ەلباسىنىڭ بۇل پايىمىن حالقىمىزدىڭ بەلگىلى ءبىر ەتنومادەني شارتتارىنا سۇيەنىپ ايتقاندىعى بايقالادى. قارا شاڭىراققا يەلىك جاساۋ ءۇشىن, بىزدىڭشە, بىرنەشە شارتتارى بولۋى قاجەت. سونىڭ ءبىر شارتى – تۇرعىن ۇلتتىڭ وزىندىك ورتالىق ازيا ايماعىندا مەكەن ەتكەن بايىرعى اتا-بابالارىنان بەرى ۇزاق ۋاقىت ءۇزىلىسسىز ۇرپاق جالعاستىعى بولۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, يەلىك جاسايتىن تۇرعىننىڭ ەتنولينگۆيستيكالىق تاريحى مىڭداعان جىلدار بويى تۇركى ءتىلىنىڭ نەگىزىندە بولۋى ءجون. سودان كەيىن, بۇگىنگى تاڭدا مۇنداي حالىقتىڭ وزىندىك دارا, ەگەمەندى, تانىمال مەملەكەتى بولۋى قاجەت.
جوعارىدا ايتىلعان شارتتاردىڭ تالاپتارىنا ساي تۇركى حالىقتارىنىڭ قارا شاڭىراعىنا يەلىك جاساۋ رەتى بۇل كۇندە قازاق حالقىنا عانا لايىقتى ورىن بولار دەگەن پىكىردەمىز. بۇل جايدىڭ تولىق دالەلىن قازاق حالقىنىڭ ءتورت مىڭ جىلدىق تاريحىنان (ج.س.د. XXع.-ج.س. XXع.) ايقىن كورە الامىز. جانە مۇنشاما ۇزاق تاريح جوعارىداعى شارتتارعا تولىق جاۋاپ بەرە الدى.
بۇگىنگى جەرىمىزدەگى ارحەولوگيالىق ءىزدەنىستەرگە قاراعاندا, بايىرعى قازاق اتامەكەنىن العاش قونىستانعان ادام ءومىرى پالەوليت زامانىنان, ياعني تاس ءداۋىرىنەن باستاۋ العانى ايقىن بولىپ وتىر. جالپى, بايىرعى قازاق جەرىنەن تابىلعان تاس قۇرالداردىڭ فورماسى جانە ولاردى تەحنولوگيالىق جاساۋ ءادىستەرى سول زاماننىڭ ەۋرازيا مەن افريكاداعى دايىنداۋ ادىستەرىمەن ءوزارا ءبىردەي بولعانى كۇدىك تۋدىرمايدى. مۇنداي تاس قۇرالداردىڭ ءوزارا ۇقساستىقتارى بايىرعى قازاق اتامەكەنىندەگى تۇرعىندارمەن اتالمىش وڭىرلەردەگى ادامداردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى ءبىر مەرزىمدە بولعاندىعىن ايعاقتايدى.
بۇل ارادا ءبىر ەسكەرتە كەتەتىن جايت سول, بايىرعى قازاق اتامەكەن تۇرعىندارىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى ولاردىڭ ءومىر تىرشىلىگىنىڭ, قوعامى تاس داۋىردەن باستاۋ الىپ, ودان كەيىن جەز, قولا, ەجەلگى تەمىر, انتيكالىق جانە تۇركى قاعاناتى ارقىلى ءۇزىلىسسىز دامۋ ساتىلارىنان وتكەندىگى ايان بولىپ وتىر. ەڭ باستىسى, بايىرعى قازاق اتامەكەنىندەگى تۇرعىنداردىڭ ۇرپاقتار جالعاستىعىعى 4-5 مىڭ جىل بويى ۇزىلمەگەن.
بۇل جايدىڭ ناقتىلىعىن قازاقستاننىڭ پالەوانتروپولوگيا ماتەريالدارنان, ياعني كونە زامان ادام سۇيەكتەرىنەن, ەركىن بايقاۋعا بولادى. سوندىقتان بايىرعى قازاق اتامەكەن تۇرعىندارىنىڭ العاشقى انتروپولوگيالىق انىقتاماسىن نەوليت پەن ەنەوليت ءداۋىرىنەن (5-7 مىڭ جىل بۇرىن) باستاۋعا بولار ەدى. بىراق بۇل داۋىرگە بايلانىستى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردان قالعان ادام سۇيەكتەرى وتە از. دەي تۇرساق تا, ولاردان الىنعان نەگىزگى كرانيولوگيالىق كورسەتكىشتەرگە جانە داۋىرلەس كورشى ەلدەردەن تابىلعان سۇيەكتەرگە قاراعاندا, ول كەزدەگى قازاقستان تۇرعىندارىنا تەك كونە ەۋروپەويدتىق ەرەكشەلىكتەر عانا ءتان ەكەنى بەلگىلى بولىپ وتىر.
وسى جايلارعا وراي, بايىرعى قازاق اتامەكەنىنە بايلانىستى تۇرعىنداردىڭ انتروپولوگيالىق سيپاتتامالارىنىڭ قولا داۋىرىنەن, ياعني ج.س.د. XX-XI عاسىرلاردان باستالعانى ورىندى بولىپ سانالادى. ويتكەنى اتالمىش ءوڭىردە تۇراقتى قالىپتاسقان جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ بۇل داۋىردەگى كوپتەگەن ەتنومادەني ەسكەرتكىشى ساقتالىپ قالعان.
قازاقستان بويىنشا قولا ءداۋىرىن كرانيولوگيالىق (ادام باس سۇيەكتەرىن) زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىنە قاراعاندا, ول كەزدەگى جەرگىلىكتى تۇرعىندار ەكى جىنىس بويىنشا انىقتالعان اتالمىش ءداۋىردىڭ تۇرعىندارىنىڭ مورفولوگيالىق قۇرىلىمدارى تولىعىمەن كونە ەۋروپەويد راساسىنا جاتاتىندىقتارى ايعاقتالدى. بۇلاردىڭ باس پەن بەت سۇيەكتەرىندەگى نەگىزگى مورفولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە نازار سالاتىن بولساق, وندا ولاردىڭ باس فورماسى ورتاشا جۇمىر, ال بەت بيىكتىگى الاسا, ەنى جالپاق, كوز ۇيالارىنىڭ فورماسى ءتورتبۇرىشتى جانە الاسا كەلەدى. مۇرىن سۇيەكتەرىنىڭ بۇرىشى وتە جوعارى, ياعني جالپى قىرى قوڭقى تۇرىنە جاتادى. وسى جانە باسقا مورفولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن قوسىپ الىپ قاراعاندا, بايىرعى قازاق اتامەكەنىنىڭ قولا ءداۋىرى تۇرعىدان انتروپولوگيالىق سيپاتتارى جاعىنان تولىعىمەن كونە ەۋروپەويد تەكتەستەر عانا بولعان دەپ ايتۋعا تولىق عىلىمي نەگىز بار. اتالمىش راسا قولا داۋىرىنەن باستاپ بارلىق كونە تاريحي داۋىرلەردەن ورتا عاسىردىڭ سوڭعى كەزەڭىنە دەيىن جانە قازاق ەلىنىڭ ءبۇكىل تۇرعىندارى اراسىندا تۇراقتى راسوگەنەزدىك ءرول اتقارعان. ويتكەنى بايىرعى قازاق اتامەكەن تۇرعىندارىنىڭ قولا ءداۋىرىندەگى انتروپولوگيالىق نەگىزىن تەك قانا كونە ەۋروپەويد راساسى قۇراعان.
سونىمەن قولا ءداۋىرىنىڭ پالەوانتروپولوگيالىق ماتەريالدارىن نەگىز ەتىپ, مۇنى بازالىق دامۋ ورنىنا الۋعا تولىق مۇمكىندىك بارلىعىنا نازار اۋداردىق. ەندىگى ماسەلە بۇل انتروپولوگيالىق ماسسيۆ قانشالىقتى كونە قازاقستاننىڭ ەتنو-تاريحي داۋىرلەرىندە, ياعني قولا ءداۋىرىنەن باستاپ, سودان كەيىن ەجەلگى تەمىر, انتيكالىق, ورتاعاسىر مەن بۇگىنگى قازاقتارعا شەيىن ەتنوانتروپولوگيالىق اسەرىن ساقتاپ قالعاندىعىنىڭ سىرىن اشۋ بولىپ تابىلادى. وسىعان وراي, بايىرعى قازاق اتامەكەنىنىڭ قولا ءداۋىرىنەن كەيىنگى زاماندارعا جاتاتىن تۇرعىنداردىڭ كرانيولوگيالىق سەريالارىنا نازار اۋدارعاندى ءجون كوردىك. وتان تاريحناماسىنداعى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردە اتالمىش داۋىردەن كەيىن ونىڭ ورنىن تاريحي الماستىرعان ەجەلگى تەمىر ءداۋىرى (ج.س.د. ح-ءىV عع.) بولىپ سانالادى. قازاقستان بويىنشا اتالمىش ەكى ءداۋىردىڭ تۇرعىندارى ءوزارا قانشالىقتى انتروپولوگيالىق جاقىندىقتا بولعانىن ولاردىڭ كرانيولوگيالىق سەريالارىنداعى مورفولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە قاراپ ناقتى ايتۋعا بولادى. وسى باعىتتى باسشىلىققا الىپ ەجەلگى تەمىر داۋىرىنە جاتاتىن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ كرانيولوگيالىق سەريالارىنىڭ مورفولوگيالىق انىقتامالارىنا نازار اۋداراتىن بولساق, بىرىنشىدەن, بۇلار بۇرىنعىداي كونە ەۋروپەويد تەكتەستەر قاتارىنا جاتاتىنى كورىنەدى. ەكىنشىدەن, ولار قولا ءداۋىرىنىڭ كرانيولوگيالىق سەريالارىمەن وتە جاقىن مورفولوگيالىق ۇقساستىقتا, ياعني بۇلاردىڭ ءوزارا گەنەتيكالىق جالعاستىقتارى بار دەگەن ءسوز. سونىمەن قاتار ەجەلگى تەمىر ءداۋىرى تۇرعىندارىنىڭ ەكى جىنىسى بويىنشا كرانيولوگيالىق سەريالارىندا ازيالىق راسا ۇشقىنىنىڭ اسەرى بارلىعى ەداۋىر انىق بايقالادى. شاماسى ج.س.د. V عاسىردان باستاپ ورتالىق ازيانىڭ ازيالىق تايپالارىنىڭ وكىلدەرى بايىرعى قازاق اتامەكەنىنە كىرمەلىك جاساپ, جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن ارالاسا باستاعانى بايقالادى. بىراق, شىعىسازيالىق راسا وكىلدەرىنىڭ جەرگىلىكتى ارالاسۋ ءۇردىسى ونشا ىقپالدى ەمەس, ياعني دەڭگەيى جوعارى بولماعاندىعى كورىنەدى. بۇل جايدىڭ قارىم-قاتىناسىن انىقتاۋ ءۇشىن كەزىندە پروفەسسور گ.ف. دەبەتستىڭ (1968 ج.) عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن بيوستاتيستيكالىق ءادىسىن, ياعني ەۋروپەويد پەن موڭعولويد وكىلدەرىنىڭ ءوزارا ارالاسقان مەتيستىك توپتا موڭگولويد ەلەمەنتىنىڭ شارتتى ۇلەسىن انىقتاۋ فورمۋلاسىن پايدالاندىق. سونىمەن اتالمىش پايدالانعان ادىستەمەنىڭ ناتيجەسىنە قاراعاندا ەجەلگى تەمىر ءداۋىرىنىڭ بايىرعى قازاق اتامەكەنى تۇرعىندارىنىڭ كرانيولوگيالىق سەرياسىندا موڭعولويد, ياعني ازيالىق راسا ەلەمەنتىنىڭ شارتتى ۇلەسىنىڭ كولەمى شامامەن 15%-دان اسپايتىندىعى انىقتالدى. وسى الىنعان انىقتاماعا سۇيەنسەك, بايىرعى قازاق اتامەكەنىندە بۇل ەڭ العاش باستالعان مەتيستەنۋ ءۇردىسى بولىپ سانالادى.
وسى ارادا ەسكەرتە كەتەتىن جايت, ول قازاقتاردىڭ بايىرعى اتا-بابالارى بۇل مەرزىمگە دەيىن كونە ەۋروپەويد بەينەسى ەشبىر وزگەرىسسىز جانە بوگدە تايپالاردىڭ بيولوگيالىق قوسپاسىنسىز مىڭ جارىم جىل بويى, ياعني 15 عاسىر شاماسىندا ءوز جەرىندە تۇراقتى ساقتاپ مەكەن ەتكەن.اتالمىش داۋىرلەردە بايىرعى قازاق مەكەنىندە راسالىق ارالاسۋ پروتسەسى قالاي ءوربىپ وسكەنىڭ انىقتاۋ ءۇشىن پروفەسسور گ.ف.دەبەتستىڭ فورمۋلاسى ارقىلى مىسقالداپ كىرمەلىك جاساعان موڭگولويد ەلەمەنتىنىڭ ۇلەسىن شىعارۋدى ءجون كوردىك. بۇل ادىستەمەنى بايىرعى قازاق اتامەكەننەن جينالعان كرانيولوگيالىق سەريالارعا قولدانىپ, ودان الىنعان ناتيجەلەر 1-سۋرەتتە بەرىلىپ وتىر.
بەرىلىپ وتىرعان بيوستاتيستيكالىق يلليۋستراتسياعا قاراعاندا, كوز تارتاتىن جاي ول بايىرعى قازاق اتامەكەنىندە جەرگىلىكتى كونە ەۋروپەويد تايپالارىنىڭ ەتنوانتروپولوگيالىق ۇرپاق جالعاستىعى 40 عاسىر بويى ۇزىلمەيتىندىگىن ايعاقتايدى. سونىمەن قاتار 20 عاسىر بويى ەلىمىزدىڭ ەتنوتاريحي داۋىرلەرىندە كىرمەلىك جاساپ كەلگەن ازياتتىق راسانىڭ جالپى ۇلەسى 70 % اسپاعاندىعىن بايقاتادى. ءسويتىپ بۇل كۇندە قازاق حالقىنىڭ انتروپولوگيالىق بەينە قۇرىلىمىنىڭ كونەلىگىنىڭ ەرەكشەلىگى سوندا, ونىڭ بايىرعى اتا-بابالارىنىڭ 1/3 ۇلەسى تايعا تاڭبا باسقانداي ساقتالىپ قالعان. اتا-بابالارىمىزدىڭ بۇل انتروپولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرى «مەن قازاكپىن» دەگەن ادامنىڭ ءبىر تال شاشىندا, ءبىر تامشى قانىندا, ءبىر ازۋ تىسىندە, اياق تۇرقىندا ت.ب. مورفولوگيالىق جانە فيزيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىندە ساقتالىپ قالعانى ايان بولىپ وتىر.
اتالمىش ادىستەمەدەن باسقا, قازاق حالقى ءوزىنىڭ جەرىندە جانە ەلىندە تۋعان اتا-بابالارىمەن ءتورت مىڭ جىل بويى ۇرپاقتار جالعاستىعى ۇزىلمەي تۇراقتى تۇردە بۇگىنگى قازاقستان جەرىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقانىن مىنا ءبىر تومەندەگى گرافيكالىق سۋرەت ارقىلى دا دالەلدەۋگە تولىق مۇمكىندىك بار.
الدىمەن مىنا جايعا نازار اۋدارعاندى ءجون كوردىك. ول بۇگىنگى قازاق حالقىنىڭ 4 مىڭجىلدىق انتروپولوگيالىق قالىپتاسۋ جولدارىن بايىرعى قازاق اتامەكەن تۇرعىندارىنىڭ داۋىرلىك جانە مىڭجىلدىق دامۋ ساتىلارى ارقىلى دا كورۋگە مۇمكىنشىلىك بار. سوندىقتان اتالمىش ايماق تۇرعىندارىنىڭ باس سۇيەك قۇرىلىمىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن تەك ەتنومادەني داۋىرلەر بويىنشا عانا قاراپ قويماي, سونىمەن بىرگە ءاربىر مىڭجىلدىقتا قانداي وزگەرىستەرگە ۇشىراعانىنا دا نازار اۋدارىپ انىقتاۋدى عىلىمي تۇرعىدان ورىندى دەپ ۇيعاردىق. ءويتكەنى بايىرعى قازاق اتامەكەنىنەن جينالعان كرانيولوگيالىق ماتەريالدار ج.س.د. حح عاسىردان باستاپ, كەشەگى ءوتكەن حح عاسىرعا دەيىن ءۇزىلىسسىز مەرزىمدى, ياعني 4 مىڭجىلدىق ۋاقىتتى قامتيدى. اتالمىش مىڭجىلدىقتارعا وراي كرانيولوگيالىق سەريالاردىڭ ەكى جىنىس بويىنشا ارقايسىسىن جەكە-جەكە جانە سەريالاردىڭ عىلىمي باعدارلامالىق ءمانىن ارتتىرۋ ءۇشىن وسى ەكى جىنىس سەريالارىن قوسىپ الىپ تا قارادىق. وسى ماقساتپەن گ.ف. دەبەتستىڭ ايەلدەر باس سۇيەگىنىڭ ولشەمدەرىن ەرلەر ولشەمدەرىمەن تەڭەستىرۋگە ۇسىنعان تەڭدىك كوففيتسەنتتەردى پايدالانىپ شارتتى كرانيولوگيالىق كەستە جاسالدى. ءسويتىپ بايىرعى قازاق اتامەكەنىنىڭ بارلىق تاريحي داۋىرلەرى بويىنشا جينالعان كرانيولوگيالىق ماتەريالدار ورتاق جۇيەگە توپتاستىرىلدى. جوعارىدا ايتىلعان جىنىس ەرەكشەلىكتەرى مەن ەتنومادەني ءداۋىرلەر جانە مىڭجىلدىق حرونولوگيالىق مەرزىم ەسكەرىلە وتىرىپ, باس سۇيەكتىڭ توكسونوميالىق ءمانى جوعارى بىرنەشە كرانيولوگيالىق ولشەمدەردىڭ ياعني بەت سۇيەك بيىكتىگى, جاق سۇيەك ەنى, نازو-ماليار بۇرىشى, زيگو-ماكسيلليار بۇرىشى, مۇرىن سۇيەك بۇرىشى ت.ب. مورفولوگيلىق انىقتامالار بويىنشا بىرنەشە ارنايى گرافيكتەر سىزىلدى. ولاردىڭ بارلىعى ءبىزدەردىڭ ەڭبەكتەرىمىزدە جاريا ەتىلگەن («پرويسحوجدەنيە كازاحسكوگو نارودا. پو داننىم فيزيچەسكوي انتروپولوگي. الماتى, 2017. -196 س.). بۇل ارادا اتالمىش انىقتامالاردىڭ ءتورت مىڭ جىلدىق ەتنومادەني داۋىرلىك جانە مىڭجىلدىق دامۋ ساتىلارىنىڭ بارلىق گرافيكالىق سۋرەتتەرىن گازەت بەتىندە بەرۋگە ءمۇمكىنشىلىك بولماعاندىقتان ءبىر عانا بەت ءسۇيەگىنىڭ جازىقتىعىنىڭ دامۋ ساتىسىن ۇسىنىپ وتىرمىز. بىراق بارلىق اتالمىش باس سۇيەك انىقتامالارىنىڭ ءتورت مىڭ جىل بويى دامۋ ساتىلارى ءبىر باعىتتا عانا بولعاندىعىن عاجايىپ قۇبىلىس دەپ سانايمىز (2-سۋرەت).
جالپى, بەرىلىپ وتىرعان گرافيكتەردەگى كرانيولوگيالىق دامۋ ساتىلارىنا قاراعاندا, قولا داۋىرىنەن باستاپ بۇگىنگى زامانعا دەيىن ەشبىر گەنەتيكالىق ءۇزىلىسسىز دامىعان جانە باسقا ءبىر تاريحي باعىتقا تولقىماي تەك ءبىر عانا راسوگەنەتيكالىق اسپەكتى بويىنشا دامىعان ەتنومادەني ۇردىستەر بار, بۇل – مىڭجىلدىق دامۋ ارقىلى قازاق حالقىن قالىپتاستىرعان بىرىڭعاي مورفولوگيالىق قۇرىلىم بولىپ سانالادى.
سونىمەن, ءتورت مىڭ جىل بويى بايىرعى قازاق اتامەكەنىندە بۇل مورفولوگيالىق انىقتامالاردىڭ داۋىرلىك وزگەرىستەردىڭ نەگىزگى باعىتى ءار ساققا بۇرىلماي, ءوزىندىك تابيعي پالەوانترپولوگيالىق زاڭدىلىقتارمەن ءوتۋى تەك قازاق حالقىنا عانا ءتان كرانيولوگيالىق قۇرىلىمدى ومىرگە اكەلگەن. جالپى, بۇگىنگى قازاق ەلىنىڭ ەتنوگەنەتيكالىق وزەگى مەن مايەگىن ءتورت مىڭ جىل بويى تۋعان اتا-بالالارى ارقاسىندا ساقتاپ قالعان تەك ءبىر عانا ۇلت, قازاق ۇلتى, دەپ اشىق ايتا الامىز.
قازاقستان جەرىندەگى ءتورت مىڭجىلدىق كرانيولوگيالىق دامۋ ەرەكشەلىكتەرى انىقتالعاننان كەيىن, بۇگىنگى قازاق حالقىنىڭ مورفوفيزيولوگيالىق قۇرىلىمدارىنىڭ ەتنيكالىق ىشكى بىرلەستىگى مەن تۇتاستىعىنا نازار اۋدارعاندى ءجون كورىپ وتىرمىز. ويتكەنى بايىرعى اتا-بابالارى سياقتى بۇگىنگى قازاقتاردىڭ دا ايماقتار مەن جۇزدەرگە بولىنبەيتىنى جانە وزىندىك انتروپولوگيالىق ستاتۋسى بولۋعا ءتيىس. وتكەن حح عاسىردا 30 جىل بويى قازاق حالقىنىڭ اراسىندا ارنايى جۇرگىزىلگەن كەشەندى زەرتتەۋلەرگە, ياعني سوماتولوگياسىنا, قان جۇيەلەرىنە, ءتىس مورفولوگياسىنا, ساۋساق جانە الاقان تەرى بەدەرلەرىنە, باس سۇيەك مورفولوگياسىنان ت.ب. الىنعان انىقتامالاردىڭ ناتيجەلەرىنە قاراعاندا, تۋعان حالقىمىز مورفوفيزيولوگيالىق تۇرعىدان تولىق اجىراتىلمايتىنى ءمالىم بولىپ وتىر. سونىمەن بۇگىنگى قازاق حالقىنىڭ مورفوفيزيولوگياسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى بايىرعى اتا-بابالارىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىمەن تولىق قابىسقانىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. سونىمەن قاتار بارلىق كەشەندى انتروپولوگيالىق زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا, قازاق حالقىنىڭ ىشكى بىرلىگى (گوموگەندەگى) سونداي, ونى ايماقتارعا جانە سۋبەتنيكالىق توپتارعا ء(جۇزدەرگە) ءبولۋدىڭ ەشبىر مۇمكىنشىلىگى جوق.بۇگىنگى قازاق حالقىنىڭ انتروپولوگيالىق بىرەگەيلىگى مەن تۇتاستىعىن ونىڭ ءتىل جۇيەسىنەن دە كورە الامىز. ويتكەنى قازاق ءتىلىنىڭ ورتاقتىعى سونداي, بۇل تىلدە ديالەكتى جوق, ال بار بولعانى تەك گوۆور عانا.
جالپى, قازاق اتا-بابالارىنىڭ ج.س.د. ءى مىڭجىلدىقتا تۇركى تىلىندە سويلەگەندەرى بۇل كۇندە ماماندار اراسىندا كۇدىك تۋدىرمايدى.
ال بۇگىنگى ەگەمەن قازاق حالقىنىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى سوڭعى 27 جىل كولەمىندە 170 مەملەكەتپەن كەشەندى قارىم-قاتىناس جاساۋ دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. بۇل – حالقىمىزدىڭ تاريحىندا تانىمالدىقتىڭ العاشقى بىرەگەي كورىنىسى بولىپ سانالادى.جوعارىدا كەلتىرىلگەن بارلىق انىقتامالاردى, سايىپ كەلگەندە, بۇل كۇندە تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتالىق ازيا ايماعىنداعى قارا شاڭىراعىنا يەلىك جاساۋ, نەگىزىندە, قازاق حالقىنىڭ ۇلەسىندە دەگەن ءبىردەن-ءبىر دۇرىس شەشىم بولاتىنىن كورسەتەدى. مۇنداي شەشىمنىڭ تۇركى حالىقتارىنىڭ كەلەشەگى ايتارلىقتاي باياندى بولۋىنا مول اسەرى بولار دەگەن ۇمىتتەمىز.
ماقالامىزدىڭ سوڭىندا بۇگىنگى زامان تۇركى حالىقتارىنىڭ وقىرمان قاۋىمىنىڭ الدىندا ەتنومادەني مارتەبەسى جوعارى تاريحي جايعا بايلانىستى ءبىر ۇسىنىستى ايتقاندى ءجون كورىپ وتىرمىز. ول بۇكىل تۇركى حالىقتارىنىڭ اتا-بابالارىنان ساقتالىپ قالعان ەۋرازيا ماسشتابىندا دارا تۇركىتىلدى ساق تايپاسىنىڭ دارا قابىرىنىڭ ۇستىنە 2010 جىلى ماڭگىلىك ەل اركاسى سالىنعان بولاتىن. نەگىزىندە, مۇنداي ەسكەرتكىش تەك ءبىر عانا قازاق ەلىنىڭ استاناسى نۇر-سۇلتان قالاسىندا عانا بار. بۇل كۇندە ماڭگىلىك ەل اركاسىنىڭ استىندا جاتقان قابىردىڭ ج.س.د. VII-VI عاسىرلارعا جاتاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ ايتاتىن بولساق, تۇركى حالىقتارىنىڭ تىزە بۇگىپ, باس يەتىن كيەلى اتا-بابالارىنىڭ قابىرلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە الەمگە تانىمال بولسا ەكەن. بۇگىنگى تۇركى قاۋىمىنا جاساپ وتىرعان بۇل ۇسىنىس وڭعا باسسا, تۇركى الەمىنىڭ رۋحى مەن بىرلىگى ارقاشان جوعارى بولارى حاق!
ورازاق سماعۇلوۆ, ۇعا اكادەميگى, بولونيا عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى (يتاليا) ايناگۇل سماعۇلوۆا, انتروپولوگيا سالاسىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى