شىڭعىس ايتماتوۆ
ءبىر عالىم جىگىت ماعان تەلەفون سوقتى.
– شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ توقسان جىلدىعىن ءال-فارابي ۋنيۆەرسيتەتىندە اتاپ وتپەك ەدىك. انگليادان, رەسەيدەن, قىرعىزستاننان عالىمدار, جازۋشىلار, ديپلوماتتار كەلدى. سول جيىندا ايتماتوۆ تۋرالى ءسوز ايتساڭىز دەگەن تىلەك بار.
– قاشان اتاماقسىزدار؟
– تاڭەرتەڭ...
– كەش ايتتىڭىزدار عوي... شىڭعىس اعامىزدى دا, وزدەرىڭىزدى دە سىيلامايدى ەكەنسىزدەر, – دەدىم.
– رەنجىمەڭىز, سولاي بولدى ەندى. مەنەن كىنا جوق. مەن ايتۋشى عانامىن. قازاقپىز عوي...
– قازاقتامىز... مازاقتامىز...
– كەلىڭىز, رەنجىمەڭىز. ءسىز ءسويلەسەڭىز, جاقسى بولادى...
– راحمەت, – دەپ تەلەفون ترۋبكاسىن لاقتىرىپ جىبەردىم.
الماتىدا قالىڭ قار جاتقانىمەن كۇن جىلى ەدى. ەسەنتاي وزەنىن جاعالاپ جاياۋ كەزىپ كەتتىم. جاعالاۋدا جان جوق. ماعان دا كەرەگى جالعىزدىق بولاتىن.
شىڭعىس تورەقۇل ۇلى ايتماتوۆ اعاممەن ماسكەۋدىڭ قوناقۇيىندە كەزدەيسوق كەزدەسىپ قالدىق. سابىرلى, سالماقتى, ويلى ءجۇزدى اعام مول دەنەسىمەن ماعان بۇرىلا بەرىپ ەكى قولىن بىردەي سوزدى.
– امانبىسىڭ, روللان, – دەدى. داۋىسى مەيىرىمگە تولى ەدى.
– شىڭعىس تورەقۇل ۇلى, بۇل ءتىپتى كۇتپەگەن كەزدەسۋ بولدى عوي. ءجۇرىڭىز, ءبىر كەسە شاي ىشەيىك, – دەپ يبالىق تانىتقان بولدىم.
– سەنىمەن سوڭعى كەزدەسكەنىمىز استانادا بولدى, مەن بىلسەم. قازاقتار كۇلتەگىننىڭ تاسىن اكەلىپ ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتىنە قويدى. اەروپورتقا ۇشار الدىندا مەن, ولجاس, سەن بارسىڭ, ۇشەۋمىز مينيستر بايمەنوۆ مىرزانىڭ ۇيىندە قوناق بولدىق. مەيىرلى جىلى كەزدەسۋ ءوتتى. جاقسىلار ءبىر-بىرىمەن ءجيى كەزدەسىپ, ءسوز الماسىپ, وي ءبولىسىپ وتىرۋى كەرەك. سوندا ارامىزعا ارام ءشوپتەر ەنىپ كەتە المايدى. ءجۇر, شاي ءىشسەك, شاي ىشەيىك, باۋىرىم. قىرىق مينۋتتاي ۋاقىت بار, – دەدى شىڭعىس اعام جادىراي جىميىپ. ءوزى العا ءتۇستى. مەن اعاما ىلەستىم.
– ول كەزدەسۋگە دە جەتى جىل بولىپتى, – دەدىم مەن جايعاسىپ وتىرعان سوڭ.
– ۋاقىت دەگەن قۇدىرەت بىزدەن قۋاتتى, بىزدەن ەڭسەسى بيىك قوي. ءبىز سول ۋاقىت شىركىننىڭ ق ۇلى عانامىز.
شىڭعىس اعامنىڭ تەلەفونى شىلدىرلاپ قويا بەردى.
ول تەلەفونمەن سويلەسىپ جاتتى.
ال مەن اعام تۋرالى, ونىڭ عاجايىپ تۋىندىلارى تۋرالى, ماناس پەن اۋەزوۆكە دەگەن ادالدىعى تۋرالى ويلاپ كەتتىم. ماسكەۋدە وتىز جىل كسرو جازۋشىلار وداعىندا جۇمىس ىستەگەنىمدە, شىڭعىس اعاممەن قانشا رەت كەزدەستىك, ءدامدەس بولدىق, اعامىزدىڭ ءارتۇرلى مىنبەرلەردەن سويلەگەن ويلى سوزدەرىن تىڭدادىق. الىپ ايتماتوۆ ون جىل سايىن كەڭەس ادەبيەتىن ءوزىنىڭ ۇلى شىعارمالارىمەن بيىك دەڭگەيگە كوتەرىپ تاستاپ وتىردى. ەلۋىنشى جىلداردى – «جاميلامەن», الپىسىنشى جىلداردى – «قوش بول, گۇلسارىمەن», جەتپىسىنشى جىلداردى – «اق كەمەمەن», سەكسەنىنشى جىلداردى – «بوراندى بەكەتپەن», توقسانىنشى جىلداردى – «جانپيدامەن». بۇل ەرەن ەڭبەكتەر ەدى-اۋ!.. اعامىزدىڭ شىن دوستارى از بولدى, شىن جاۋلارى كوپ بولاتىن. ال وقىرماندارى ورىس ورمانىنداي قالىڭ, الاتووداي بيىك ەدى.
شىڭعىس اعاممەن العاش رەت ماسكەۋدە 1975 جىلى كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ كەڭ اۋلاسىندا تانىسىپ ەدىم. وعان دا وتىز ءۇش جىل ءوتىپتى. ول كەزدە شىڭعىس اعام دا, مەن دە جاس ەدىك.
سالەمىمدى ىستىق ىقىلاسپەن قابىل الدى.
– زويا سەرگەەۆنا كەدرينا سەنى ماقتاپ وتىر. كۇيەۋى الەكسەي پانتيەلەۆ تە سەن تۋرالى جوعارى ويدا. ولار مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆتى ءپىر ساناعان. ۇيلەرىندە اۋەزوۆ وتىرعان ورىندىققا مەنى وتىرعىزعان. وندا مەن ءجاميلانى جاڭا شىعارعان كەزىم بولاتىن. وتىزدا بولسام كەرەك. ەندى سول ورىندىققا سەنى وتىرعىزىپتى. سەن دە وتىزعا ەندى كەلىپسىڭ. ول كىسىلەردى ارداق تۇت, ىلعي سىيلاپ تۇر. بۇل ادامدار ءبىزدىڭ بابالارىمىزدى قادىرلەگەن قاسيەتتى ادامدار. ابايداي دانىشپاننىڭ تۋىسى, تەكتى تۇقىمنان ەكەنسىڭ, جازۋشىلار وداعىندا حالقىڭا دا, قازاق ادەبيەتىنە دە ادال قىزمەت جاسا! – دەپ مەنى باۋىرىنا باسىپ قۇشاقتاعانى ەسىمدە.
بۇنداي ايرىقشا, ۇمىتىلماس كەزدەسۋلەر كوپ بولدى عوي. ءومىرىم جەتسە ماسكەۋدە ەڭبەك جاساعان كەزىمدە كەزدەسكەن, ارالاسقان, دوستاسقان الەمنىڭ ايگىلى ادامدارى تۋرالى شاعىن ەسسەلەر جازعىم كەلەدى. ول ادامداردىڭ قاي-قايسىسى دا ۇلى ويشىلدار, ۇلى جازۋشىلار, ەڭ باستىسى ناعىز ادامدار بولاتىن. جاڭا عانا ءماسكەۋدە كەنەتتەن كەزدەسكەن شىڭعىس ايتماتوۆ تۋرالى جازۋ دا ماعان پارىز ەدى.
شىڭعىس اعام تەلەفونىن ءوشىرىپ, ءۇنسىز وتىرىپ قالدى. قاباعى ءسال ىسىڭكىرەگەن, ءجۇزى دە اقشىل تارتىپ, جۇدەگەن ءتارىزدى. تۇندە ۇزاق جازۋ جازىپ شارشاعان بولار, دەپ ويلادىم.
– روللان, ءبىر ريۋمكا كونياك ىشسەك قالاي قارايسىڭ؟ – دەپ سۇرادى.
– كەرەمەت بولادى. سىزگە ايتۋعا باتپاي وتىر ەدىم, – دەپ قۋاندىم.
– نۇرسۇلتان نازارباەۆ ولجاس ەكەۋمىزدى استانادا قابىلداپ شاي بەردى. ىستىق ىقىلاسىن, تۋىسقاندىق جىلى جۇرەگىن كورسەتتى. جاقسى وتىردىق. نۇرسۇلتان نازارباەۆ اسا اقىلدى ازاماتىمىز! – دەدى. – تۇركى دۇنيەسىنىڭ باتىرى دەسەك دۇرىس بولادى. ءبىر-ءبىرىمىزدى قولداماساق, جاماندار ءبىزدى تابالاپ تاستايدى. اباي اتاڭنىڭ ءبىر ءسوزى بار ەمەس پە؟!. «ءبىرىڭدى قازاق, ءبىرىڭ دوس, كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس». قازاققا مەن ءوزىمدى دە كىرگىزىپ وتىرمىن.
اعام فرانتسۋزدىڭ قىمبات كونياگىن سۇراتتى.
داياشى جاپ-جاس سۇلۋ ايەل ك ۇلىمسىرەدى. رازى بولاتىن.
ءبىز دە رازى ەدىك.
– مەن بۇگىن كەشكە گەرمانياعا ۇشامىن. دارىگەرگە قارالماقپىن, – دەدى شىڭعىس اعام. – سونان كەيىن تاتارستانعا بارماقپىن.
– بيىل 80 جىلدىق مەرەيتويىڭىز بار عوي.
– ول دا بار. قازىر كەرەگى دەنساۋلىق بولىپ تۇر.
اقشىل جۇدەۋ ءجۇزى مىنا كافە ىشىندە ءسال كۇڭگىرتتەنگەندەي. كوز الدى دا قوڭىرقاي تارتىپتى. شارشاپ جۇرگەنى دە انىق تانىلادى. قيمىل قوزعالىسى باياۋ, بىراق ۇستامدى, ەڭسەلى دەنەسى ءالى دە قايراتتى ەدى.
وتىز بەس جاسىندا «تاۋ مەن دالا حيكاياسى» (1963 جىل) لەنيندىك سىيلىق العان جاپ-جاس قىرعىز جازۋشىسى شىڭعىس ايتماتوۆ دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن. ليريكالىق تولعانىستارعا تولى شاعىن پوۆەستەرى سوعىستان سوڭعى قىرعىز حالقىنىڭ ءومىرى, تاعدىرى تۋرالى اشىق سىر بولاتىن. جاپ-جاس قىرعىز جىگىتتەرى مەن قىزدارىنىڭ ومىرگە عاشىق جۇرەك بۇلقىنىستارى بولاتىن. ەرەكشە سىرعا, ەرەكشە تازا ءتىرشىلىك اياسىنداعى وقيعالارعا تولى عاجايىپ جاس ءومىر گيمنى قىرعىز تاۋلارىندا اتويلاپ كوتەرىلىپ كەتە بارعان. شىڭعىس ايتماتوۆ فەنومەنى دۇنيەنى فەيەرۆەرككە تولتىرىپ تاستاپ ەدى-اۋ! ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ باتا بەرگەن, لۋي اراگون «ءجاميلا» پوۆەسىن ءوزى فرانتسۋز تىلىنە اۋدارىپ, ول پوۆەستى ماحاببات تۋرالى جازىلعان دۇنيەدەگى ۇزدىك شىعارمالاردىڭ ءبىرى دەپ تەبىرەنگەنى قايدا! ول سوناۋ 1957 جىلى ايتىلعان ءسوز ەدى. ول كەزدە شىڭعىس ايتماتوۆ جيىرما توعىز جاسقا ءالى تولماعان شاعى ەكەن-اۋ!..
اسپاننان تۇسكەن باقىت پەن داڭقتى وتىز جاستاعى قىرعىز جىگىتى كوتەرىپ كەتە الا ما؟ –دەگەن سۇراق كۇن تارتىبىنەن ۇزاق جىلدار تۇسكەن ەمەس.
ەستى ازامات ەسىرگەن جوق. ەستى ازامات بويىن سابىرعا, سالقىنقاندىلىققا, تەرەڭ ويعا جەڭدىرگەن. بۇل ومىردە ادام بوپ قالۋدان قىمبات ەشنارسە جوق ەكەنىن شىڭعىس ايتماتوۆ ءوزى دە ۇققان, ءومىر سۇرگەن ورتاسىنا دا ۇعىندىرۋعا تىرىسىپ باققان. ەڭ باستىسى شىڭعىس ايتماتوۆ تۋعان شەكەر اۋىلىنىڭ سۋ كوزى ءموپ-ءمولدىر كۇيىنەن ءبىر اينىماعان, سىرىلداپ اققان سۋى توقتاۋ كورمەگەن. شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ بويىنداعى دارىن قۇدىرەتى شەكەردىڭ بۇلاعىنداي تاۋسىلمايتىنىن تانىتقان. دەنى ساۋ بولسا, شىڭعىس اعامنىڭ وقىرمانىنا ءالى تالاي تارلان شىعارمالار تارتاتىنىنا مەن سەنىمدى ەدىم.
– كەل, روللان, مىنا كەڭ ءدۇنيەدە شالقىپ شارىقتاپ ءومىر ءسۇر. قىرعىز بەن قازاق جيىرما ءبىرىنشى عاسىردا ءوز ورنىن مىقتاپ تابۋعا جازسىن! – دەدى اعام.
مەن كونياكتى ءىشىپ سالدىم. ءسوز دە جاقسى ەدى, كونياك تا جاقسى ەدى, تىلەۋلى وتىرىس تا ەرەكشە مەيىرلى بولاتىن. بۇنداي وتىرىستار ءبىزدىڭ ورتامىزدا سيرەك كەزدەسەدى. اعا مەن ءىنىنىڭ تۋىستىق, دوستىق تىلەۋىنىڭ تازالىعى كوزگە ۇرىپ تۇرعان.
– كەي-كەيدە ازداپ كونياك ءىشۋگە بولادى. زامان اۋىر, ارمان الىس, تىرشىلىك قىسقا, دۇنيە تار.
– جاقسى ايتتىڭىز, شىڭعىس اعا!
– ونى ايتقان مەن ەمەس, زاماننىڭ ءوزى عوي مەن بولىپ سويلەپ تۇرعان, – دەپ اقىرىن جىميىپ ماعان تۋرالاي قارادى.
ء بىز ءسال ءۇنسىز وتىردىق. سۇلۋ وفيتسيانت ايەل مەنىڭ ريۋمكاما تاعى كونياك تامىزدى.
– وسى جولى مەن ەلىمدى قيماي سامولەتتەن الاتوونىڭ قار باسقان شىڭدارىنا قارايلاي بەردىم. نەگە ەكەنىن بىلمەدىم, جۇرەگىمدى شىم-شىمداپ مۇڭ باسقانداي بولدى. ەسىڭدە بولسا, تالانتتى اقىن مۇحتار شاحانوۆ قىرعىزستاندا قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلشىسى بولىپ قىزمەت ىستەپ جۇرگەندە, مۇحتاردىڭ ۇيىندە ۇشەۋمىز كەزدەسكەن بولاتىنبىز.
– قىرعىز عالىمى دا بولدى.
– ءيا, ءيا, قىرعىز عالىمى دا بار ەدى.
– سول كىسى سىزگە كوپ سۇراق قويعان.
– ال مەن كوپ سويلەگەم. كوپ نارسەنى ايتقىم كەلگەن.
– ول ءبىر كەرەمەت كەش بولعان, شىڭعىس اعا.
– ءتۇن بولدى دەسەيشى. مۇحتاردىڭ ايەلىن دە شارشاتتىق بىلەم. كەلىننىڭ اياعى اۋىر ەدى. مۇحتار ناعىز قازاق قوي, ءبارىن وزىنشە شەشەدى. كەيدە سولاي اشىق سىرلاسۋ دا كەرەك. ۋاقىتقا دا, جاعدايعا دا قاراماۋ كەرەك بولادى. جاسىرىنباق ويناپ نە كەرەك؟ – دەپ بوگەلدى دە لەزدە – جاسىرىنباي, اشىق, ايقىن ويلارىمىزبەن بولىسسەك دۇرىس بولادى. تۇركى دۇنيەسىنە جاريالىلىق, تازالىق, قالاي ايتساق دۇرىس بولادى؟.. اڭقىلداسىپ, جۇرەكتىڭ كوزىن اشىپ تاستاپ وتىرۋ كەرەك. ءبىز ونان ۇتىلمايمىز, ۇتامىز, روللان. ەسىڭدە بولسىن, ۇتامىز...
تاعى دا شىڭعىس اعامنىڭ تەلەفونى شىلدىرلادى.
– قازىر ماشينا كەلەدى, – دەدى.
– كەشكە ۇشاتىن بولساڭىز, شىعارىپ سالايىن شىڭعىس تورەقۇل ۇلى.
– جوق, جوق, اۋرە بولما. وسى كەزدەسۋىمىزدىڭ ءوزى ەرەكشە بولعانىن كوردىڭ بە, روللان؟
– كوك اسپاننىڭ ارنايى سىيى عوي بۇل.
– ادەمى ايتتىڭ, – دەدى شىڭعىس اعام. – راسىندا دا كوك اسپاننىڭ سىيى بولدى, – ءسال كىدىرىپ بارىپ: – كونياگىڭدى ءتوڭكەرىپ تاستا. جىگىتكە باتىرلىق جاراسادى, – دەدى جايدارى ك ۇلىمسىرەي بەرىپ.
– شىڭعىس تورەقۇل ۇلى, جولىڭىز بولسىن! ساپارىڭىزدىڭ ءساتتى بولۋىن تىلەيمىن. ءسىزدىڭ سەكسەن جىلدىق مەرەيتويىڭىزدى كەرەمەت قىلىپ تويلاۋعا جازسىن. سول تويعا ءبىر تومدىق كىتابىڭىزدى شىعارىپ سىزگە تارتۋ ەتەمىن.
ول ءۇنسىز عانا باسىن يزەدى. ءسال ويلانىپ بارىپ:
– سوڭعى كەزدە مەن وسى تۋعان ەلىمنىڭ, تۋعان حالقىمنىڭ اۋىر ءومىرى مەن مەحناتتى تاعدىرى تۋرالى دۇرىس ءتۇسىنىپ, دۇرىس ويلاپ, دۇرىس جازا الدىم با؟.. بار شىندىقتى اشىپ كورسەتۋگە شامام جەتتى مە؟.. دەگەن قاتپار-قاتپار ويلاردىڭ تۇنەگىنەن شىعا الماي الاسۇرامىن. بۇل سۇراقتار ويدا جوقتا سەن ايتقانداي كوك اسپاننان توبەڭە تۇسەدى دە, جانىڭدى جەيدى. ۇيقى قاشادى. سونان سوڭ ۇيقىسىز تۇندەر ءوتكىزەمىن... بۇل ءوزى ايىقپايتىن دەرت بولدى ماعان. سوڭعى جىلدارى جانىما جابىسقان اتاقسىز اۋرۋ دەسەم دۇرىس بولار.
شىڭعىس ايتماتوۆ ماعان تەسىلە قاراپ وتىرىپ بارىپ, جايلاپ ورنىنان تۇردى.
– كەشىر باۋىرىم, جانىڭدى مازالادىم بىلەم. قارتايعان سايىن ادامنىڭ ويىنا كەلمەيتىن نەبىر ازابى اۋىر سۇراقتار ادامدى القىمنان الا بەرەدى ەكەن. ءتىرى بولساڭ مەنى مازالاعان سۇراقتار سەنىڭ دە الدىڭنان شىعار. مەن وعان سەنىمدىمىن. شىندىق سۇيگەن, اقيقاتقا ۇمتىلعان ونەر ادامىنىڭ قاي-قايسىسى دا, القىمنان العان اۋىر سۇراقتاردىڭ الدىندا قالشيىپ تۇراتىن بولادى.
سول جولى قوناقۇيدىڭ كافەسىندە دانا شىڭعىس ايتماتوۆ كوك اسپاننان جەتەتىن سۇراقتار تۋرالى ءسوز قوزعاپ ەدى. بۇل سۇراقتارعا تۇركى دۇنيەسىندە ايتماتوۆ پەن ولجاس سۇلەيمەنوۆتەن ارتىق جاۋاپ بەرگەن قايسىمىز بار؟!.
– قالعان كونياكتى ىشپەي-اق قوي, – دەدى شىڭعىس اعام تاعى دا جۇمساق جىميىپ الىپ, – ارعىماق اۋناعان جەردە تۇك قالادى. ونىڭ قىزىعىن ەندىگى مىنا سۇلۋ جاس ايەلگە قي, روللان. – شىڭعىس اعام ك ۇلىمسىرەپ مەنى وزىمسىنە قۇشاقتادى. – مەنى شىعارىپ سالما. امان بول, روللان قارداش!.. – ءسال ءجۇرىپ بارىپ – اماندىقتا جولىعىسايىق, – دەدى. كوزى ءسال جاساۋراعانداي كورىندى.
الىپ دەنەلى شىڭعىس ايتماتوۆ ەسىككە قاراي ادىمداي باسىپ, ءجۇرىپ كەتتى. مەن اعامنىڭ سوڭىنان تەسىلە قاراپ تۇرىپ قالدىم.
بۇل ءبىزدىڭ سوڭعى كەزدەسۋىمىز ەدى.
اياۋلى كەزدەسۋ, وكىنىشكە قاراي, ايانىشتى قوشتاسۋعا ۇلاستىنىن ءبىز سول ساتتە, ارينە, ءبىلگەمىز جوق!
2008 جىلدىڭ ونىنشى ماۋسىم كۇنى بۇكىل الەم ۇلى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ دۇنيەدەن ءوتىپ كەتكەنىن ەستىپ قايعىرعانىن قالاي ۇمىتارمىز؟!. مەن شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ولگەنىنە سەنبەي سەمەيدىڭ تار كوشەسىندە ەسىمنەن اداسىپ تۇرىپ قالعام. قالىڭ ماشينالار ءنوپىرى ءدال قاسىمنان زۋىلداپ ءوتىپ جاتقان, ءوتىپ جاتقان, ءوتىپ جاتقان...
ال مەن بۇل ومىردە جالعىز قالعانىمدى ەندى عانا سەزىنىپ, اياعىمدى سوزىپ تاستاپ, تروتۋارعا وتىرا كەتتىم.
ءبىز وسىلاي ءار توبەنىڭ باسىندا جالعىز قالىپ, و دۇنيەگە جالعىز اتتانىپ كەتە بارارمىز... كەتە بارامىز... اقيقات ايناسى وسىنى كورسەتەدى...
ۆيكتور استافەۆ
– حالقىمنىڭ الدىندا پارىزىمدى ادال اتقارا الدىم با؟ – دەپ جان ۇشىرا قينالعان شىڭعىس ايتماتوۆ ەسىمە ءتۇسكەندە, رەسەيدەگى وۆسيانكا سەلوسىندا جالعىزدىق قۇشاعىندا كۇن كەشكەن, ورىستىڭ شىنشىل جازۋشىلارىنىڭ بىرەگەيى – ۆيكتور پەتروۆيچ استافەۆكە كوڭىلىن سۇراي بارعانىم ەسىمە ورالدى.
شاعىن عانا ورىس دەرەۆنياسى. ەرتەدە ەنيسەي گۋبەرنياسىنا قاراعان. قازىر كراسنويارسك وبلىسىنا جاتادى.
ء ومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىن ۆيكتور استافەۆ وۆسيانكاداعى شاعىن عانا اعاش ۇيىندە وتكىزدى. جازۋىن وۆسيانكادا جازدى, جازۋشىنى كورگىسى كەلەتىندەر وسى وۆسيانكاعا كەلىپ-كەتىپ جاتتى. ءوزى دەرەۆنياسىنان الىستاپ كوپ شىقپاۋعا تىرىستى. كەيدە ماسكەۋ باردى, كەيدە ءسىبىر جازۋشىلارى باس قوساتىن نوۆوسيبيرسكىگە باردى. باسقا ەش جەرگە شىققان ەمەس. كەيىن ونى دا قويدى. باستى باس قوسارلارى اق قاعاز بەن قالام بولدى. كەشكى ءشاي ۇستىندە ايەلىمەن سويلەسەتىن. وندا دا شەشىلىپ سويلەسۋ جوق. وتكەن-كەتكەن ۋاقيعالار, بالالار مەن نەمەرەلەردىڭ حال-كۇيى قوردالاناتىن. قارتايعان ادامداردىڭ اڭگىمە اياسى تارىلا بەرەتىنى بەلگىلى ءجايت قوي.
– سەن ىڭعايلانىپ وتىر, – دەدى ۆيكتور پەتروۆيچ مەنىڭ جۇزىمە سۇقتانا قاراپ الىپ, – سەنى كورمەگەلى دە تالاي جىلدار ءوتتى عوي. وداق ىدىراعان سوڭ-اق, كەڭەس جازۋشىلارىنان دا بەرەكە كەتتى. جان-جاقتا جاپا-جالعىز قالدىق. ولجاس سۇلەيمەنوۆ بۇگىن ىدىراساق, ەرتەڭ قايتا قوسىلامىز, – دەپ ەدى. مەن سول سوزگە سەنگىم كەلگەن. يمپەريانى قايتا قۇرۋدى ەمەس, بىرلىكتى قايتا ءتىرىلتۋدى. بىلتىر قيىر شىعىستى, بۇكىل ءسىبىردى, ۆلاديۆوستوكتى ارالاپ شىقتىم. بلاگوۆەششەنسكىنى ەش سوعىسسىز قىتاي ەركىن باسىپ الىپتى. سول قىتاي دراكونى قازاقتى دا, ورىستى دا اقىرىن, بايقاتپاي جۇتىپ قويۋعا جانىن سالىپ جاتىر. ءبىز نەمكەتتىلىككە بەرىلگەن كەش قوزعالار حالىقپىز عوي. ال بۇگىنگى زاماندا كەش قالۋ ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزعا ولىممەن تەڭ.
ۆيكتور پەتروۆيچ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ سولداتى, باتىل, باتىر مىنەزدىڭ ادامى. تۋرا سويلەيدى, كەسىپ ايتادى.
مەن العاش رەت ۆيكتور استافەۆتى 1975 جىلى ماسكەۋدەگى ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ جانىنداعى جوعارى ادەبيەت كۋرسىندا كورگەم. ەكى جىلدىق ادەبيەت كۋرسىندا شىڭعىس ايتماتوۆ تا, ۆيكتور استافەۆ تە وقىعان. جەتپىس بەسىنشى جىلى سول جوعارى ادەبي كۋرسقا مەن دە تۇسكەن بولاتىنمىن. ۆيكتور پەتروۆيچتى بىزدەر كەزدەسۋگە شاقىرعانبىز. سول كەزدەسۋدە ۆيكتور پەتروۆيچ استافەۆ كەڭەس سولداتى تۋرالى رومان جازىپ جۇرگەنىن ايتتى.
– وتان سوعىسى تۋرالى رومانداردى سوعىستا لەيتەنانت, كاپيتان بولعاندار جازدى, – دەدى ۆيكتور پەتروۆيچ. – سولداتتار ەمەس. سوعىستا باستى كۇش سولدات! سولدات تۋرالى سولدات قانا جازا الادى! ال ول سوعىستاعى سولداتتار قاراڭعى حالىق بولاتىن. وقىپ-توقىعاندارى از, ون سەگىز-ون توعىز جاستاعى بوزبالالار ەدى عوي, – دەپ ءمۇدىرىپ ءسوز ايتا الماي, كوزىنە جاس تىرەلىپ توقتاپ قالدى.
– تەمەكىلەرىڭ بار ما؟ – دەپ سۇرادى.
الدىڭعى قاتاردا وتىرعان تەمەكى سورعىشتار, ۆيكتور پەتروۆيچكە تەمەكى ۇسىندى. وتىن جاقتى.
ءبارىمىز ءۇنسىزبىز. اۋديتوريادا مۇلگىگەن تىنىشتىق ورنادى.
سوعىستى كەڭەس وداعى, كەڭەس سولداتتارىنىڭ ولىگىمەن جەڭدى عوي. ول سوعىستا كەڭەس حالقىنىڭ جيىرما ميلليونى ەمەس, قىرىق ميلليونى قۇربان بولدى. كۋرسك دوعاسىندا ورىس جاعىنان دا, نەمىس جاعىنان دا ولگەن سولداتتاردا ەسەپ بولمادى. بۇكىل دالا ساسىعان ولىكتەرگە تولىپ جاتتى عوي. جانىپ, قيراپ قالعان تانكتەر, زەڭبىرەكتەر قانشا ەدى, قۇداي-اۋ؟!. مەن سوعىس دالاسىن كوز الدىما ەلەستەتسەم بولدى, كوزىمە جاس تولادى. قانشاما جاقسى جولداستاردان ايىرىلدىم. – ۆيكتور پەتروۆيچ تاعى دا توقتاپ قالدى. داۋىسىندا وكسىك بار ەدى. – سوعىس تۋرالى ۇزاق ەپوپەيالار جازىپ كەرەگى جوق. لەۆ نيكولاەۆيچ تولستويدىڭ «سوعىس پەن بەيبىتشىلىك» ەپوپەياسى ەڭ ۇلكەن كىتاپ بوپ قالسىن. ال بىزدەرگە شاعىن, بىراق ءبىر اۋىز وتىرىگى جوق, شىندىققا تولى روماندار كەرەك. شىندىق پەن اقيقاتقا تولى شىعارمالار كەرەك. قىسقا روماندار كەرەك. مەن ءوزىمدى ەندى كەڭەس وداعىنىڭ مادەنيەتىن قورعايتىن سولدات دەپ ەسەپتەيمىن. – تاعى دا بوگەلدى. تاعى دا تەمەكى سۇرادى.
ءبىزدىڭ كۋرستاسىمىز, بۇگىن ورىس ادەبيەتىنىڭ كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى ۆلاديمير ليچۋتين ورنىنان اتىپ تۇرىپ, ۆيكتور پەتروۆيچكە كەزدەسۋگە كەلگەنى ءۇشىن العىسىن ايتتى. دەنىنە ساۋلىق تىلەدى.
(جالعاسى بار)
روللان سەيسەنباەۆ