بيىل ءوزىنىڭ عاسىرلىق تويىن مەجەلەيتىن «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ دارا تۇرار داتاسىنا ارنالعان ءتۇرلى شارالار شوعىرى ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە سالتانات قۇرۋدا. تانىمدى وي مەن تاعىلىمدى ساباقتاستىقتى تۋ ەتكەن كەزەكتى باسقوسۋ ەل تاريحىنداعى تالاي تۇعىرلى تۇلعالاردى تۇلەتكەن ءبىلىمنىڭ قاراشاڭىراعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جالعاسىن تاپتى. اتالمىش وقۋ وشاعىنداعى قازاق ءسوز ونەرىنىڭ كيەلى ۇستاحاناسىنا بالاناتىن جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ قابىرعاسىنان «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ وقۋ-شىعارماشىلىق زەرتحاناسىنىڭ اشىلعانىن سۇيىنشىلەپ ايتا كەتكەن ءلازىم.
ۇلى ويشىل ءال-ءفارابيدىڭ اتىن يەمدەنگەن ىرگەلى ءبىلىم ورداسىندا عاسىر جۇگىن ارقالاعان اعا باسىلىمنىڭ اتاۋلى كۇندەرى ءبىر اپتا بويى اتاپ ءوتىلدى. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ ەلەۋلى جاڭالىقتىڭ ءبىرى ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنان شىمىلدىعىن تۇرگەن «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ وقۋ-شىعارماشىلىق زەرتحاناسى. زاماناۋي ۇلگىدە جابدىقتالعان اسەم اۋديتوريا تالىمگەرلەردى باسىلىمنىڭ ءجۇز جىلدىق جىلناماسىنا ساپار شەكتىرىپ قانا قويماي, قازاق ءباسپاسوزىنىڭ تۇتاس ءداۋىرىن قالىپتاستىرعان قابىرعالى قالامگەرلەردىڭ ءومىر ورنەگى مەن شىعارماشىلىق جولىنا ۇڭىلۋگە شاقىرادى. مۇندا گازەتتى ءار جىلدارى باسقارعان قايراتكەرلەردىڭ پورترەتتەرى مەن قىسقاشا ءومىرباياندارى, ەڭ العاش «ۇشقىن» دەگەن اتاۋمەن باستاۋ العان باسىلىمنىڭ تاريحىنان سىر شەرتەتىن قۇندى دەرەكتەر لەگى توپتاستىرىلعان. ۇلتتىق جۋرناليستيكانىڭ سالقار كوشىن جالعاپ, تىلشىلىك تىرشىلىكتىڭ باسپالداعىن جاڭا اتتاعان جاس تالىمگەرلەر ءۇشىن سيمۆوليكالىق ءمانى ايرىقشا بۇل اۋديتوريانىڭ رەسمي اشىلۋ سالتاناتىنا ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ رەكتورى عالىمقايىر مۇتانوۆ, «Egemen Qazaqstan» رەسپۋبليكالىق گازەتى اق باسقارما توراعاسى دارحان قىدىرالى, قازۇۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى ساعاتبەك مەدەۋبەك ۇلى, فيلولوگيا جانە الەم تىلدەرى فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى ءومىرحان ءابديمان ۇلى, «Egemen Qazaqstan» گازەتى الماتى بولىمشەسىنىڭ جەتەكشىسى جۇسىپبەك قورعاسبەك, «ەگەمەننىڭ» ارداگەر جۋرناليستەرى تالعات ءسۇيىنباي مەن گۇلزەينەپ سادىرقىزى, ۋنيۆەرسيتەت ۇستازدارى مەن «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ شىعارماشىلىق ۇجىمى قاتىستى. باس باسىلىم اتىنداعى اۋديتوريادا العاش رەت ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ قۇرىلعانىنا 85 جىل جانە گازەتتىڭ مەرەيتويىنا ورايلاستىرىلعان «Egemen Qazaqstan» – قازاق ەلىنىڭ ءجۇز جىلدىق جىلناماسى» اتتى القاسوز ءوتتى.
ەگەمەندىكتەردى ەلەۋلى مەرەكەسىمەن قۇتتىقتاعان قازۇۋ رەكتورى اتالعان اۋديتوريا ەل تاريحىندا ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىن ىرگەلى ۇجىمنىڭ عاسىرلىق مەرەيتويىنا ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى اتىنان جاسالعان تارتۋ ەكەنىن جەتكىزدى.
– ءبىر عاسىردى ارتقا تاستاعان باسىلىمنىڭ تاريحى دا, تاعدىرى دا قاي زاماندا دا ەلىمىزبەن بىرگە بىتە قايناسىپ جاتتى. ەسكى قوعام مەن جاڭا قوعامنىڭ وتپەلى كەزەڭىندە, وتىرىقتاندىرۋ ويرانىن دا, كولحوزداستىرۋ كەسىرىن دە, كامپەسكەلەۋ كەساپاتىن دا, اشتىق ازابىن دا, رەپرەسسيا توزاعىن دا ۇلتىمەن بىرگە كوردى, ول قۋانسا بىرگە قۋاندى, ول كۇيزەلسە بىرگە كۇيزەلدى. گازەت قانداي دا ءبىر يدەولوگيانىڭ جارشىسى بولعانىمەن ەمەس, حالقىنا قالاي قىزمەت ەتكەنىمەن باعالانۋى كەرەك. «Egemen Qazaqstan» قاي كەزدە دە حالقىنىڭ وركەندەۋىنە, ماتەريالدىق ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنا, مادەني الەۋەتىنىڭ كوتەرىلۋىنە بارىنشا قىزمەت ەتتى. ەگەر قازاق ءتىلى ۇلت ءتىلى رەتىندە ساقتالىپ قالسا, ول وسى گازەتتىڭ دە يگى ىقپالىنىڭ ارقاسى دەپ تۇسىنەمىن. مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العان ساتىنەن باستاپ ءار ءىستىڭ باسى-قاسىندا بولىپ, وقيعانى دەر كەزىندە حالىققا تۇراقتى تۇردە سارابدال ساراپتاۋدان وتكەن ساليقالى اقپاراتىمەن قامتاماسىز ەتىپ كەلە جاتقان گازەت بۇگىن دە ياعني ءجۇز جىل وتكەننەن كەيىن دە حالقىنا, مەملەكەتىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتۋدەن تانباي كەلەدى. بۇل ءىستىڭ جۇزەگە اسۋىنا قاشان دا ەلىنە شىن بەرىلگەن, ۇلتىن جۇرەگىمەن سۇيەتىن دارىندى قايراتكەر-قالامگەرلەر, مەملەكەتشىل تۇلعالار جان-تانىمەن بەرىلە كۇش سالىپ كەلەدى. دارحان قۋاندىق ۇلى باستاعان ۇلكەن ۇجىمدى عانا ەمەس, بارشا قازاق ەلىن ەل گازەتىنىڭ ەڭسەلى مەرەيتويىمەن قۇتتىقتايمىن, – دەگەن عالىمقايىر مۇتانوۆ «ەگەمەن» باسشىسىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتادى.
ايتۋلى شاراعا ۇيىتقى بولىپ, اۋديتوريانىڭ اشىلۋىن جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرعان ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعىنا العىس بىلدىرگەن دارحان قىدىرالى ۋنيۆەرسيتەت پەن گازەت اراسىنداعى شىعارماشىلىق بايلانىستار ودان ءارى وركەن جايا بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىرىپ, «ۇشقىن» گازەتىنەن باستاپ «سوتسياليستىك قازاقستان» باسىلىمىندا جارىق كورگەن ماتەريالدار تىزبەگى توپتاستىرىلعان بەس تومدىق ء«جۇز جىلدىق جىلناما» كىتابىن تابىس ەتتى.
– كەلەر جىلى وتەتىن ءال-فارابي بابامىزدىڭ 1150 جىلدىعىنا ۋنيۆەرسيتەت اۋقىمدى ۇلەسىن قوسىپ جاتىر. مۇنداعى بىرەگەي مۋزەيدى ارالاپ كەۋدەمىزدى قۋانىش سەزىمى كەرنەدى. وسىناۋ ءبىلىم ورداسى تۇركى الەمىنىڭ, يسلام الەمىنىڭ ەڭ ماڭدايالدى ۋنيۆەرسيتەتى بولعانى ءبارىمىز ءۇشىن مارتەبە. سونىمەن قاتار حالىقارالىق دەڭگەيدەگى اۋقىمدى جوبالاردىڭ جۇزەگە اسۋى بۇل ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عانا ەمەس, قازاق ەلىنىڭ دە بەدەرلى بەلەسى دەپ بىلەمىز. مۇنداعى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتى ءبىزدىڭ ەتەنە ارالاساتىن ۇجىم. ءبىزدىڭ «ەگەمەننىڭ» ارداگەرلەرى, اسىرەسە بۇرىنعى اعا بۋىن وكىلدەرى, قازىرگى جاستارىمىزدىڭ كوپشىلىگى وسى فاكۋلتەتتىڭ تۇلەكتەرى. «Egemen Qazaqstan» قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قاراشاڭىراعى, ۇلت ءباسپاسوزىنىڭ ۇستاحاناسى, كەشەگى «قازاق» گازەتىنىڭ جالعاسى دەپ ايتۋعا بولادى. باسىلىمدا الاش ارىستارىنان باستاپ قازاق رۋحانياتىنىڭ قايماقتارى قىزمەت اتقاردى. ولاردىڭ وسى اۋديتورياعا ىلىنگەن سۋرەتتەرىن, تاعىلىمىن كورىپ ءبىزدىڭ جاڭا بۋىن جاس ۇرپاق رۋحتانادى, قاناتتانادى دەپ ەسەپتەيمىز. ونىڭ ۇستىنە جاڭا اشىلعان زەرتحانا ءبىزدىڭ ءوزارا شىعارماشىلىق بايلانىسىمىزدى تەرەڭدەتەدى دەپ سەنەمىز», – دەدى «Egemen Qazaqstan» گازەتى اق باسقارما توراعاسى دارحان قىدىرالى.
شارا اياسىندا جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ۇستازدارى ازىرلەگەن «ۇشقىننان باستاۋ العان «Egemen Qazaqstan» اتتى كىتاپشا كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى. بۇل كومەكشى وقۋ قۇرالى ۇلتتىق ءباسپاسوزدىڭ تاريحى مەن تەورياسىن جانە تاجىريبەسىن زەرتتەيتىن ماگيسترانتتار مەن بولاشاق عالىمدار ءۇشىن تاپتىرماس ەڭبەك دەپ اتاۋعا بولاتىنداي. وسىناۋ شاعىن كىتاپشانىڭ ءار بەتىندە 1919 جىلدان باستاپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن باسىلىمعا باسشىلىق ەتكەن تۇلعالار تۋرالى قىسقاشا اقپارات, گازەتتىڭ تاريحىنا قاتىستى تىڭ دەرەكتەر جانە وندا جاريالانعان شوقتىعى بيىك ماقالالار شوعىرلانعان.
اعا بۋىن مەن جاس ۇرپاق اراسىنداعى ارقاۋى ۇزىلمەگەن رۋحاني ساباقتاستىقتىڭ ءدىڭىن بارىنشا بەرىك ەتۋگە باعىتتالعان باسقوسۋدا ءومىرىنىڭ ەڭ ءبىر شۋاقتى دا قۋاتتى ساتتەرىن «ەگەمەنگە» ارناعان ارداگەر-جۋرناليست, اقپارات ءىسىنىڭ ۇزدىگى گۇلزەينەپ سادىرقىزى كاسىبي جولداعى اسەرلى ەستەلىكتەرىمەن بولىسسە, جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ 4 كۋرس ستۋدەنتى نازىم سامەت «Egemen Qazaqstan»: ۇلتتىق ءباسپاسوزدىڭ رۋحاني ارقاۋى» تاقىرىبىندا گازەت تاريحىنا شولۋ جاسادى.
ستۋدەنتتەردىڭ ىقىلاسىمەن «قازاق ەلىنىڭ ءجۇز جىلدىق جىلناماسى» اتتى كونفەرەنتسيانىڭ سوڭى شەبەرلىك ساعاتىنا ۇلاستى. «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ باسقارما توراعاسى دارحان قىدىرالى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ىزدەنۋشىلەرى مەن ۇستازدارى الدىندا ءوز تاجىريبەسىمەن ءبولىسىپ, گازەتتىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى, باعىت-باعدارى تۋرالى اڭگىمە ءوربىتتى. ەركىن فورماتتا وربىگەن پىكىر الماسۋدا الەمدىك مەدياكەڭىستىكتەگى ءباسپاسوزدىڭ ءرولى, سالالىق جۋرناليستيكانىڭ ارتىقشىلىقتارى تۋرالى ايتىلدى.
بۇگىندە جاڭا اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ كەڭگە قانات جايۋى كوپ جۇمىستاردى جەڭىلدەتكەنىمەن, ادامزات الدىنا اقپاراتتىق قاۋىپ, كومپيۋتەرلىك قىلمىس, قوعامدىق سانانى شاتاستىرۋ, كيبەرشابۋىل, جالعان مالىمەت بەرۋ سىندى جاڭا كەدەرگىلەردى اكەلدى. عالامتور بەتىندەگى جىلت ەتپە اقپاراتتار جىلدام قولجەتىمدى بولعانىمەن, ءداستۇرلى باسىلىمدارداعىداي دايەكتى بولماۋى مۇمكىن. ال مازمۇن تەرەڭدىگى مەن وي ۇشقىرلىعى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. دەسە دە زامان كوشىنەن قالىپ قويۋعا تاعى بولمايدى. ويتكەنى بۇگىنگى تاڭدا موبيلدىلىك - ءجۋرناليستىڭ ەڭ باستى قارۋى. ەڭ دۇرىسى ەسكى مەن جاڭانى ۇشتاستىرىپ, تارازى باسىن تەڭ ۇستاۋ. وسىلاردى تىلگە تيەك ەتكەن دارحان قىدىرالى بولاشاق جۋرناليستەرگە ۋنيۆەرسيتەت تاراپىنان جاسالىپ وتىرعان قولداۋ مەن وزىق تەحنولوگيا يگىلىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانىپ, ساۋاتتى, ءبىلىمدى مامان يەسى بولۋعا كەڭەس بەردى.
ءسوز ورايى كەلگەندە, وتىز مىڭعا تارتا ستۋدەنت ءبىلىم الاتىن ەلىمىزدەگى ەڭ ىرگەلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تەحنيكالىق بازاسى, سوڭعى ۇلگىدەگى ساندىق تەحنولوگيالارى تالىمگەرلەر ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشىپ وتىرعانىن ەرەكشە اتاي كەتكەن ءجون. وسىنىڭ ناتيجەسىندە بىلتىر Times Higher Education (THE) بريتاندىق اگەنتتىگىنىڭ رەيتينگى بويىنشا ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ ورتالىق ازيا جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ الەمنىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ 801-1000 توبىنا ەندى. ەكى ميلليون دانادان اساتىن كىتاپ قورى بار ءال-فارابي كىتاپحاناسى ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى كىتاپحانالاردىڭ ءبىرى. تولىقماتىندى دەرەكقور جينالعان دەربەس ەلەكتروندىق كىتاپحانا, گازەت-جۋرنالداردىڭ 250 اتاۋىن تابۋعا بولاتىن مەرزىمدى باسىلىمدار زالى, RFID قولداۋىمەن وقىرمانداردىڭ وزىنە-ءوزى قىزمەت كورسەتۋ تەرمينالدارى, XVI-XIX عاسىرلىق سيرەك كىتاپتار مەن قولجازبالار ساقتالعان سيرەك كەزدەسەتىن جانە قۇندى باسىلىمدار زالى, ء ال-ءفارابيدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان ءال-فارابي مۋزەيى ەلىمىزدىڭ كەز-كەلگەن جوعارى وقۋ ورنىندا وقيتىن ستۋدەنتتەرگە قولجەتىمدى. قازۇۋ قالاشىعىنداعى «كەرەمەت» ورتالىعى ءوزىنىڭ قۇرىلىمى جانە فۋنكتسيونالدىق قىزمەتى بويىنشا, ء«بىر تەرەزە» جانە «بىرىڭعاي كەڭسە» قاعيداتى نەگىزىندە قىزمەت تۇرلەرىن كورسەتەتىن جانە الەمدىك كەڭىستىكتە تولىققاندى انالوگى جوق ورتالىق. مۇندا ستۋدەنتتەرگە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار 500-دەن استام وقۋ-اعارتۋشىلىق, مەديتسينالىق, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جانە مادەني-دەمالىستىق قىزمەت تۇرلەرى ۇسىنىلادى.ء وز اۋماعىندا جەكە جىلىجايى جانە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركى بار ۋنيۆەرسيتەت الماتىنى جاسىل قالاعا اينالدىرۋ باعىتىندا دا اۋقىمدى جوبالاردى قولعا الىپ كەلەدى. وتاندىق ءبىلىم وشاقتارىنىڭ ەلەۋلى جەتىستىكتەرى ەلىمىزدىڭ الەمدىك ارەناداعى بەدەلىن ودان ءارى نىعايتا تۇسەتىنى انىق.
الماتى