ۇلتشىل كۇرەسكەر

رىسقۇلوۆ جاسىرىن ۇيىمعا مۇشە بولعان با؟

تۇركىستان ۇلتتىق اۆتونوميا­سى بول­شەۆيكتىك بيلىك تاراپى­نان كۇشتەپ قۇلاتىلعاننان كەيىن, تاۋەلسىزدىك يدەيا­­­­سىنىڭ توڭى­رىگىنە توپتاسقان ۇلتتىق ۇيىم­دار بۇل كەزەڭدە نەگىزىنەن ءۇش با­عىت­­تا كۇرەس جۇرگىزدى: كەڭەس وكى­مەتىنە قارسى قارۋلى كوتەرىلىس ۇيىم­داستىرۋ, ۇكىمەت اپپاراتتارى مەن پارتيا قاتارىندا جاسىرىن كۇرەس جۇرگىزۋ جانە ۇلتتىق مايداننىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋ. بۇل تۋرالى مۇستافا شوقاي: «...دۇشپانعا قارسى قارۋلى كۇرەستى پارتيا, ۇكىمەت اپ­پاراتتا­رى ىشىندەگى كۇرەس­تەرمەن بايلانىستىرۋ­ كەرەك. ...مەملەكەتتىڭ ىشتەي بىرىك­كەن كۇشتەرىن وزدەرىنىڭ ۇلتتىق تاۋەلسىزدىگى جولىندا رەسەيگە قار­سى كۇرەسىپ جاتقان باسقا دا حالىق­تاردىڭ كۇرەسۋىمەن ۇي­لەس­تىرۋ لازىم. تىعىرىقتان شى­عۋدىڭ بۇدان باسقا جولى جوق. تەك وسى­لاي ەتكەندە عانا بوستاندىققا جەتۋ مۇمكىن بولادى», دەپ جازعان ەدى.

زاكي ءۆاليديدىڭ ەستەلىكتەرىنە سۇيە­نەر بولساق, قۇرامىنا تۇر­كىستان, باش­قۇرتستان, بۇحارا, حيۋا ولكەلىك پارتيا كوميتەتى مۇ­شەلەرىن تارتۋدى كوزدەگەن جانە «شىعىس سوتسياليست پارتياسى» دەپ اتالعان بۇل جاسىرىن ۇيىمعا باش­قۇرت زاكي ۆاليدي, تاتار يلياس الكين, مير­سايد سۇلتانعاليەۆ, وزبەك نيزام حوجاەۆ, قازاق احمەت بايتۇرسىن پەن تۇرار رىسقۇلوۆ مۇشە بولعان ەدى. ولار اۋەلگىدە پارتيا رەتىندە جاساقتالىپ, كو­مينتەرننىڭ قۇرامىنا ەنۋگە ارە­كەت جاساعانىمەن, كومپارتيا بۇل پارتيانىڭ قۇرىلۋىنا تۇ­بە­گەيلى قارسى بولعاندىقتان, جا­سىرىن ۇيىم رەتىندە جۇ­مى­سىن جالعاستىرا بەردى. تۇر­كىستان تاريحىنىڭ بىلگىرى, پرو­فەسسور ا.بەننيگسەن 1920 جىل­­­­دىڭ كوكتەمىندە ميرسايد سۇل­تان­عاليەۆ, زاكي ۆاليدي, تۇرار رىس­قۇلوۆ جانە ت.ب. كور­نەكتى تۇل­­عالار­دىڭ جاسىرىن ۇيىم قۇرىپ, كە­ڭەس وكىمەتىنە قار­سى استىرتىن كۇرەس جۇر­گىز­گەنىن جازادى. اۆ­توردىڭ ايتۋىنشا, بۇل جاسىرىن توپ ءۇش باعىتتا جۇمىس جۇر­گىزگەن ەدى: پارتيا قاتارىندا, ۇكى­مەت اپپاراتتارىندا باسشىلىق قىز­مەتتەردە بولا ءجۇرىپ, تاجىريبە جي­ناق­تاۋ; جاڭا كادرلار دايارلاۋ ماق­­­ساتىندا وقۋ وردالارى مەن ءبى­لىم وشاقتارىن قولعا الۋ; باس­ماشى­لىق قوزعالىسى سياقتى كەڭەس وكى­مەتىنە قارسى ۇلتتىق توپتارمەن باي­لانىس ورناتىپ, ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋدىڭ العى­شارتتارىن دايار­لاۋ.

قالاي بولعان كۇندە تۇرار رىسقۇلوۆ­تىڭ جاسىرىن توپتىڭ مۇشەسى بولعانى انىق. راسىندا, تۇركىستاننىڭ تۇتاستىعى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن ورتالىق پارتيا كوميتەتىنە قارسى ايانباي كۇ­رەسكەن تۇراردىڭ ۋاقىت وتە كەلە جاسىرىن ۇلت­تىق ۇيىم­دارمەن بايلانىسا وتىرىپ, ۇلت-­ازاتتىق مايداننىڭ رۋحاني دىڭگەگىنە اينالعانىن اڭعارۋ قيىن­عا سوقپاسا كەرەك. پروفەسسور ا.بەننيگسەننىڭ سوزىمەن ايتقاندا, كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىنا وتكەنىمەن تۇرار رىسقۇلوۆ ءومىر بويى ۇلتشىل بولىپ قالعان ەدى. ال بۇل ەكى يدەيانىڭ ءبىر ارنادا توعىسپايتىنى ايدان انىق بولسا كەرەك.

ىرىققا كونۋ مە, ىمىراعا كەلۋ مە؟

تۇركىستان اۆتونومياسى نە­بارى ەكى ايداي ءومىر ءسۇرىپ, 1918 جىلدىڭ اقپان ايىن­دا بولشەۆيكتەر تاراپىنان كۇشتەپ تاراتىلدى. مىنە, وسى كەزدە تۇر­­­كىستان ۇلتشىلدارىنىڭ با­سى­­لىمى « ۇلىع تۇر­كىستان» گا­زەتىندە ۇندەۋ-ماقالا جاريالان­دى. «بۇگىنگى مىندەتتەرىمىز» دەپ اتالاتىن ما­قا­لا قوقانداعى جايت­­تان كەيىن تۇر­كىستانداعى جاعدايدىڭ مۇلدە اۋىر­لاي تۇس­كەنىن, حالىقتىڭ قۋ­عىن كو­رىپ, جۇرت­تىڭ اشتان قى­رىل­عانىن بايانداي كەلە, ەلىنىڭ ەر­تەڭىنە الاڭدايتىن ويلى ازامات­تاردى ۇيىمداسىپ, جاڭا ۇكى­مەتكە مۇشە بولۋعا, وسىلايشا ۇلى تۇر­­­كىستاننىڭ تاعدىرىنا اراشا تۇسۋگە شاقىردى.

مىنە, تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ سايا­سات ساحناسىنا شىعۋى ءدال وسى كەزەڭمەن تۇستاس كەلەدى. عا­لىم و.قوڭىراتباەۆتىڭ سوزى­نە سەنسەك, رىسقۇلوۆ پارتيا قاتا­رىنا 1917 جىلى ەمەس, 1918 جى­­­­لى قىس ايلارىندا, ياعني قو­­قان­­داعى قىزىل قىرعىننان جانە بي­لىك بولشەۆيكتەردىڭ قو­لى­نا تولىقتاي وتكەننەن كەيىن مۇشە­لىككە قابىلدانعان. سونى­مەن قاتار تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ پارتيالىق جارنالاردى ۋاقى­تىندا تولەمەگەنى ءۇشىن پارتيا قاتارىنان شىعا­رىل­­عا­نىن ەس­كەرەر بولساق, رىس­قۇ­لوۆ­تىڭ پارتيانى اس­پەتتەپ, استە قۇر­مەتتەمەگەنىن, ونى تەك حال­قىنا قىزمەت ەتە ءبىلۋ ءۇشىن عانا تاڭ­داپ العانىن ايقىن اڭعارامىز. ونىڭ ۇستىنە, بۇل تۇستا تەك رىس­قۇلوۆ قانا ەمەس, رەسەيدىڭ قول استىنداعى تۇركى حالىقتارىنىڭ كوپتەگەن ساياسي جەتەك­شىلەرى دە بولشەۆيكتىك بيلىك­پەن ىمىراعا كەلگەن ەدى. اسىرەسە, بول­شە­ۆيك­تەرمەن ىستەسۋگە ق ۇلىق بىل­دىر­گەن­دەر اراسىندا ۇلت-ازاتتىق قوز­­­عا­لىسىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى مەن جاديتشىلدەر از ەمەس-ءتىن. ماسەلەن, رە­سەيدەگى مۇسىلمان ۇلت­تاردىڭ رۋحاني جەتەكشىلەرى, ءجاديت­شىل رىزاەددين فاحرەد­دينوۆ پەن مۇسا جارۋللاح بي­گيەۆ قازان توڭكەرىسىن ۇلكەن ۇمىت­­پەن قارسى العانىن جاسىرعان جوق. ال ميرسايد سۇلتانعاليەۆ, مول­لانۇر ۆاحيتوۆ, عالىمجان يبرا­گيموۆ باستاعان تاتار زيالىلارى مەن وزبەك ءمۇناۋار قاري, ۋبايدۋللا حوجاەۆ, فايزۋللا حوجاەۆ سىندى جاديتشىلدەر پارتيا قاتارىنا وتۋمەن عانا شەكتەلمەي, ۇكىمەت مۇشەلەرى بولىپ, جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردى.

بۇل تۇستا قالىڭ دۇشپان مەن قاۋ­لاعان وتتىڭ ورتاسىندا قال­عان ۇلت زيا­لى­لارىنىڭ حالىق تاعدىرىنا اراشا تۇسەرلىك امالى تاۋسىلعانداي ەدى. قىلىشىنان قان تامعان, الاشوردانى تارا­تىپ, شوقاي سىندى ەرلەردى ولىم­گە قيعان ادميرال كولچاك پەن اق گەنەرال, اتامان دۋتوۆتىڭ تۇر­كى جۇرتىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە توزىممەن قاراپ, ولاردىڭ تۇتاس­تىعىنا كوز جۇما المايتىنى دا شىن­دىق ەدى. مىنە, سوندىقتان, جۇر­­تى ءۇشىن جانىن بەرۋگە دايىن الاش ارداق­تىلارىنىڭ جاڭا ۇكىمەتپەن ىمىراعا كەلۋىن ەڭ اۋەلى شاراسىزدىقتان تۋعان ارە­كەت رەتىندە قاراستىرۋ كەرەك.

تاۋەلسىزدىكتەن ايىرىلىپ, شا­را­سىز قالعان تۇركىستاندىق زيالىلاردى بولشەۆيكتەرمەن ىمىرالاسۋعا يتەرمەلەگەن­ نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ءبىرى – بول­شە­ۆيكتەر مەن پارتيا جەتەك­شىسى ۆ.ي.لەنيننىڭ ۇلتتار جو­نىن­دەگى, سونىڭ ىشىندە رەسەيدىڭ قول استىنداعى بودان ۇلتتار جا­يىنداعى پىكىرلەرى بولسا كەرەك. ويتكەنى رەسەيدە ۆەليكورۋستىق شوۆينيزم بەلەڭ الىپ تۇرعان بۇل كەزەڭدە ءدال بولشەۆيكتەر سياقتى بودان ۇلتتارعا «جاناشىرلىق» تانىتقاندار جوقتىڭ قاسى بولاتىن. ۆ.ي.لەنين 1913 جىلى «پروسۆەششەنيە» جۋرنالىندا جا­رىق كورگەن «ۇلت ماسەلەسى جونىن­دەگى سىن زامەتكالار» اتتى اي­گى­لى ماقالاسىندا «كىمدە-كىم ۇلتتار مەن تىلدەردىڭ تەڭ پرا­ۆولىلىعىن مويىندامايتىن بولسا جانە قورعامايتىن بول­سا, ۇلتتىق ەزگىگە نەمەسە پرا­ۆوسىزدىق اتاۋلىعا قارسى كۇرەس­پەيتىن بولسا, ول ماركسيست ەمەس, ول ادام, ءتىپتى, دەموكرات تا ەمەس», – دەپ اتاپ كورسەتكەن بو­لا­تىن. پرولەتاريات «كۇن كو­سەمى» 1914­ جىلى جارىق كورگەن «ۇلتتاردىڭ ءوزىن ءوزى بيلەۋ پراۆوسى تۋرالى» اتتى ماقالاسىندا ءوزىن ۇلت­تاردىڭ شىنايى جاناشىرى رەتىندە كورسەتۋگە تىرىستى. بۇل ۇستانىم بولشەۆيكتەر بي­لىك باسىنا كەلگەن العاشقى كەزەڭدە دە ءوز جالعاسىن تاپتى. 1917 جى­لى 2 قاراشا كۇنى رە­سەيدى مە­كەن­دەگەن حالىقتارعا ەرىك­تى تۇر­دە ءوزىن ءوزى بيلەۋ قۇقىن بەر­گەن «رەسەي حالىقتارى قۇقىق­تارىنىڭ دەكلاراتسيا­سى» جاريالانىپ, 1917 جىلى 20 قا­را­شا كۇنى ۆ.ي.لەنين مەن ي.ۆ.ستالين قول قويعان «حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ رەسەي مەن شىعىستىڭ بارلىق ەڭبەكشى مۇ­سىلماندارىنا ۇندەۋى» جاريالاندى. بۇل ۇندەۋ ءاربىر مۇ­سىلماننىڭ جۇرەگىنەن بەرىك ورىن الارداي اسەرلى جازىلعان ەدى: «...رەسەي مۇسىلماندارى, ەدىل بويى مەن قىرىم تاتارلارى, ءسىبىر مەن تۇركىستان قىرعىزدارى (قازاقتارى) جانە سارتتارى, زا­كاۆكازە تۇرىكتەرى مەن تاتارلارى, كاۆكاز چەشەندەرى مەن تاۋ حا­لىقتارى, رەسەي پاتشالارى مەن قاناۋشىلارى تاراپىنان مەشىتتەرى مەن عيبادات ەتۋ ورىن­دارى قيراتىلىپ, ءدىنى مەن ادەت-عۇرىپتارى تاپتالىپ كەلگەن, بارشا جۇرت! بۇدان بىلاي سىزدەردىڭ دىندەرىڭىز بەن ادەت-عۇرىپتارىڭىز, سىزدەردىڭ ۇلت­تىق جانە مادەني مەكەمەلەرىڭىز ەركىن دەپ, ولارعا ەشكىم قول سۇقپايدى دەپ جا­ريا­لانادى. وزدەرىڭىزدىڭ ۇلتتىق ءومى­رىڭىز­دى ەركىن جانە كە­دەرگىسىز قۇرا بەرىڭىزدەر».

راسىندا, بۇل ۇندەۋ رەسەي قول اس­تىندا ەزىلگەن جۇرتتارعا عانا ەمەس, بارشا شىعىس حالىقتارىنا ەرەكشە ەسەر ەتكەن ەدى. ءتىپتى تاتار سۇلتانعاليەۆ «شى­عىستىڭ مۇسىلمان حالىقتارى وتار­­لىق ەزگىدە جانشىلعان پرولەتار حا­لىق» دەپ جازسا, تۇرىكشىلدىك يدەيا­سى جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى زيا گوكالپ «رەسەيدەگى تۇرىكتەر نە ىستەۋ كەرەك؟» ات­تى ماقالاسىندا «پات­شالىق رەسەيدىڭ كۇيرەۋىمەن بىرگە تۇران دالاسىنداعى تۇرىك­تەر­دىڭ تولىق تاۋەلسىزدىك الاتىن كەزى كەلدى» دەپ قۋانىشپەن حابار­لادى.

م.ۆ.فرۋنزە بۇل شە­شىمدەردى «پانتۇرىك­شىل­دىك», «پا­نيسلامشىلدىق» جانە «بۋر­جۋازيالىق ۇلتشىلدىق» دەپ قارا­لادى. ول 1920 جىلى 14 ساۋىردە «كۇن كوسەم» ۆ.ي.لەنينگە جازعان حاتىندا ت.رىسقۇلوۆقا تومەندەگىدەي باعا بەر­دى: «ولار بەلگىلى ءبىر كوممۋنيستىك ەمەس ەلە­مەنتتەردەن قۇرالعان جانە تەك وبەك­تيۆتى جاعدايدىڭ ىقپا­لىمەن عانا كوم­مۋنيستىك تۋدى كوتەرۋگە ءماجبۇر بولعان ادامدار». 

وسى تۇستا تۇركىستاننىڭ تۇ­تاس­تىعى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن تۇلعالار ورتاق دۇش­پانعا قارسى بولشەۆيكتىك بي­لىكتى قولدانۋ كەرەك دەپ ويلايتىن ەدى. ماسەلەن, تاتار زيالى­سى حانافي مۇزاففار 1922 جى­­لى جاريالانعان ەڭبەگىندە دۇنيە­جۇزىلىك يمپەرياليزم­گە قارسى بولشەۆيزمدى قولدانۋ قاجەتتىگىنە باسا نازار اۋداردى. ول ء«بىز ءۇشىن باس­تى ماسەلە ۇلتىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋى. سون­دىقتان, ەۋروپالىق يم­پەريا­ليزمگە قار­سى بولشە­ۆيكتىك بي­­­لىكتى بارىنشا قول­دانۋعا كۇش سالۋ قاجەت. ال كوممۋنيزم­ يدەيا­سىنىڭ ۇزاققا بارماسى انىق». جاڭا ۇكىمەتتى قولداپ, ونىڭ قاز تۇرىپ كەتۋىنە قىزمەت جا­سا­عان, الايدا ءستاليننىڭ تۇزا­عى­نا دا ءبىرىنشى بولىپ ىلىككەن مير­سايد سۇلتانعاليەۆ تا: «مەن بولشەۆيكتەردىڭ جانىندا ءوز ۇلتىمدى ساتىپ, ونىڭ قانىن سورۋ ءۇشىن جۇرگەن جوقپىن!» دەپ جازعان بولاتىن. سوندىقتان, ۇلتىنىڭ قاسىرەتتى تاعدىرىنا قا­بىرعاسى قايىسىپ, جانى اۋىر­­عان, وسى ءۇشىن جانقيارلىق جا­­­ساپ, بيلىك­پەن كۇرەسىپ, تىم بول­­­ماعاندا ونىڭ ساياساتىمەن ىشتەي كەلىسپەي كەتكەن تۇل­عالار تاۋەل­سىزدىك جولىندا جانىن قي­عان ازاتتىق شەيىتتەرى.

مىنە, وسىلايشا كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارىنىڭ وزىندە بولشەۆيكتىك بيلىكتىڭ جىمىسقى ساياساتىن جاقسى تۇسىنگەن تۇرار رىسقۇلوۆ, ەندى استىرتىن كۇرەس جولىن تاڭداپ العان ەدى. بۇل ورايدا, ىستانبۇل قالاسىندا شى­عاتىن «سەبيۋلرەشاد» گازەتىندە جاريالانعان «بولشەۆيكتەردىڭ كىم ەكەنى ەندى بەل­گىلى بولدى. الايد­ا رەسەيدەگى مۇسىل­مان­داردىڭ ولارمەن كەلىسىپ, ىمىراعا كەلىپ ىستەسۋدەن باسقا امالى دا جوق» دەپ جازع­ان سوزدەرى ەسكە تۇسەدى. 

 تۇركىستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن تۇتاستىعى جولىنداعى كۇرەس

بولشەۆيكتەر رەسەيدەگى وكى­مەت تىزگىنىن تولىق قولىنا الىپ, جەر-جەردە بيلىك جۇرگىزە باستا­عاندا باستاپقى نيە­تىنەن تايقىپ شىعا كەلدى. وت پەن وق­تىڭ اراسىندا ءجۇرىپ وقيعالارعا كۋا بول­عان زاكي ءۆاليديدىڭ ەستەلىكتەرىنە جۇ­گىنەر بولساق, ءبىرشاما دەرەكتەرگە ۇشى­راسامىز. ماسەلەن, 1919 جىلى زاكي ۆاليدي مەن تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ اراسىندا لە­نيننىڭ ۆەليكورۋستىق ءشو­ۆي­نيزمى جايىندا اڭگىمە بولادى. اڭگىمە بارىسىندا ءوزىنىڭ باستان وتكەرگەن جاعدايى مەن ۆ.ي.لەنيننىڭ جاقىن سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى گ.ا.پەتروۆسكيدەن ەستىگەن جايت­تى تىلگە تيەك ەتكەن زاكي ۆاليدي, لەنيننىڭ ساياساتتا وتە تۇراقسىز ەكەندىگى جانە ونىڭ ۇلتتىق ماسەلەدە ءى پەتردەن وت­كەن شوۆينيست ەكەندىگىن ايتادى. بۇ­دان كەيىن ساق قيمىلداعان تۇرار رىس­قۇلوۆ كوپ ۋاقىت وت­پەي وتە قۇپيا قۇجات­تار­دى قول­عا ءتۇسىرىپ, بۇلاردى سىرتقى دۇ­­نيەگە شىعارىپ, جاريا­لاۋ ءۇشىن زاكي ۆا­لي­ديگە بەرەدى. كو­مينتەرن وتىرىسىنان كەيىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنە بە­رىلمەي, تەك سلاۆياندارعا عانا جاسىرىن ۇلەس­تىرىلگەن بۇل قۇجاتتاردا بول­­­شە­ۆيكتەردىڭ اۋعانستان, يران, تۇركيا جانە اراب ەلدەرى سياق­تى شىعىس مەملەكەت­تەردە تاپ­تىق توڭكەرىس ۇيىمداستىرۋ ماق­ساتىندا ءتۇرلى ايلا-شارعىعا بارىپ, تۋىستىق بەلگىلەر مەن تىلدەردى اجىراتۋ, ءدىني الاۋىز­دىق پەن ۇلتشىلدىقتى قوزدىرۋ جانە ارانداتۋ سياقتى جاسىرىن تاپسىرمالار بەرىلگەن ەكەن. مىنە, وسىلايشا كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارىنىڭ وزىندە بولشەۆيكتىك بيلىكتىڭ جىمىسقى ساياساتىن جاقسى تۇسىنگەن تۇرار رىسقۇلوۆ, ەندى استىرتىن كۇرەس جولىن تاڭداپ العان ەدى. بۇل ورايدا, ىستانبۇل قالاسىندا شى­عاتىن «سەبيۋلرەشاد» گازەتىندە جاريالانعان «بولشەۆيكتەردىڭ كىم ەكەنى ەندى بەل­گىلى بولدى. الاي­د­ا رەسەيدەگى مۇسىل­مان­دار­دىڭ ولارمەن كەلىسىپ, ىمىراعا كەلىپ ىستەسۋدەن باسقا امالى دا جوق» دەپ جاز­ع­ان سوزدەرى ەسكە تۇسەدى.

تاشكەنت قالاسىندا 1919 جى­لى «يت­تيحات ۆا تاراككي» اتتى جاسىرىن ۇيىم قۇرادى. زاكي ۆاليدي ەستەلىكتەرىنە سۇيەن­­سەك, بۇل ۇيىمنىڭ قۇرىلۋىندا تۇ­­رار­ رىسقۇلوۆتىڭ زور ىقپالى بول­عان. وسى جىلى تاشكەنتتە تۇرار رىس­قۇلوۆ, سادۋللاح تۇرسىنحوجاەۆ جانە نيزام حوجاەۆتىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن باسقوسۋ وتەدى. ناتي­جەدە, سادۋللاح تۇر­سىن­حو­جاەۆ, ابيدجان ماحمۋد, ۋباي­دۋل­لا حوجاەۆ سياقتى تۇركىستان اۆ­تو­­نوميا­سى ۇكىمەتىنىڭ بۇرىنعى مۇ­شە­لەرى تاراپىنان استىرتىن ۇيىم قۇ­رىلادى. وسمانلى مەم­لەكەتىندەگى «يتتيحات ۆا تاراككي» پارتياسىن نە­گىز­گە الىپ قۇرىل­­عان بۇل ۇيىمنىڭ جە­تەك­­شىلەرىنىڭ ءبىرى, «يتتيحات ۆا تاراككي» پارتياسىنىڭ وكى­لى, كاۆكازدىق ەمين ەفەنديزادە ەدى. 1917 جىلى قوس توڭكەرىستىڭ ارا­­­سىن­دا «تۇركىستان ادەمي­ ­مەر­­­­­­­­­­­كەزيەت» پارتياسىنىڭ قۇرى­لۋىنا مۇرىندىق بولعان جانە تۇر­­كىستان اۆتونومياسى تۇسىندا مۇس­تافا شوقايمەن تىزە قوسىپ, بىرگە جۇرگەن ەفەنديزادە, بول­شەۆيكتىك بيلىك ورنىققاننان كەيىن رىسقۇلوۆتىڭ جانىنا كەل­دى. ۇلت-ازات­­­­تىق قوزعالىسىنىڭ كور­نەكتى جەتەك­شى­لەرىنىڭ ءبىرى زاكي ۆاليدي كەيىنىرەك: «تۇرار رىس­قۇلوۆتى كورە المايتىن ەدىك. ويت­كەنى ونى ۇكىمەت مۇقيات قادا­عالاي­تىن ەدى. دەگەنمەن, دىنشە سياقتى سەنىمدى ادام­دارى ارقىلى ول بىزگە حابار جىبە­رىپ, تاپسىرما بەرىپ وتىراتىن ەدى», دەپ جازدى.

تۇرار رىسقۇلوۆ وتارشىلار­دىڭ ەزگىسىنەن تولىق قۇتىلۋدى جانە ۇلت­تىق تاۋەلسىزدىك پەن تۇر­­كىس­­تاننىڭ تۇتاستى­عىن باستى ماق­سات ەتىپ العان ەدى. وسى ماقسات جولىندا, 1920 جىلى 17-20 قاڭتار كۇ­ندەرى وتكەن تۇركىستان كوممۋنيستىك پار­­تيا­سىنىڭ V كونفەرەنتسياسى مەن مۇس­بيۋرونىڭ توتەنشە ءىىى كونفەرەنتسيا­سىندا رىسقۇلوۆ اي­گىلى بايانداماسىن جاساپ, وندا مۇسىلمان تۇرىك حالىقتارىن سو­ڭى­نان ىلەستىرە الاتىن پارتيا قۇرۋ قاجەتتىگىنە توقتالادى. تۇ­رار وسى كونفەرەنتسيادا تكپ-نىڭ اتاۋىن «تۇرىك حالىقتارىنىڭ كوممۋنيستىك پارتياسى» دەپ اتاۋ­دى, تۇركىستان رەسپۋبليكاسىن «تۇرىك كەڭەس رەسپۋبليكاسىنا» اينالدىرۋدى جانە ونىڭ قۇرا­مىنا قازاقستان, تاتارستان, باش­قۇرتستان, ازەربايجان سياق­تى تۇرىك جەرلەرىن قوسۋدى, وسى­عان وراي جاڭا كونستيتۋتسيا قابىل­داۋدى ۇسىنادى. بۇل ۇسىنىس ار­قىلى رىسقۇلوۆ تۇركىستاندى رەسەيدىڭ قۇرامىنان تولىق ءبولىپ الۋدى كوزدەگەن ەدى. قايسار ۇل­دىڭ قايمىقپاي جاساعان ۇسى­نىسى قىزۋ قولداۋ تاۋىپ, كون­فە­رەنتسياعا قاتىسىپ وتىر­عان, اتاعىنان ات ۇركەتىن ورىس بول­شەۆيكتەرىنىڭ ءوزىن وڭ شەشىم قا­بىلداۋعا ماجبۇرلەيدى. الاي­­­دا بۇل شەشىمدەرگە وتار­شىل­­­دىق پيعىلداعى ورتالىق پەن بولشەۆيكتىك بيلىكتىڭ كە­لىسۋى ەكىتالاي ەدى. راسىندا, سو­لاي­ دا بولدى. 1920 جىلى 23 اق­پاندا م.ۆ.فرۋنزە بۇل شە­شىمدەردى «پانتۇرىك­شىل­دىك», «پا­نيسلامشىلدىق» جانە «بۋر­جۋازيالىق ۇلتشىلدىق» دەپ قارا­لادى. ول 1920 جىلى 14 ساۋىردە «كۇن كوسەم» ۆ.ي.لەنينگە جازعان حاتىندا ت.رىسقۇلوۆقا تومەندەگىدەي باعا بەر­دى: «ولار بەلگىلى ءبىر كوممۋنيستىك ەمەس ەلە­مەنتتەردەن قۇرالعان جانە تەك وبەك­تيۆتى جاعدايدىڭ ىقپا­لىمەن عانا كوم­مۋنيستىك تۋدى كوتەرۋگە ءماجبۇر بولعان ادامدار». تۇركىستاننىڭ تۇتاستىعى مەن تاۋەلسىزدىگى جولىندا جا­سال­عان بۇل يدەياعا كەزىندە ۇلت­تار تەڭدىگى جايىن­دا ۇندەۋ قابىل­داپ, بۇكىل شىعىس جۇرت­شى­لىعىنا ءۇيىپ-توگىپ ۋادە بەرگەن ۆ.ي.لەنين مەن ورتالىق پارتيا كوميتەتى ورە تۇرەگەلىپ, كونفەرەنتسيا شەشىمدەرىنە قار­سى شىقتى. ويتكەنى تۇرار رىس­قۇلوۆ 1920 جىلى 25 مامىر كۇنى كومپارتيا ورتالىق كومي­تەتى مەن ۆ.ي.لەنينگە جازعان قو­سىمشا بايانداماسىندا تۇر­كىس­تاننىڭ مەملەكەتتىگىن قال­پىنا كەلتىرۋ, مۇسىلمان قى­زىل ارمياسىن قۇرۋ, شەت ەلدەرمەن ديپلوماتيالىق جانە ەكونوميكالىق بايلانىستار ورناتۋ, تۇرككوميسسيا مەن شوۆينيستىك رۋحتاعى ورىس كوممۋنيستەرىن تۇر­كىستاننان الىپ كەتۋ سياقتى تالاپتار قويعان ەدى. كوممۋنيستىك پارتيا جەتەكشىلەرى رىسقۇ­لوۆتىڭ ارەكەتىنەن شوشىنىپ, ونى دەرەۋ «پانتۇرىكشىلدىكپەن» ايىپ­تادى. «رىس­قۇلوۆشىلدىق» دەگەن اتاۋ پايدا بولعان وسى كەزەڭدە ءبىر بەلسەندى ءتىپتى, ەك­پىنىن باسا ال­ماعان كۇيى «ۆاليدوۆ پەن رىس­قۇلوۆ سياقتى ۇلتشىلداردى جەر­گىلىكتى جۇمىسشى تابىنىڭ دۇش­پانى جانە حالىق جاۋى رەتىندە اشكەرەلەۋ قاجەتتىگىن» ايتادى. بۇل جايىندا كەيى­نىرەك زاكي ۆاليدوۆ (توعان) بىلاي دەپ جازدى: «1920 جىلى 4 اقپاندا بولعان باس قوسۋدا تۇرار رىسقۇلوۆ پەن «يتتيحات ۆا تاراككي» پارتياسىنىڭ وكىلى ەمين ەفەنديزادەنىڭ تۇركىستاندا تۇرىك رەسپۋب­ليكاسىن قۇرۋ, «تۇرىك ۇلتتىق ارميا­سىن» جاساقتاۋ جانە ىشكى ماسەلەلەردى تۇرىك رەس­پۋبليكاسىنىڭ ەركىنە قالدىرۋ سياق­تى ۇسىنىستارى وتپەي قالدى. بولشەۆيكتەر رىسقۇلوۆقا سەنۋدەن قالدى».

سونداي-اق مۇسىلمان كوم­مۋنيس­تەرىنىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى ميرسايد سۇلتانعاليەۆ ورتا­­لىقتىڭ وتارشىلدىق پي­عىل­داعى بۇل شەشىمىنە قارسى نارا­زىلىق بىلدىرەدى. بىراق ورتالىق پارتيا كوميتەتى م.سۇل­تانعاليەۆ پەن وزگە دە تۇر­كىس­تاندىق مۇسىلمان كوم­مۋنيس­تەر­دىڭ پىكىرلەرىن قۇلاققا ىلگەن جوق. مۇنىڭ ەسەسىنە, 1923 جىلى ميرسايد سۇل­­تانعاليەۆتىڭ ءىسى قارالىپ, ايگىلى «سۇل­تانعاليۆ­شىلدىك» دەگەن اتاۋ پايدا بولعان كەزدە تۇرار رىسقۇلوۆ تا يدەيالاس سەرىگىنە اراشا ءتۇسىپ, «ستالين قاتەلەسەدى!» دەپ اشىق ايت­قان ەدى. ويت­كەنى, تۇرار رىس­قۇلوۆ پەن ميرسايد سۇل­تان­عاليەۆ باس­تاعان مۇسىلمان ۇلت­ زيالىلارى وزدەرىنىڭ الدىنا وتار­شىلداردىڭ ەزگىسىنەن قۇتىلىپ, ۇلتتىق تۇتاس­تىق پەن تولىق تاۋەل­سىزدىكتى ماقسات ەتىپ العان ەدى.

(جالعاسى بار)

دارحان قىدىءرالى