«...جازاسىز جان ءولدى دەپ ويلاي ما ەكەن؟»

بۇگىنگى قوعامىمىزدا كەڭىنەن تالقىلا­نىپ جۇرگەن تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى – قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەسى. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە جانۋارلار الەمىنە قاتىستى تۇيتكىلدى جايتتار تابيعاتقا شىنايى جانى اشيتىن, وبال-ساۋاپتىڭ نە ەكەنىن تەرەڭ تۇسىنەتىن جاماعاتتى از تولعاندىرىپ جۇرگەن جوق.

باسقاسىن بىلاي قويعاندا, ۇكىمەتتىڭ ارنايى قاۋلىسىمەن اۋلاۋعا تىيىم سالىنعان, «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن اقبوكەن (كيىك) تو­ڭى­رەگىندەگى ءتۇرلى كەلەڭسىز وقيعالار تو­لاس­تار ەمەس. وكىنىشكە قاراي كەيبىر وڭىر­­لەردە كيىكتەردىڭ قىناداي قىرىلۋ جاع­داي­لارى, جول تالعامايتىن كولىگىمەن وي­قاس­­تاپ, وتتى قارۋىن كەزەنىپ, اياعىن ال­شاڭ باسقان براكونەرلەردىڭ جازىقسىز, قور­عانسىز جانۋارلارعا سالىپ جاتقان ىلاڭى حالىقتىڭ جۇرەگىنە شانشۋداي قادالىپ-اق تۇر. اسىرەسە, وبال-ساۋاپقا پىس­قىرىپ تا قارامايتىن, كيىكتىڭ ءمۇيىزىن شەت­كە ساتۋدى كاسىپ ەتكەن وزبىرلاردىڭ ءوز پاي­داسى ءۇشىن ادام ولتىرۋدەن دە تايىنباي­تىنىن دا كوردىك. بۇل سوزىمىزگە بيىلعى قاڭتار ايىندا قاراعاندى وبلىسىنىڭ نۇرا اۋدانىندا «وحوتزووپروم» بپ» مەكەمەسىنىڭ ينسپەكتورى ە.نۇرعاليەۆتىڭ قىزمەت بابىندا براكونەرلەردىڭ قولىنان قازا تابۋى, ينس­پەكتور پەتر نيتسىكتىڭ اۋىر جاراقات الۋى دالەل. بۇل وقيعا جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ سالاسىندا تۇيتكىلدى ماسەلەلەر, شەشىمىن كۇت­­كەن شارۋالار قوردالانىپ قالعانىن كور­سەت­سە كەرەك. وسى ارادا ايتا كەتەيىك, تابي­عات­­قا زيان كەلتىرگەندەردى تەرگەۋ ءىسىنىڭ, سوت سا­راپ­تامالارىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ دا ما­ڭىزدى.

ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ءبىرى – كيىك­­تەردى ءوز دەڭگەيىندە قورعاي الماۋىمىز وزىمىزگە سىن. بۇگىندە ەلىمىزدە اقبوكەن سانى كۇرت ازايىپ كەتكەن. بۇعان جاپپاي قىرىلۋ جاعدايلارى, براكونەرلەردىڭ ەركىنسۋى, ولارمەن كۇرەستىڭ السىزدىگى تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىر.

«تۇلكىنىڭ قىزىلدىعى – وزىنە سور», دە­مەكشى, كيىكتىڭ ءمۇيىزىنىڭ باعالى بولۋى دا جانۋاردىڭ قىرىلۋىنىڭ باستى سەبەبى بولىپ تۇر. ەستۋىمىزشە, كيىك مۇيىزىنەن قىتايدا وتە قىمبات دارىلەر جاسالادى ەكەن. سوندىقتان قىتاي تاراپىنان سۇرانىس بار كورىنەدى. ال ولاردىڭ اقشاسىنا قىزىققاندار كيىك اۋلاۋدى كاسىپ ەتىپ العان. وسى ماسەلەدە مەنىڭ ءبىر كوكەم باسقاشا ايتادى: «قىتايدا كيىكتىڭ مۇيىزىنەن سايتان دا جاسالمايدى, جالعان اڭگىمە. ولار ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا كەرى اسەرىن تيگىزۋدى كوزدەپ, ءدارى جاسايمىز دەگەن جەلەۋمەن قازاقتىڭ تەگىن ازىعى, جەمشوپ سۇرامايتىن, ءوز بەتىنشە ءوسىپ-ونەتىن كيىكتەردى قىرۋدى ماقسات ەتۋدە. ال جات جۇرتتىڭ تيىن-تەبەنىنە قىزىققان ءارى قۇنىققان ءبىزدىڭ توڭ­مويىندار مۇنى تۇسىنبەي, ءوز بايلىعىن ءراسۋالاۋدا...».

تۇمسا تابيعات بۇگىنگىدەي ب ۇلىنە قويماعان زاماننىڭ وزىندە قازاق بالاسى تابيعاتقا, جەرىنىڭ اڭ-قۇسىنا جاناشىرلىقپەن قارا­عان. ماسەلەن, الاشتىڭ ارداقتىسى ساكەن سەيفۋللين ءوزىنىڭ «اقساق كيىك» اتتى ولەڭىندە:

«...ازايدى سوڭعى كەزدە بايعۇس بوكەن,

مىڭ-مىڭنان باياعىدا ورەدى ەكەن.

بۇل كۇندە كەلە جاتقان جولاۋشىعا,

كەز كەلەدى اندا-ساندا ساياق نەكەن...», دەپ جىرلاعان. بۇل وسىدان ءبىر عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن جازىلعان ولەڭ. قازىرگىدەي وتتى قارۋ, جۇيتكىگەن ماشينا جوق سول كەزدىڭ وزىندە «ازايدى سوڭعى كەزدە بايعۇس بوكەن», دەپ تورىققان اقىن قازىرگى جاعدايدى كورسە قانداي كۇيگە تۇسەر ەكەن؟!

ساكەن اقىن ادامنىڭ بالاسىنان كەم كورمەگەن اقبوكەندى اۋلاۋدى كاسىپ ەتكەن براكونەرلەردىڭ جازادان وڭاي قۇتىلىپ كەتەتىنىن ءجيى ەستيمىز. ماسەلەن, سوڭعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, كەيىنگى ءۇش-ءتورت جىل كولەمىندە 3 مىڭعا جۋىق كيىك اتىلىپتى. ال 800-دەن استام كۇدىكتى ۇستالعان بولسا, ولاردىڭ 17-ءسى عانا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان, 158-ءىنىڭ باس بوستاندىعى شەكتەلگەن. قالعانى قايدا؟.. ولار زاڭنان ۇستەم بە؟

كەلتىرىلگەن دەرەكتەر بويىنشا, براكونەرلەرگە قاتىستى قوزعالعان قىلمىستىق ىستەردىڭ باسىم بولىگى ناقتى ايعاقتار جوق دەگەن سىلتاۋمەن سوتقا جەتپەي, قىسقارتىلىپ كەتەدى ەكەن. مىنە, وسىلايشا جازادان قۇتىلىپ كەتكەندەر قايتادان «كاسىبىن» جالعاستىرا بەرەدى. بۇل براكونەرلەرمەن كۇرەستى ناتيجەسىز ەتەتىن جايت. سونىمەن قاتار براكونەرلەردى ۇستاعاندا ولاردى جەڭىل ايىپپۇلمەن بوساتىپ جىبەرە سالماي, استىنداعى كولىگىن دە تاركىلەسە تالاي اڭشىسىماقتار تىيىلار ەدى.

ءسوزىمىزدى اقيىق اقىن س.سەيفۋلليننىڭ ەشكىمدى بەيجاي قالدىرا قويماس سۇراۋلى ولەڭ جولدارىمەن اياقتاساق:

«...بوكەندى اتىپ مەرگەن ولتىرگەندە,

جازاسىز جان ءولدى دەپ ويلاي ما ەكەن؟»...