رەسەي نارىعىندا قانداي كەدەرگىلەر بار؟

 ورتاق مۇددە ءۇشىن ورتاق كەلىسىم كەرەك

ءداستۇرلى تۇردە ۇيىم­داس­تىرىلاتىن شارانىڭ بيىلعى ار­قاۋ ەتكەن تاقىرىبى – «شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعىن دامى­تۋ­دىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» دەپ اتالدى. جاسىراتىنى جوق, ەكى ەلگە ور­تاق شەكارا ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەر اراسىندا تۋىنداعان كەلەلى ماسەلەلەر بۇگىندە وڭ شەشىمىن تابۋدى تالاپ ەتەدى. فورۋم ۇيىمداستىرۋداعى نەگىزگى ماقسات تا ءوڭىر ءۇشىن وزەكتى ماسەلەلەردى اشىق الاڭدا تالقىلاپ, شەشۋ جولدارىن قاراستىرۋ بولسا كەرەك. شەكارا ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردىڭ ساۋدا سالاسىنداعى الىس-بەرىس ماسەلەسى, وتاندىق كاسىپ­ورىنداردىڭ رەسەي نارى­عىنا كىرۋدەگى كەدەرگىلەرى جايىندا بۇعان دەيىنگى «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جاريالانعان ماقالالاردا جان-جاقتى جازىلعان بولاتىن. مىسالى, باسىلىمنىڭ 5 قاراشادا جارىق كورگەن №214 سانىندا «ىنتىماقتاستىقتىڭ كۇنگەيى مەن كولەڭكەسى» اتتى ماقا­لادا ءسۇت ونىمدەرىن شىعاراتىن «زەنچەنكو ي ك» كاسىپورىننىڭ قورعاس قالاسىنا ەكسپورتتالىپ كەل­گەن ونىمدەرىنە رەسەي تارا­پى­نىڭ قولدان جاساعان قىساس­تىعى تۋرالى ايتىلعان. ماسەل­ە وڭ شەشىم تاپقانىمەن, مۇن­داي جاعدايدىڭ ەرتەڭگى كۇنى قايتا­لان­باسىنا كەپىلدىك جوق.

فورۋم اياسىندا اۋىل شارۋا­شىلىعى ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى ا.ساپاروۆتان ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا نارىعىندا ورىن العان كەلەڭسىزدىك جايىندا سۇراعان ەدىك.

– ەكسپورتتاۋشىلار ءۇشىن پروب­لەمالار تۋىنداپ وتىر­عانى ەكى تاراپقا دا ءمالىم. كوم­مۋ­ني­كاتسيالىق جۇيە دۇرىس قۇرىلماعان. وتكەن ايدا ماسكەۋدە ءبىرىنشى حالىقارالىق اگروونەركاسىپ فورۋمىنا قاتىسىپ, وندا رەسەي­دىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيس­ترل­ىگى وكىلدەرىمەن كەزدەسۋ وت­كىزدىك. جيىن بارىسىندا ەكسپورت­تاۋشىلاردىڭ پروبلەمالارىن جەدەل شەشۋ ءۇشىن جۇمىس توبىن قۇرۋعا ۋاعدالاستىق. جاقىن ارادا ورتاق كەلىسىمگە كەلەمىز دەگەن ويدامىن. بۇعان دەيىن وتاندىق كاسىپورىندارعا رەسەي تاراپى­نان قويىلعان شەكتەۋلەر ءوز كۇشىن جويدى, – دەدى ا.ساپاروۆ. سون­داي-اق قازاقستاندىق اۋىل شارۋا­شىلىعى ءونىم ساپاسىن انىقتاۋ ءۇشىن ەلەكتروندى ۆەتەري­نارلىق سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەسى مەن رەسەيدەگى «مەركۋري» اقپا­راتتىق جۇيەسى ورتاق بايلانىس ورناتۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل باستاما ەڭ الدىمەن قازاقستاندا تەكسەرىستەن وتكەن ءونىمنىڭ رە­سەي جەرىندە قايتادان تالداپ-تال­قىلاۋعا تۇسپەۋى ءۇشىن جاسالعان شارا. ۆيتسە-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, بۇل باستامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇجاتقا قول قويىلعان. ەندىگى مىندەت – بىرلەسە جۇمىس اتقارۋ.

قازاقستان مەن رەسەي شەكارالاس وڭىرلەرى ىنتىماقتاستىعى XVI فورۋمى اياسىندا ۇيىم­داس­تىرىلعان «شەكارالىق ساۋدا­نى دامىتۋ: ەۋرازيالىق اكتسەنت» پانەلدىك سەسسياسىن­دا ورىنبور وبلىسىنىڭ قار­جى-ەكو­نوميكالىق ساياسات جونىن­دەگى توراعا ورىنباسارى ناتاليا لەۆينسون قازاق­ستاندىق تاۋارلاردىڭ رەسەيدەگى بەل­گىلى ءبىر ستاندارتتار مەن تالاپ­تارعا ساي كەلمەۋى سياقتى رەسەيلىك ونىمدەردىڭ دە ونىڭ ىشىندە ەت ونىمدەرىنىڭ قازاق نارىعىنا ەنە الماي وتىرعانىن جەتكىزدى.

– ءبىزدىڭ ەت ءوندىرۋشى كاسىپ­ورىندار قازاقستاندىق نارىققا كىرە المايتىندارىن ايتىپ, شاعىمدانادى. سەبەبى كورشى ەلدىڭ بۇل ءونىم تۇرىنە وزىندىك تالاپتارى بار. تاياۋدا ءتيىستى سالا باسشىلارى ەكى تاراپتا دا تۋىنداعان بۇل ماسەلەنىڭ وڭ شەشىمىن تاۋىپ, جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا كەلىستى. قازاقستان مەن رەسەي تاراپىنان ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلىپ, كەڭ كولەمدەگى ستاندارتتىق ماسە­لە­لەردى رەتتەۋدى قولعا الماق. ارينە, ساۋدا-ساتتىق سالاسىندا تۇسىن­بەۋشىلىكتىڭ تۋىنداۋى زاڭدى قۇبىلىس. ەڭ باستىسى, جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن جىلداپ ۋاقىت جوعالتپاي ارى كەتسە, ماسەلەنى الداعى ءۇش ايدا شەشۋ جوسپارلانىپ وتىر, – دەدى ن.لەۆينسون.

البەتتە, جەر جاھاندا قالىپ­تاس­قان نارىقتىڭ بۇلجىماس ءوز زاڭدىلىعى بار. وندا ەڭ باسەكەگە قابىلەتتى, تۇتىنۋشىلاردىڭ تال­عامىنان شىققان تاۋاردىڭ سۇرا­نىسى جوعارى بولادى. ال ەگەر وزگە ەلدىڭ وزىق ءونىمىن قاساقانا نارىقتان ىسىرىپ تاس­تاعان جاعدايدا قانداي شارالار قابىلدانۋى قاجەت؟ قازاق­ستاننىڭ ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى ەكونوميكالىق ساۋدا دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى تەمىرلان جانتاسوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا تاۋارلاردى نارىقتان ىعىستىرۋ بويىنشا 71 كەدەرگىدەن تۇراتىن ءتىزىم جاساعان. بۇگىنگى كۇنى وسى ءتىزىم بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.

– ارينە, كەز كەلگەن مەملەكەت ءوز مۇددەسى ءۇشىن تىرىسىپ باعادى. ءوز كاسىپكەرلەرىنىڭ كوبىرەك پايدا تابۋىن كوزدەيدى. قانداي دا ءبىر ەلدەگى پروتەكتسيونيستىك شارا­لاردىڭ قولدانىلۋىن وسىلاي تۇسىندىرۋگە بولادى. دەسە دە جەر­گىلىكتى حالىقتىڭ سۇرانىسىن ورىنداۋ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك, – دەدى ت.جانتاسوۆ.

– تۇتىنۋشىلار نارىعىنداعى كەلەڭسىزدىكتەرگە قاراماستان قازاقستاندا سوڭعى بەس جىلدا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى مەن وڭدەلگەن ءونىم كولەمى 1,5 ەسەگە ارتتى. بۇل رەتتە اوك ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ورتاشا جىلدىق ءوسۋ قارقىنى وتكەن جىلى 6 مىڭ دوللارعا جەتىپ, 24 پايىز­دى قۇرادى. بىلتىر اۋىل شارۋا­شىلىعى ءونىمىنىڭ جالپى ەكسپورتى 24,5 پايىزدى قۇراپ, ونىڭ ىشىندە وڭدەلگەن ءونىم ەكسپورتى 3,5 پايىزعا جەتتى.

– قازاقستانداعى اگرارلىق سەكتور كاسىپكەرلىك ءۇشىن قولايلى ءارى ءوزىن-ءوزى اقتايتىن سالالاردىڭ ءبىرى. تەك سوڭعى 5 جىلدا بۇل سالاعا 3,3 ملرد اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. ونىڭ ىشىندە جەكە سەكتور ۇلەسى شامامەن 80 پايىز. بۇل كورسەتكىش قانشالىقتى اگرارلىق سەكتوردىڭ الەۋەتى جوعارى ەكەنىن كورسەتەدى, – دەدى ا.ساپاروۆ. اۋىل شارۋاشىلىعى ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا,  ەكى ەل اراسىنداعى شەكارا ماڭى ەلدى مەكەندەرىنىڭ بايلانىسى نىعايسا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ الەۋەتى ارتادى. قازاقستانداعى استىق جينايتىن كومباينداردىڭ 80 پايىزى رەسەيدىڭ ءونىمى. سوڭعى جىلدارى «روسسەلماش» ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن قۇراستىرۋدى قولعا الدى. سونىمەن قاتار قازىرگى ۋاقىتتا رەسەيلىك ينۆەستورلارمەن بىرگە قۇنى 1281 ملن اقش دوللارىن قۇرايتىن ىلكىمدى جوبالار ىسكە اسۋدا. ونىڭ ىشىندە الماتى قالاسىندا ورنالاسقان ماي شىعارۋ كەشەنىن كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىنان وتكىزۋ, باتىس قازاقستان وبلىسىندا قۇس فابريكاسىن سالۋ, الماتى جانە تۇركىستان وبلىستارىندا جىلىجاي كەشەندەرىن سالۋ, قوستاناي وبلىسىندا ەت وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەك. سونىمەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ بىرلەسكەن ءوندىرىسىن ارتتىرۋ ءىسى قولعا الىنادى.  جۋىق ارادا «پەتەربۋرگ تراكتور زاۋىتى» كومپانياسىنىڭ تەحنيكا ءوندىرىسى بويىنشا بىرلەسكەن ورتاق جوبا قۇرىلماق.

 شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردى دامىتۋ كوزدەلمەك

راسىمەن, شەكارا ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردىڭ ەكونوميكالىق, ساۋدا-ساتتىق الەۋەتى زور, مۇم­كىندىگى مول. قازاقستاننىڭ ساۋ­دا جانە ينتەگراتسيا مينيس­تر­لىگى ەكونوميكالىق ساۋدا دەپار­تامەنتىنىڭ ديرەكتورى تەمىرلان جانتاسوۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى 8 ايدىڭ كورسەتكىشىنە سايكەس ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 12 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. جىل سوڭىنا دەيىن 18 ملرد دوللارعا جەتكىزۋ كوزدەلگەن.

«قازاقستان مەن رەسەي ارا­سىنداعى شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى دامىتۋ» اتتى پانەلدىك سەسسيادا «رەسەي ەكسپورتتىق ورتالىعى» اق باسشىسىنىڭ كەڭەسشىسى يگور جۋك تاريحى تامىر جايعان ەكى ەل اراسىنداعى ارىپتەستىك الداعى ۋاقىتتا ارتا ءتۇسۋى ءۇشىن جۇمىلا جۇمىس اتقارۋ كەرەگىن تىلگە تيەك ەتتى.

– قازاقستان مەن رەسەي ىنتى­ماق­­تاس­تىعىن دامىتۋعا ارنالعان فورۋمنىڭ ومبى قالاسىندا ءوتۋى بەكەر ەمەس. شەكارا ماڭى وبلىستارىنىڭ كاسىپكەرلەرى ءۇشىن قازاق ەلىمەن بىرلەسكەن جوبالاردى جانداندىرۋدىڭ ماڭىزى زور, – دەدى.

ەكى مەملەكەت اراسىنداعى شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردى دامىتۋ تۋرالى ءسوز بولعاندا تۋريزم سالاسىنا توقتالماي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. «اتامەكەن» ۇكپ ساراپشىسى انار شايمۇحانوۆانىڭ ايتۋىنشا, 2023 جىلعا دەيىن ەكى ەل ءۇشىن تۋريستىك نارىقتىڭ الەۋەتى شامامەن 20 ملن ادامدى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە دەمالىس كۇنگى اۆتوتۋر, جازعى ساناتوريلىك-كۋرورتتىق تۋرلار سۇرانىسقا يە. «اشىق اسپان» رەجىمىنە قوسىلۋ اياسىندا رەسەيدىڭ 8 قالاسىنا اۋە قاتىناسى ورنادى. بۇعان قوسا, پويىز جانە جەڭىل كولىك ارقىلى قاتىنايتىن جولاۋشىلار سانى دا ارتىپ كەلەدى.

 شەكاراداعى شەشىلمەيتىن ماسەلە

قازاقستان مەن رەسەي شەكاراسىندا قوردالانعان ماسەلەنىڭ ءبىرى – شەكاراداعى وتكىزۋ پۋنكتتەرىنە قاتىستى. ەكى ەل اراسىندا بار­لىعى 72 پۋنكت بار بولسا, ونىڭ 30-ى اۆتوموبيل جولدارىنا ارنال­عان. قازاق جەرىندەگى وتكىزۋ پۋنكتى 6 جولاقتان تۇرسا, رەسەي جاعىن­داعى جولاق سانى 2-ەۋ عانا. تەمىر تۇلپار تىزگىندەۋشىلەرى 2 جو­لاقتا ۇزىن-سونار كەزەككە تۇرىپ, ساعاتتاپ كۇتۋگە ءماجبۇر. ورىن­بور وبلىسىنىڭ قارجى-ەكونو­ميكالىق ساياسات جونىندەگى توراعا ورىنباسارى ن.لەۆينسون رەسەيلىك تاراپتىڭ ولقىلىعى ورىندى ءۋاج ەكەنىن ايتادى.

– رەسەيلىك وتكىزۋ ورىن­دا­رىنىڭ جاعدايى وتە ناشار. اسى­رەسە اۋىر جۇك كولىكتەرى شەكارادا ۋاقىت جوعالتادى. ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن ەۋرازيالىق كەدەندىك وداق­تىڭ مۇشەسى بولا تۇرا وسىنداي قاراپايىم ماسەلەلەردىڭ شە­شىل­مەۋى تۇسىنىكسىز. الداعى جىلى جاعدايدىڭ دۇرىستالاتىنىنا سەنگىمىز-اق كەلەدى, – دەدى ن.لە­ۆين­سون.

فورۋم اياسىندا اتالعان ماسە­لەنىڭ ەكى جاقتان دا جەتەسىنە جەتكىزىپ ايتىلعانىن, جيىن قورىتىندىسى بويىنشا ءتيىستى شەشىمدەر قابىلداناتىنىن قازاقستاننىڭ ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى سىرتقى ساۋدا قىزمەتى دەپارتامەنتى ديرەكتورى ۋاسيليا بايقاداموۆا اتاپ ءوتتى.

– شەكارانىڭ قازاقستان جاعىنداعى ءوتۋ پۋنكتتەرى كۇردەلى جوندەۋ جۇمىس­تارى­نان ءوتتى. جولاۋشىلارعا ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن التى جولاقتى جول جۇمىس ىستەي­دى. ال رەسەي تاراپىنان ەشقانداي جۇمىس­تار جۇرگىزىلگەن جوق, – دەدى ۋ.بايقا­داموۆا.

ايتا كەتەرلىگى, ەكى مەملەكەت اراسىنداعى سالالىق بايلانىستىڭ تەرەڭدەي ءتۇسۋىن ماقسات ەتكەن العاشقى قازاقستان – رەسەي فورۋمى وسىدان 16 جىل بۇرىن العاش رەت ومبىدا وتكەن ەدى. سودان بەرى ەكى ەل اراسىندا كەزەكپەن فورۋم وتكىزۋ ءداستۇرى قالىپتاسىپ, بۇل فورۋم ءتۇيىنى كۇرمەۋلى ماسە­لە­لەردىڭ شەشىمى تابىلاتىن ورتاق الاڭعا اينالدى. اسىرەسە, ساياسي ماسەلەلەردى شەشۋ, بيزنەس وكىلدەرىنىڭ ەكىجاقتى قارىم-قا­تىناسىن نىعايتۋ, ىسكەرلىك بايلانىستاردى ءارتاراپتاندىرۋ, الىس-بەرىس, ساۋدا-ساتتىق كولەمىن ارتتىرۋعا ارنالعان ىلكىمدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلدى.

بيىل فورۋم اياسىندا «شەكا­رالىق ساۋدانى دامىتۋ: ەۋرا­زيالىق اكتسەنت», «ونەركاسىپ جانە تەحنولوگيا سالاسىنداعى كووپەراتسيالىق بايلانىستاردىڭ الەۋەتى», «قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى دامىتۋ», «كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىن ايەلدەر – ەكونو­ميكانىڭ ءوسۋ درايۆەرى», «قازاق­ستان مەن رەسەي: تسيفرلى ترانس­فورماتسيا», سونداي-اق «ەكونو­ميكالىق كووپەراتسيانىڭ زاماناۋي اسپەكتىلەرى» تاقىرىبىندا پانەلدىك سەسسيالار ءوتتى. سونىمەن قاتار ەكى مەملەكەتتىڭ 40-قا جۋىق كاسىپورىندارىنىڭ قاتىسۋىمەن كورمە ۇيىمداستىرىلعان بولاتىن. اتالعان شاراعا قازاقستان تاراپىنان 17 كاسىپورىن قاتىستى.

فورۋمنىڭ ەكىنشى كۇنى مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ رەسەي پرەزيدەنتى ۆلا­ديمير پۋتينمەن كەزدەسۋى جوس­پارلانعان.

ەركەجان ايتقازى,

«Egemen Qazaqstan» –

ومبىدان (رەسەي)