىڭ ايتقان شالا پىكىرى. ادامنىڭ قانداي كۇي-جايى بولسا دا, سونى كورسەتە الاتىن ءتىل. سوندا سوزدىك قورىندا 2,5 ميلليون جەكە ءسوزى بار دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ باي ءتىل عىلىم تىلىنە جاراماسا نە بولعانى؟ شەتەلدىڭ بارلىق عالىمدارى ايتىپ جۇرگەندەي, سونداي اۋەندى, سونداي تاماشا, ادەمى ءتىل – مەنىڭ ءتىلىم.

– شىڭعىس ايتماتوۆ شەتەلگە شىق­­قاندا قۇندى ەكى جادىگەردى جا­نى­نان تاستامايدى ەكەن. ءبىرى – ايگىلى «ماناس» جىرى, ەكىنشىسى – «اباي جولى» دەيدى. ءسىز شەتەلگە قازاق­تىڭ قانداي جادىگەرىن تانىستىرىپ جۇرە­سىز؟

– تارتۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە 8 ءتىل بىلە­تىن فيلولوگپەن تانىسقانىم بار. ون توعى­زىنشى ءتىل رەتىندە قازاق ءتىلىن مەڭگەرە باستادى. لەنينگراد كىتاپحاناسىنان اكادەميك ن.ساۋرانباەۆتىڭ ىلگەرىدە شىققان كىتابىن تاۋىپ الىپ, سونىمەن ءتىل سىندىرىپ ءجۇردى. مەن ول ستۋدەنتكە «اباي جولىنىڭ» قوس كىتابىن سىيلادىم. ول الگى كىتاپتى تولىق وقىپ شىعىپ, قازاق ءتىلىنىڭ قۇدىرەتىنە قۇرمەتىنىڭ ءتىپتى ارتا تۇسكەنىن ايتتى. «اباي جولىن» اۋدارما ارقىلى وقىعان باسقا حالىقتار قازاق دۇنيەتانىمىن ءبارىبىر تولىق تۇيسىنە المايتىنىنا اتالعان روماندى ءوزىم ادەيى ەكى مارتە ورىسشا وقىپ شىققان كەزدە ءتۇسىندىم. ءبىر ەستوننىڭ «اباي جولىن» قازاقشا وقۋىنا سەپ بولعانىما ءوزىمدى باقىتتى سەزىنەمىن. جالپى, «ابايدىڭ» ەكى تومدىعى, ولەڭدەر جيناعى مەن قارا سوزدەرى ءومىر-باقي قالتامدا جۇرەدى.

2006 جىلى عوي دەيمىن, انا ءتىلىمىزدىڭ رۋحىن بيىكتەتىپ, ءوز تىلىمدە وكسفوردتا 70 پروفەسسوردىڭ الدىندا ءدارىس وقۋعا بەكىندىم. ءدارىستى قازاق تىلىندە وقۋعا قانشا نيەتتەنسەم دە, فيزيكا سالاسىنىڭ قازاق-اعىلشىن ءتارجىماسى ءبىر جۇيەگە كەلمەگەندىكتەن امالسىز ورىس تىلىندە جۇرگىزۋگە تۋرا كەلدى. سوندا عىلىمي جەتەكشىم چەسلاۆ لۋششيك بۇل جەتىستىگىمدى ەستىگەندە قوڭىراۋ شالىپ: « ۇلى ورىستىڭ ءوزى وكسفوردتا ءدارىس وقىعان جوق. سەن وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە ءدارىس وقىعان تۇڭعىش قازاقسىڭ!», دەگەن ەدى. قازاقتى شەتەلگە وسىلاي دا تانىتقىم كەلگەن كەزدەر بولدى.

– قازىرگى ءبىلىم سالاسىنداعى رەفور­مالار­عا, وزگەرىستەرگە كوڭىلىڭىز تولا ما؟

– كوڭىلىم مۇلدەم تولمايدى. تاۋەل­سىزدىك العالى بەرى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى 14-15 رەت اۋىستى عوي دەيمىن. جالپى, ادام بالاسىنا اكە-شەشەسىنەن كەيىنگى قىمباتتى ادام ول – مۇعالىم. دۇنيە­دەگى ەڭ قىمبات كاپيتال ول – جاس ادام. ونى تاربيەلەۋگە كەتكەن اقشا ەسە­سىمەن قايتادى. ءبىلىمى, عىلىمى, رۋ­حى تومەن ەل, ەشقاشان وركەندەمەيدى. سون­دىقتان ۇستازداردىڭ بەدەلىن ەڭ جوعارعى ساتىعا كوتەرىپ, جالاقىلارىن جارتى ميل­ليونعا دەيىن جەتكىزۋ كەرەك.

ەكىنشى ماڭىزدى ماسەلە تاربيەگە اسا زور كوڭىل ءبولىنۋى كەرەك. مەن جاپونيادا 5 رەت بولدىم, ولار ون ەكى جاسقا دەيىن 4-اق ءپان وقيدى. ول ءتورت ءپان مىنالار: جاپون ءتىلى, تاريحى, مادەنيەتى جانە سالت-ءداستۇرى.

ءوز اتا-اناسىن, ەلىن, حالقىن, وتانىن جان-تانىمەن سۇيگەن, قۇرمەتتەگەن, ول ءۇشىن جانىن پيدا ەتەتىن ادام عانا بۇكىل ادامزاتتىق دەڭگەيدە كوتەرىلە الادى. نامىستى وياتۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى شاراسى – مەكتەپتە تاربيە جۇمىسىن جانداندىرۋ.

ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بارلىعى ۋنيۆەرسيتەت مارتەبەسىنە يە بولدى. بۇرىن ەكى-اق ۋنيۆەرسيتەت بولاتىن ەدى. ۋنيۆەرسيتەت دەگەندە ونىڭ ءمانى, اتى ايتىپ تۇرعانداي امبەباپ, كوپتەگەن ماماندىعى بار كەشەندى وقۋ ورنى. بىزدەگى پەداگوگيكالىق, پوليتەحنيكالىق تاعى باسقا ينستيتۋتتار ءبىر-ەكى جاڭا ماماندىقتاردى اشتى دا ءبارى ۋنيۆەرسيتەت بولىپ شىعا كەلدى. ولاردىڭ سانىن قىسقارتىپ قازىرگى تاڭدا ساباق بەرىپ جاتقان 150 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ 30-40-ىن قالدىرىپ, قالعانىن جابۋ كەرەك. 18 ميلليون حالىققا 30-40 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ءوزى كوپ. قازىر ەكونوميكا, زاڭگەر ماماندىقتارىن بىتىرگەندەردىڭ سانى ءبىر ورىنعا 15-20-دان كەلەدى دەيدى. 50 ميلليون حالقى بار انگليادا 20 شاقتى عانا ۋنيۆەرسيتەت بار.

بىردە جاپونيادان كەلگەن شەتەلدىك ارىپ­تەسىم: ‒ قازىرگى ءبىلىم جۇيەلەرىڭىز قالاي, – دەپ سۇرادى. ايتتىم:

‒ ءبىزدىڭ جۇيە بولون ادىستەمەسىنە كىرەيىن دەپ جاتىر, سوعان ارەكەت ەتىپ جاتىر, ‒ دەپ. سوندا ول كىسى:

‒ ءبىز دە ەپتەپ وقۋ جۇيەسىن جاڭار­تايىق, رەفورما جاسايىق دەپ جاتىرمىز. ءبىزدىڭ رەفورما كەڭەس وداعىنىڭ 1950-1960 جىلداعى وقۋ جۇيەسىنە نەگىزدەلۋدە, ‒ دەدى.

‒ مەكتەپكە وقۋلىق جازىپ جاتىرسىڭ­دار ما؟ ‒ دەگەندە:

‒ جازۋ قيىن. پەرىشكين دەگەن اۆتور­دىڭ كىتابىن جاپون تىلىنە اۋدارىپ جاتىرمىز, سودان وقيتىن بولامىز. ءبىز زەرتتەپ ءبىلىپ سونداي قورىتىندىعا كەلدىك, ‒ دەدى.

مەن قاراعاندىعا كەلگەننەن كەيىن, بۇل پەرىشكيننىڭ نەسى ارتىق دەپ قازىرگى شىعىپ جاتقان وقۋلىقتارمەن سالىستىرىپ قايتا وقىپ شىقتىم. سويتسەم, شىنىندا دا 1950-1960 جىلدارى شىققان پەرىشكين وقۋلىعى قازىرگىدەن الدەقايدا ارتىق ەكەن.

–تۋىپ-وسكەن اتاقونىسىڭىز – جاڭا­ارقا. تاياۋدا مىڭ كۇبىنىڭ كۇر­پىلى مەن كۇمبىرى ۇلى دالاداعى كوش­پەلى رۋحىمىزدى وياتقانداي عاجاپ قۇبىلىس بولدى. جاڭاارقانىڭ قى­مىزى جايلى ايتىڭىزشى؟

– ءدال قازىرگى جاڭاارقا اۋدانىنىڭ ايماعىنا كوكشەتاۋ, اقمولا جاقتان كەلە جاتقان بولۋ كەرەك, اسان قايعى ەسەننىڭ بويىنا جەتىپ ‒ «شىركىن, ەسەن اتتىڭ ساۋىرىنا سىيمايسىڭ-اۋ, التى كۇندە ات سەمىرەتىن جەر ەكەنسىڭ», دەپتى جارىقتىق. ەسەننىڭ بويى دەگەنىڭىز يماناق تاۋىنىڭ باۋىرىنان 15-20 شاقىرىم جەردەگى تاماشا, شىرايلى ايماق. ەسەننەن شىققاننان سوڭ 40-50 شاقىرىمنان كەيىن قازىرگى اتاسۋ وزەنىنە كەلىپ, بوي جازىپ, وزەن سۋىنان قانا ءىشىپ تۇرىپ, «سارىسۋدىڭ ساۋمال تاتيتىن سۋىنداي ەمەس, سۋدىڭ اتاسى مۇندا ەكەن عوي» دەگەن. سول ۋاقىتتان باستاپ اتاسۋ وزەنى اتانىپ كەتىپتى. مىنە, مەنىڭ تۋعان جەرىم جاڭاارقا ۇلى بابامىزدىڭ دۋالى اۋزىنا ءبىر رەت ەمەس, ەكى رەت ىلىگىپتى.

ءار ادامعا تۋعان جەرى قىمبات. ونىڭ ىشىندە «ساكەن» دەگەن سوۆحوزدان, 80 شاقىرىم جەردە قىزىلاعاش دەگەن جەردەن ارتىق جەر جوق. جاڭاارقا جىلقىلى اۋدان عوي. ءبىر باۋىرىمىزدىڭ 5 مىڭ جىل­قىسى اقدالا دەگەن جەردە جاتسا, 10 مىڭ جىلقىسى بار ءبىر باۋىرىمىز جاڭا­ارقانىڭ ەكىنشى ءبىر قيىرىندا جىلقى قايىرادى. سوندىقتان مۇنداي ولكەدەن مىڭ كۇبى تاۋىپ الىپ, ونى ءبىر مەزەتتە ءپىسۋ قاتتى تاڭعالاتىن شارۋا دا ەمەس دەپ ويلامىن. الەم بىراق قاتتى تاڭعالدى.

– رۋحاني اعالى-ءىنىلى, قازاققا قاتار قىز­مەت قىلعان اقسەلەۋ سەيدىمبەك دوسىڭىز بولىپتى. اقاڭ جايلى ايتىپ بەرىڭىزشى؟

– سەكسەنىنشى جىلداردىڭ باس كەزى بولاتىن. ءبىر كۇنى اقسەلەۋ الماتىدان تەلەفون شالىپ, اماندىق-ساۋلىق سۇراعان سوڭ: «تەمەكە, مەن ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىنا باس رەداكتور بولدىم. باياعى ايتقان ماسەلەڭىزدى ەندى ءوزىڭىز باستاڭىز», دەدى. مەن: «ول قانداي ماسەلە؟ ويىما تۇسپەي تۇرعانى», دەدىم. «وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن قارمۋ-دە ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىندا فيزيكا تۋرالى ەشتەڭە جازىلمايدى دەپ سىناپ ەدىڭىز عوي. مىنە, ەندى سىزگە قولقا سالىپ, ءوزىڭىز زەرتتەپ جۇرگەن كريستالدار تۋرالى وقۋشىنى قىزىقتىراتىنداي ماقالا سۇرايمىز» دەيدى ك ۇلىپ. كەيىن بۇل جۋرنال «زەردە» بولىپ وزگەردى. اقسەلەۋدىڭ ەڭبەگى سىڭگەن وسى جۋرنالدان قاشاندا قازاقتىڭ قاسيەتى اڭقىپ تۇرۋشى ەدى. 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن, بىرەۋلەردىڭ قارا نيەتى كەسىرىنەن ابزال ازامات ورنىنان الىندى. قازاقتىعى ءۇشىن...

اقسەلەۋدىڭ بەلگىلەگەن جوسپارلا­رىنىڭ, ويلاعاندارىنىڭ قۇرىعاندا جارتىسى ىسكە اسقاندا, ۇرپاعىمىز ۇلتتىق تاربيە, ءبىلىم الىپ, قوعامدا وڭ وزگەرىستەر قازىردەن الدەقايدا كوپ بولۋشى ەدى دەپ ويلايمىن.

ءبىر تاڭعالعانىم, وسىعان دەيىن ويىما كەلمەسە كەرەك, فيزيكا, ماتەماتيكا پاندەرى ارقىلى دا جاستارعا ۇلتتىق تاربيە سىڭىرۋگە بولادى ەكەن. جالپى, قاي سالادا جۇرسەڭ دە قازاق مۇددەسىن ويلاي ءجۇرۋدى اقاڭنان ۇيرەندىم. ەڭ قاراپايىم مىسال: ماتەماتيكادا بەرىلەتىن «ا پۋنكتى مەن ۆ پۋنكتىنىڭ اراسى نەشە شاقىرىم» دە­­گەن ەسەپتىڭ ءماتىنىن «قارقارالى مەن بايان­اۋىل­دىڭ اراقاشىقتىعى», «جە­تىساي مەن قاراتاۋدىڭ اراسى» نەمەسە « ۇلىتاۋ مەن ارقالىقتىڭ ارا­قا­شىق­­تىعى قانشا؟» دەپ وزگەرتىپ, ەسەپ شى­عارىل­سا, وقۋشىنىڭ وتانعا, ەل مەن جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ارتىپ, تانىم كوك­جيەگى كەڭەيەتىنى انىق.

اقسەلەۋ تاڭعالارلىق تالانت ەدى, باس­قاسىن ايتپاعاندا, ول ەكى-اق انىمەن كومپوزيتور رەتىندە تاريحتا قالدى, ال ونىڭ شىقپاعان اندەرى قانشاما بولاتىن.

‒ مىنالاردى نەگە شىعارمايسىڭ؟ ‒ دەگەندە:

‒ ونشا ەمەس قوي دەيمىن بۇل ءان, بۇل اندەردى شىرقايتىن ادام دا بولماي ءجۇر عوي, ‒ دەيتىن. ول اندەر ارحيۆتە بار شىعار. حالىققا جەتپەگەن, ايتىلماعان 10 شاقتى ءانى بار. ول سونداي-اق ءوزىن ەشقاشان عالىممىن دەپ ويلاماعان ادام. الايدا نەبىر وتىرىك عالىمدار اقىلعا سىيمايتىن «اتاق-ابىروي» الىپ, جولىن كەسە بەرگەننەن كەيىن دوكتورلىقتى 6-اق ايدا, كانديداتتىقتى 2-اق ايدا جازدى.

‒ ەندى قازىر نەمەن شۇعىلدانىپ جاتىرسىز؟

‒ قازىر ءبىراز جاسقا كەلدىك, ۋنيۆەرسيتەتتە پروفەسسور بولىپ ەپتەپ جۇ­مىس ىستەپ جاتىرمىز, باياعىدا اش­قان عى­لىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىمىزدى جان­دان­دىرعىمىز كەلەدى. كەيىنگى كەزدە قازاق تىلىمەن, تەرميندەرىمەن شۇعىلدانىپ ءجۇرمىن. قازاقتىڭ 20 مىڭ ءسوزى جانە ءسوز تىركەسى قامتىلعان ورىسشا-قازاقشا سوزدىك جاساپ قويدىم, ەندى ونى باسىپ شىعارۋ كەرەك, باسپاعا دايىنداۋ كەرەك.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

ميراس اسان,

«Egemen Qazaqstan»