ءسات دەگەنىڭ – باپ قوي. بابى كەلىستى. اقىتتىڭ مەنشىكتەپ العان قوس بابى بار. العاشقىسى – ىشكى, سوڭعىسى – سىرتقى. وسى جۇپتىڭ قيۋى كەلىپ, تىگىسى جاتپاسا, قىلعان تىرلىگى بوس اۋرە. اي شالقالاي تۋعان كۇنى ءوزىنىڭ قالام ۇستاپ, قاعاز شيمايلاۋعا دايار ەكەنىن جىمىڭداعان جۇلدىزداردان ۇعىندى. جالىنىپ ءجۇرىپ جالعا العان جالقى بولمەلى پاتەردىڭ اس ۇيىنە بىلتەلى شامىن قۇشاقتاي كەلدى. نان قوقىمى شاشىلعان ايرانداي اق داستارقاندى كۇرەڭ قوڭىر الاقاننىڭ قىرىمەن سىپىرىپ, ارانىنا توعىتتى. ارتىنشا ءبىر قۇلاشقا جەتەعابىل ۇستەلىنىڭ سول جيەگىنە تالايدان تۇتانباعان شامىن جايعاستىردى. ءىزىن الا اق قاعاز بەن سيا ساۋىت قالىقتاي قوندى. اينالا اعاراڭ تارتىپ, جارىق بىتكەن قۋىس-قۋىستى ءتىنتىپ كەتسە بولعانى, اقىتتىڭ بۇلاقتاي تۇنىق ويلارى كىربىڭ تارتادى, سوندىقتان كوپتەن بەرى وسى شامنىڭ جالىنىنا جۇگىنەتىن ءادىس يا ايلا تاپقان. سىعىرايعان شام جارىعى اق ايدىننىڭ جۇزىنە بىلتە كولەڭكەسىن تۇسىرگەن ساتتە, ول دا ءوز جانىنىڭ كولەڭكەسىن قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ ۇلگەرۋشى ەدى. ال بۇگىن سۇيرىك ساۋساعى سىلقىم سۇلۋداي ۇياڭدانىپ تۇر. قىراننىڭ قاۋىرسىن قاناتىن سيا ساۋىتقا باتىرۋعا جانى داۋالار ەمەس. اق قاعازدىڭ ارشىن توسىنە ماردىمسىز بىردەڭەنى ءتۇرتىپ قالسا, ونىمەن بىرگە جانى دا بولماشى سوزبەن بىلعاناتىن ءتارىزدى.
ءسوز – الاپات كۇشتىڭ ناق يەسى. ول كەربەزدى وڭدى-سولدى سەرمەپ, بىلامىقتىڭ باستاۋى قىلۋعا استە بولمايدى. سونى ويلاپ, اقىت جالعانداعى جالعىز جۇبانىشىنان تايساقتاپ وتىر.
اي. سوڭىنان مىڭ سان جۇلدىزىن ەرتىپ, تۇنگى اسپانعا ءوز شىعارماسىن بۇگىن دە جازۋدا. ال اقىتتىڭ جان داپتەرىنە ءالى دە قالامىنىڭ ۇشى تيمەدى. شاماسى ىشتەگى وي جارىق اتاۋلىدان قايمىعىپ, ەڭسەسىن تىكتەي الار ەمەس. سىرتقى الەمنىڭ ايناسىنا اينالعان تەرەزەسىن پەرى پەردەنىڭ قۇشاعىنا اماناتتاپ, جازۋ ءۇستەلىنە قايتا ورالدى. ەسىل ويى سان-ساققا جۇگىرىپ, ارناسىن تابا الماۋدا. بۇل قالاي بولعانى, جاراتقان؟! تاس توبەدەن ءتۇن ءتونسە, ويى ورامدالىپ, قاعاز بەتىنە كوسىلىپ ءتۇسۋشى ەدى عوي؟! بۇگىن دە بابى ءاجۋالاپ, مازاق ەتكەنى مە؟! جوق, ولاي ەمەس. ولاي بولۋى ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس. ءوزىنىڭ ءبىر بىلگەنى بار بولسا, قازىر-اق بۇلقىنىپ شىعادى. تەك كۇتۋ كەرەك. تالاي كۇن سارىلىپ, زارىعىپ كۇتتى ەمەس پە؟! بۇگىن دە كۇتۋگە سابىرى مەن قاۋhارى ابدەن جەتەدى.
ءسابي. كۇرس-كۇرس جوتەلدى. باسىنان بابىنىڭ باعىن تايدىرعان – وسى جوتەل. التى اي بويى كوك ءجوتەلدىڭ كۇرسىلىن ەستىپ, مازاسى قاشىپ ەدى. بۇگىن دە ەستىدى. دەسە دە, بۇل كۇركىل سول كۇركىلدىڭ سوڭى ءىسپەتتى. «وسىمەن ساپ تيىلدىم, جازارىڭدى ەندى جازا ءتۇس» دەگەندەي قويۋ ءتۇننىڭ قويىرتپاعىنان ءالسىز شىقتى. ءبارىبىر شابىت سەرى قالام ۇشىنا ىلىنەر ەمەس. اقىتقا «ۇنسىزدىكتەن وي ۇرلا» دەپ سىبىرلايتىنداي. جالعاندا جازۋشى بىتكەننىڭ بارلىعى دەرلىك ۇرلىقشى ەمەس پە؟! ۇنسىزدىكتەن – وي, تىنىشتىقتان – ءسوز ۇرلايدى. ىقىلىم زاماننان بەرى ادام ۇرتىنان شىققان ءاربىر اسىل ءسوز ءالى كۇنگە دەيىن اسپان كەزىپ ءجۇر. ماقپال تۇنگە مالىنىپ, تىنىشتىقتى جاستانساڭ, قىلمىڭ قاققان ءار جۇلدىزدىڭ جارىعىنا شاعىلىسىپ, كوزىڭە وتتاي باسىلادى. ال سوندا كەرەگىڭدى قارماپ قال. ۇنسىزدىكتىڭ ءجونى ءمۇلدەم بولەك. ارناسى وزگە. وعان بايسالدىلىق, بايىپتىلىق كەرەك. ءتىپتى وكپەدەن شىققان تىنىستىڭ ءوزىن تۇساۋلاپ ۇستاۋعا تۋرا كەلمەك. سان عاسىرلار يلەۋگە سالعان وي تەرىنىڭ ۇشقان ءنىلى تۇننەن جەتكەن ساۋلەمەن قوساقتالىپ, ساناعا قونادى. ال ونى قاعاز بەتىنە ايشىقتاپ ءتۇسىرۋ, شەبەرلىكتىڭ ەنشىسىندە. اقىت ءدال قازىرگى ساتتە وسى اتالعانداردىڭ بارلىعىنا يە. تەك باپتىڭ بابى قيىنداۋ بولىپ تۇر. سىرتقى باپتا كىلتيپان جوق. بار گاپ ىشكىسىندە. ويعا العان شىعارماسى تىم اۋىر. كەيىپكەرىنىڭ تاعدىرىن قىل كوپىردەن امان وتكىزۋ جولىن تاپپاي, تايساقتاپ وتىرعان سەكىلدى. الاكولدىڭ ەبى قاققان اساۋ تولقىنىنداي بۇيرا شاشىن قايتا-قايتا سالالاپ قويادى. ونىسى – شابىت شاقىرىپ, دەلەبە قوزدىرۋ.
قالام. قاۋىرسىن قالام. كوپتەن بەرى بايگە الىپ, كومبە كورمەگەندەي تومسىرايىپ تۇر. سىرتتان جەتكەن لەپكە ءيىلىپ «ال, قولىڭا ال مەنى» دەگەندەي تەڭسەلە تەربەلەدى. سوندا دا اقىتتىڭ ويعا العان دۇنيەسىن ىسكە اسىرۋعا جۇرەگى داۋالامادى. ءالى دە كۇتۋ كەرەك سياقتى. كەۋدەسىنە ەگىلىپ, جۇرەگىنەن ءبۇر جارعان سەزىم سىرىن ويىن ورامداپ, ءسوزىن سالماقتاپ, ساناسىن سىعىمداپ بەرگىسى كەلەدى. ودان باسقا شام كولەڭكەسىنەن جول كورىپ تۇرعان جوق.
«قۇسايىن ساقشى» – جانىن جەگىدەي جەپ, قابىرعاسىن تالايدان كەمىرگەن شىعارماسىنىڭ تاقىرىبى بۇل. ءبىر جۇتىم جانار مايدى تاۋىسقانداعى العاشقى ءسوزى.
«قۇسايىن ساقشى ءۇرىمجى ءتۇرمەسىندەگى ءبىر توپ مۇسىلماندى اتۋعا بولىنگەن ون ەكى وقتىڭ بىردە-بىرەۋىنىڭ شاشاۋىن شىعارماي كەرى قايتارىپ بەردى. ۇستەل ۇستىنە تاپانشاسىن جىلان جالاعانداي سۇرتكىلەپ وتىرعان اعا ساقشى اكەسىنىڭ مۇلكىن بولىسكە سالعانداي ارقايسىسىن ساناپ تۇرىپ:
– بۇيرىقتى بۇلجىتپاي ورىندادىڭ با؟, – دەدى قيىق كوزىن سىعىرايتىپ.
– ءىس ءبىتتى, – قىرعي قاباعى قيمىلدامادى.
– جارايسىڭ جولداس, قۇسايىن!
– حالىقتىق رەسپۋبليكاعا قىزمەت قىلامىن!»
اقىت تەرەڭ كۇرسىنىپ, قالامىن سيا ساۋىتىنا توعىتتى. «ەگەر دە قۇسايىن ساقشىنىڭ ورنىندا مەن بولعاندا قالاي ىستەر ەدىم؟» دەگەن سۇراق ونىڭ ويىن شىرماپ, ساناسىن قۇرىقتاعان.
مولدا كورگەن پەرىدەي پەردە اتاۋلى جيەككە سىدىرىلدى. اي دا بۇل شىعارمانىڭ جازىلۋىنا ءوز سەپتىگىن تيگىزگىسى كەلگەندەي بۇلت بۇركەنىپ الىپتى. جىمىڭ قاققان جۇلدىز جوق. بۇكىل الەم قاراڭعىلىقتىڭ قۇرساۋىندا. قالام قارۋ قاعاز قالقاننىڭ تاساسىندا قالىپ قويماي ويۋلى ءورنەگىن كەزەكتى مارتە ايشىقتاي ءتۇستى.
«قازاعى بار, ۇيعىرى بار, دۇنگەنى بار ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن قىلمىسكەرلەردىڭ شىبىن جانى شىعۋدىڭ ازار الدىندا. مويىلداي قارا كوزدەرى ءجاۋتەڭدەپ ۇكىم كۇتىپ وتىر. «اتىلسىن!» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ ءوزى جاندارىن جاhاننامعا جىبەرمەك. الاقاندارىن اللاعا جايىپ, مەدەت سۇراۋدا. تۇرمە كۇزەتشىسى باو تسزين جازالانۋشىلاردىڭ جان ءتاسىلىم ەتەر الدىنداعى بۇل قىلىعىنا ميىعىنان كۇلدى.
– ەي, مۇسىلمانسىماقتار, جالىنىپ-جالبارىنۋدى قويىپ, يماندارىڭدى ۇيىرىڭدەر. ەرتەڭ-اق وققا ۇشاسىڭدار, – دەپ تۇرمە تاڭىرىندەي ىرجالاڭداپ تۇر.
– قۇدىرەتتى باو تسزين, قۇپيا بولماسا جانىمىزدى كىم جاسقارىن ايتا الاسىڭ با؟
– ارينە, ول قۇپيا ەمەس. ءبىز مۇسىلماندى تەك مۇسىلمانعا اتقىزامىز.
– استاپىراللا, مۇسىلمان ادام ءولتىرۋشى مە ەدى؟
– زاڭ سولاي! اركىم ءوز ءدىنىنىڭ وكىلىن اتادى.
– قۇدىرەتتى باو تسزين, كوپ سۇراق قويدى دەپ ايىپ ەتپەگەيسىڭ, الگى مۇسىلماننىڭ ەسىمى كىم؟
– قۇسايىن. قۇسايىن ساقشى!»
اقىت شاشاۋى شىققان ويلارىن جانۋ ءۇشىن تاعى دا تىنىشتىققا تىعىلۋدى ءجون سانادى. جازار ءسوزىنىڭ جالىن جالماپ جاتقانداي كورىنىپ, شامىن ءۇرلەپ ءوشىردى. بىلتەدەن ۇشقان ءتۇتىن قاراعى بولمەگە سۇيىلىپ بارىپ ءسىڭىپ كەتتى. اقىت ءۇشىن ءتۇتىننىڭ دە جانى بار, ويتكەنى ءار شىعارماسىنىڭ سوڭعى نۇكتەسىن قويىپ, شامىن سوندىرگەندە ءبيشى سىلقىم سول وقيعاداعى باستى كەيىپكەرىنىڭ بەينەسىنە ەنىپ, كوككە كوتەرىلەتىن. بۇگىن دە سولاي. قۇسايىن ساقشىنىڭ كەيپىندە اسپان كەزىپ بارادى. ساقشىنىڭ تاعدىرى اقىتقا تالايدان بەرى مازا بەرەر ەمەس. «بۇل قىزمەتتى ءومىر بويى قالاي اتقاردى ەكەن؟» دەگەن سۇراق وزەگىن ورتەۋدە.
جەل. اعاش بۇتاعىن تەربەتىپ, التىن سىرعالارىن ساۋدىراي تۇسىرۋدە. جامالىن كۇز ۇرلاعان جۇتاڭ تەرەك سەكىلدى جىلدىڭ وسى ءبىر مەزگىلىندە ءسوزىن سارقىپ قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ الۋشى ەدى. ال بۇگىن تابيعاتتىڭ سۇراپىل كەزەڭدەرىنە دە تىزەسىن بۇكپەيتىن كارى ەمەندەي قاسقايىپ وتىر. ءبىرسىپىرا ۋاقىتتى قۇرباندىققا شالىپ, ءبىلتەلى شامىن قايتا تۇتاتتى. شىرپىنىڭ سوڭعى ءشيى اعاسى ءۇشىن جان ءتاسىلىم ەتتى دە ءتانىن سولدىردى». ۇرەيلەرى جۇرەكتەن جانارعا وتكەن ون قىلمىسكەردى الدىنا سالىپ, قۇسايىن ساقشى ءولىم ورداسىن بەتكە الدى. بەلىندە ءتۇسى سۋىق تاپانشا. جاراتۋشى عۇمىر سىيلاعان سان پەندەنى پەرىشتەسىمەن قاۋىشتىرعان بۇل مەكەن ق ۇلىنىن جوقتاعان بيەدەي كىسىنەپ تۇر. دۇرە تيگەن جالاڭ توستەرىن كۇنگە بەرىپ, ارانى اشىق اجال الدىندا كىرپىكتەي ءتىزىلدى».
ءتۇز. قايتقان قازدىڭ قاڭقىلى. اينەكتەن جەتكەن اۋەن. اقىتتىڭ جان سارايىن قاعىلعان قاناتتارداي كوككە سامعاتتى. قالىقتاي وي دا ۇشتى.
«– قۇسايىن ساقشى ءالى ءتىرى مە؟
– ءتىرى. ءدىن امان.
شەكارانىڭ قىل شەڭبەرىن ۇزە شىققان يسمايىلدىڭ جانارىن جاس پارلادى.
– اعاسى, بۇل نەعىلعانىڭ؟ – ءتولقۇجاتقا كوز تىگىپ تۇرعان ءاسكەردىڭ دە ءوڭى قاشتى.
– جارىقتىق عۇمىر بويى قارا باسىن قاتەرگە تىكسە دە, بارشا مۇسىلماننىڭ شىبىن جانىنا اراشا ءتۇسىپ ەدى. قارتتىعىندا قال سۇراۋعا دا جارامادىق قوي, – دەپ ەڭكىلدەپ جىلاپ جىبەردى».
ماقپال ءتۇن ماناۋراپ تۇر. اق ۇلپا بۇلتتارمەن ءجۇزىن سۇرتكەن اي دا اسەم.
كوكىرەگىنە قونعان مۇڭدى ۇشىرۋ ءۇشىن, ءتۇن تەربەتكەن تەرەزەسىن اشتى. سىرتتان جەتكەن سۋىق لەپ. اقىت تارتپادان شىلىمىن الىپ تۇتاتپاق بولدى. شىرپى ءشيسىز. ەرىكسىز بىلتەنىڭ ءبىلىگىنە جۇگىندى. شام ايناسىن كوتەرگەنى سول ەدى, كۇزگى سامال جالىن جالمادى. قويۋ ءتۇتىن قۇسايىن ساقشىنىڭ كەيپىندە تاعى دا تۇنگە قانات قاقتى.
ءسابي. كۇرس-كۇرس جوتەلدى.
تەمىرلان قىلىشبەك,
جازۋشى