حالىقتىڭ اتقارۋشى بيلىككە دەگەن سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسىرەتىن, قوعامدىق كوڭىل كۇيدىڭ تومەندەۋىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – سۋىق قولدى ۇرىلاردىڭ قىلمىستىق ءىس-ارەكەتى جانە بۇل قىلمىستاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ءتيىستى ورىندار تاراپىنان اشىلماۋى. مۇنىڭ ىشىندە, اسىرەسە «مال قايعىسى – جان قايعىسى» دەيتىن, «مال, جان امان با؟» دەپ حال سۇراساتىن قازاق قوعامىندا مال ۇرلىعىنىڭ بەلەڭ الىپ تۇرعانى قاراپايىم تۇرعىنداردى قىنجىلتىپ وتىر.
بالا-شاعاسىنىڭ قىزىعىنا, وزگە دە قاجەتىنە جاراتامىن دەپ ماڭدايتەرىمەن تىرنەكتەپ جيناعان ادال مالىنان ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا ايرىلىپ قالۋ كىمگە بولسا دا وڭاي تيمەيدى. بۇعان ۇرى-قارىنىڭ «نەسىبەسى» بولىپ كەتە بارعان مالىن شارق ۇرىپ وي مەن قىردى, تاۋ مەن تاستى كەزىپ ىزدەۋدىڭ شىعىنى مەن اۋرەسىن, جوعىمدى تاۋىپ بەرەر دەگەن ۇمىتپەن جازعان شاعىمىنا ءجۇردىم-باردىم قارايتىن كەيبىر ءتيىستى ورىنداردىڭ جۇيكەگە تيەر سىلبىر ارەكەتىنەن تۋىندايتىن وكپە-رەنىشتى قوسىڭىز. ناعىز قيامەت-قايىمنىڭ ءوزى دەرلىك جايت.
كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, بۇگىندە ەلىمىزدەگى جالپى قىلمىستىق ءىس-ارەكەتتەردىڭ باسىم بولىگىن (شامامەن 60 پايىزدان استامى) مال ۇرلىعىنا قاتىستى قىلمىستار قۇرايتىن كورىنەدى. ال بۇل قىلمىستاردىڭ اشىلۋ دەڭگەيى تومەن.
ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ۇسىنعان دەرەكتەر بويىنشا, سوڭعى ءۇش جىلدا 19 مىڭنان استام مال ۇرلىعى ورىن العان. سونىڭ سالدارىنان 60 مىڭنان استام باس مال قولدى بولعان كورىنەدى. سونىڭ 30 مىڭدايى عانا يەلەرىنە قايتارىلىپتى. ەسەپتەي بەرىڭىز. بۇل مال ۇرلىعىنا قاتىستى قىلمىستاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى اشىلماي, «جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە» قالادى دەگەن ءسوز. وسىدان ءتيىستى ورىنداردىڭ مال ۇرلىعىنا قارسى كۇرەسى مەن الدىن الۋ باعىتىنداعى شارالارىنىڭ ماردىمسىزدىعى بىردەن كورىنەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە تۇرعىنداردىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا دەگەن سەنىمىن جويادى, ىشكى نارازىلىعىن تۋىنداتادى.
ءبىز جوعارىدا كەلتىرگەن تسيفرلى دەرەكتەر تىركەلگەندەرى عانا. ال پوليتسياعا سەنىمسىزدىك تانىتىپ, شاعىم تۇسىرمەي ءوز بەتىنشە ىزدەنىپ, ىشتەن تىنعان جاماعات قانشاما. پوليتسيانى العا سالۋدى ءجون كورمەيتىن مالى ۇرلانعان اعايىنعا دا تۇسىنىستىكپەن قاراعان ءجون شىعار. ويتكەنى ولار ءتيىستى ورىنعا ارىزدانىپ, پوليتسياعا ءۇمىت ارتىپ ۋاقىت «ولتىرگەنشە», وزدەرى قارەكەت ەتكەندى ارتىق كورەدى.
وسى ارادا توقتالا كەتەيىك, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنەن كوڭىلى قالىپ, ولاردان كۇدەرىن ۇزگەن تۇرعىندار تاراپىنان مال ۇرلىعىنا كەيبىر جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاتىسى بار دەگەن مازمۇنداعى پىكىرلەر, كۇبىر-سىبىر اڭگىمەلەر دە اۋىل-ايماقتار كولەمىندە ايتىلىپ جاتاتىنى بار. دالەل بولماعان سوڭ مۇنداي سوزدەر ايتىلعان جەرىندە قالار, بىراق ءبىر وكىنىشتىسى, ونىڭ ازاماتتاردى قورعاپ, قولداپ ءجۇرۋى ءتيىس پوليتسيانىڭ ابىرويىنا ەداۋىر سوققى بولىپ تيەتىنى ءسوزسىز.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا دەگەن سەنىمسىزدىك جاپا شەككەن كەيبىر ازاماتتاردىڭ ءوز بەتىنشە ارەكەت ەتۋىنە الىپ كەلەدى. ياعني, مۇنداي سەنىمسىزدىك جەكەلەگەن ادامداردىڭ زاڭ قاعيدالارىن اينالىپ ءوتىپ, ءتۇيىندى ماسەلەسىن ءوز ەركىمەن, ءوز بىلگەنىمەن شەشۋگە ۇمتىلۋىنا العىشارت تۇزەدى. ونىڭ سوڭى قاندى قىلمىسقا, ورنى تولماس وكىنىشكە, تۇرعىندار اراسىنداعى داۋ-جانجالعا, كەك الۋ ارەكەتتەرىنە ۇلاسۋى مۇمكىن... ءتىپتى ەل بىرلىگىنە, حالىقتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرەتىن وقيعالاردى تۋىنداتۋى ىقتيمال. وسى ورايدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ دا ايتاتىن ءۋاجى بار: مال يەلەرى جوعالتقان دۇنيەسىن ءوز كۇشىمەن ىزدەپ, تىم كەش ارىزدانادى. بۇل قىلمىستىڭ اشىلۋىنا ۇلكەن كەدەرگى. ويتكەنى اراداعى ۋاقىتتا ۇرىلار ءىزىن سۋىتىپ ۇلگەرەدى. سونىڭ سالدارىنان ىزدەۋ شارالارى قيىنعا تۇسەدى دە, ىزدەستىرۋ جۇمىستارى ناتيجەسىز بولادى.
مامانداردىڭ سوزىنە قاراعاندا, وزگەنىڭ مۇلكىن زاڭسىز يەلەنۋ, ۇرلىق-قارلىق, الاياقتىق, توناۋ, پايداكۇنەمدىك تاعى باسقا دا سيپاتتاعى قىلمىستاردىڭ كوپتەپ ورىن الۋىنا جۇمىسسىزدىق, تۇرعىنداردىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىندە تۇراقتى كىرىس كوزىنىڭ بولماۋى تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىرعان كورىنەدى. وسىنداي سەبەپتەردەن مالدىنىڭ قوراسىن سىرتتاي تورۋىلداپ, ورىستە جۇرگەن وزگەنىڭ مالىن قاقپايلاپ ءجۇرىپ قۇرىعىنا تۇسىرەتىن قاسكويلەردىڭ قاتارى ارتىپ وتىر.
قالاي دەسەك تە ءتيىستى ورىندار تاراپىنان قولدانىلاتىن شارالاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, سىلبىر قيمىل مال ۇرلاۋدى «كاسىپ» ەتەتىندەر ءۇشىن ءتيىمدى بولىپ تۇر. بۇل ماسەلە تەك پوليتسيا ەمەس, باسقا دا مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ كۇش-جىگەرىن تالاپ ەتەدى.
«قايتقان مالدا قايىر بار» دەۋشى ەدى اتالارىمىز. ال بۇگىن كەرىسىنشە, قايتقان مال دا جوق, قايىر دا جوق...