ەرتەدە ءبىر پاتشا ءۋازىر-ءنوكەرلەرىمەن اڭعا بارا جاتىپ, ءبىر بەلى بۇكىرەيگەن قارت كىسىنىڭ اعاش ەگىپ جاتقانىن كورەدى. پاتشا الگى اقساقالعا بۇرىلىپ كەلەدى دە سالەم بەرىپ تۇرىپ مىناداي سۇراق قويادى:
– قاريا, نەگە سونشا قينالىپ جاتىرسىز؟ بۇل اعاش بىرنەشە جىلدان كەيىن جەمىسىن بەرەدى. ءسىزدىڭ عۇمىرىڭىز وعان دەيىن جەتپەيدى عوي, – دەيدى. سوندا اقساقال:
– تاقسىر, مەن ءومىرىمنىڭ جەتپەيتىنىن ءبىلەمىن. بىراق مەن اتالارىمنىڭ ەككەن اعاشتارىنىڭ جەمىسىن جەپ ءجۇرمىن ەمەس پە؟ ەرتەڭگى ۇرپاق تا مەنىڭ ەككەن اعاشتارىمنىڭ جەمىسىن جەسىن, – دەپ جاۋاپ بەرىپتى. پاتشا قاريانىڭ ايتقان جاۋابىنا اسا ريزا بولىپ, ءبىر قالتا التىن بەرەدى. سوندا اقساقال:
– مىنە, كوردىڭىز بە, مەنىڭ ەككەن اعاشىم كازىردىڭ وزىندە جەمىسىن بەرە باستادى, – دەپتى. پاتشا بۇل سوزگە دە ريزا بولىپ, تاعى دا التىن بەرەدى.
– باسقا اعاشتار جىلىنا ءبىر رەت جەمىس بەرسە, مەنىڭ ەككەن اعاشىم جىلىنا ەكى رەت جەمىس بەرەدى, – دەگەن ەكەن سوندا اقساقال.
وسى ءاپسانا-اڭىز اڭگىمەنى ەسكە الا وتىرىپ قازاقتىڭ: «قولدان كەلسە كوپ اعاش ءوسىرىپ, جۇرگەن جەرىن جاسىل جەلەككە اينالدىرۋ, كورىكتەندىرۋ ءاربىر پەندەنىڭ يگىلىكتى ءىسى» دەگەن ءسوزىنىڭ بەكەر ايتىلماعانىن ۇعاسىڭ.
مەنىڭ بالالىق شاعىم قازىنالى دا كيەلى قاراتاۋ ءوڭىرىندەگى تابيعاتى اسەم كوسەگەنىڭ كوكجونىنداعى ءۇشباس اۋلىندا ءوتتى, ياعني, كوك مايسا بەلدى كورپە عىپ, تاۋ ەتەگىن جاستانىپ ءجۇرىپ ءوتتى دەسەم قاتەلەسپەيمىن. «دۇنيەدە تۋعان ەلىڭنەن ارتىق ەل دە, جەر دە جوق» – دەگەن ەكەن كورنەكتى قالامگەر عابيت مۇسىرەپوۆ. بۇل – بوس ايتىلماعان ءسوز. تۋعان جەردەن ارتىق جەر جوق. ويتكەنى تۋعان جەرىڭ – تىرەگىڭ, اتاجۇرتىڭ – التىن بەسىگىڭ. سۇلۋ, ءمولدىر دۇنيە سول! جۇرەگىڭە جاعىمدى تىلسىم جاراتىلىس! تۋعان جەر – ەكىنشى اناڭ. راس قوي. تۋعان جەر توپىراعىنىڭ قۇدىرەتىن باسقا دۇنيەمەن الماستىرۋ مۇمكىن ەمەس قوي. ول – ءبىزدىڭ كوڭىل كۇيىمىزدىڭ ەمشىسى. وندا وتكىزگەن بالالىق شاق, ءاي, ءبىر ءتاتتى, ءاي, ءبىر بال-شەكەر كۇندەر ەكەن-اۋ, شىركىن!
وسى جەردە ەل اۋزىندا ساقتالىپ قالعان مىنا ءبىر اڭىز-اڭگىمە ەسكە تۇسەدى. جەلماياعا وتىرىپ, وزىنە قارا قوبىزىن سەرىك ەتىپ, قوڭىر كۇيدى اڭىراتىپ جەرۇيىق ىزدەپ, تورتكۇل دۇنيەنى كەزگەن قورقىت بابا قاراتاۋدىڭ قىرقاسىنداعى شىرايلى مەكەن, كورىكتى كوسەگەنىڭ كوكجونىنا قىزىعا قاراپ تۇرىپ:
«باسقانىڭ ءبارىن قيساڭ دا,
كوكجوندى, شىركىن قيمايسىڭ.
وڭگەرىپ الىپ كەتەر ەم,
ات ساۋىرىنا سىيمايسىڭ»,
– دەگەن ەكەن جارىقتىق. وسى ءبىر شۋماقتىڭ ءوزى مەنىڭ التىن بەسىگىم, اتامەكەنىم كوكجوننىڭ بيىك باعاسىن بەرىپ تۇر ەمەس پە؟!
تۋعان جەر كوكىرەگىڭنەن ەش شىقپايدى عوي. وعان دەگەن ساعىنىش قانشا جىلدار ءوتپەسىن ەش باسىلمايدى ەكەن. اۋىلدىڭ مايدا جەلىمەن شاشىمدى تاراپ, ءمولدىر بۇلاعىمەن سۋسىنعانىم قانشا جىلدار وتسە دە ەش ەستەن كەتپەيدى. وسىدان دا بولار, مەن تابيعاتتى ايالاپ, وعان ءاردايىم قامقورلىقپەن قارايمىن, ءتىپتى وعان عاشىقپىن دەسەم دە بولادى. تابيعاتىمنان اسەمدىككە, ساف تازالىققا, كىرشىكسىز پاكتىككە قۇمار, ءسابي ءجۇرەكتى بولعانىمنان بولار, اۋىلىن, اۋلاسىن كوركەيتۋ, جايقالعان اعاشتان, ونىڭ ماۋەلى جەمىسىنەن ءنار الۋ – جانىمنىڭ قالاۋى. راس. اعاش وسىرۋگە بالا كەزىمنەن اۋەس بولدىم. وعان اكەم سەبەپكەر بولعانىن مويىندايمىن. مەن تۋعاندا اكەم مەنىڭ قۇرمەتىمە ءۇي جانىنان ەكى الما اعاشىن ەگىپتى. ءوزىم ۇيدە جالعىز, جالقى بولدىم, بالاممەن بىرگە جايقالىپ ءوسسىن, كەيىن ۇلكەن بايتەرەك بولىپ, بالا-شاعالارىم, ۇرپاقتارىم ساياسىندا سايرانداپ ءجۇرسىن دەگەن نيەتپەن ەككەن بولۋى كەرەك, ءسىرا. كوزىمدى اشقالى تابيعات اياسىندا, تاۋ-تاستى ارالاپ, ءشوپتىڭ, اعاشتىڭ نەشە تۇرىمەن تانىس بولىپ ءوستىم. قاراتاۋ شاتقالدارىندا جابايى الما, ورىك, شيە, دولانا جانە دە باسقا ماۋەلى اعاشتار توپ-توپ بولىپ وسەتىن. اۋىل بالالارى بىرىگىپ, بىردە جاياۋ, بىردە ەسەككە مىنگەسىپ تاۋ قويناۋىنداعى الگى جەمىس باۋلارعا بارىپ, اششى-تۇششىسىنا قاراماي الما مەن ورىكتەرىن قالتا-قالتا, قورجىن-قورجىن ەتىپ ۇيگە الىپ كەلىپ, ءبىراز كۇن تۇشىرقاناتىنبىز.
مەنىڭ وردابەك كوكەم جەردى ايالاپ, قۇرمەتتەپ, ەرتە كوكتەمنەن قار تۇسكەنگە دەيىن ءبىر تىنباي, قولىنان كۇرەگى, يىعىنان كەتپەنى تۇسپەي باۋ-باقشا ءوسىرۋدى كاسىپ ەتكەن اياۋلى جان ەدى. كوكتەم كەلىسىمەن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ باسىن قوسىپ, توعان بايلاتىپ, ارىق-اتىزعا سۋ شىعارىپ, جەردى وڭدەپ, كەڭشار تۇرعىندارى ءۇشىن كارتوپ, قىزاناق, قاۋىن-قاربىز ەگىپ, الما, المۇرت, ورىك اعاشتارىنىڭ كوشەتتەرىن وتىرعىزاتىن. جاز ايلارىندا ولاردان جينالعان ءونىم دالا قوستارىنا, اسحانالارعا جىبەرىلىپ, ەڭبەكشىلەر سۇيسىنە, راحاتتانا جاڭا ونىمنەن اۋىز تيەتىن. ارتىلعانىن قاتار جاتقان جاڭاتاس قالاسىنىڭ اسحانالارىنا, ساۋدا ورىندارىنا جىبەرىلەتىن.
وتكەن جۇزجىلدىقتىڭ 60-شى جىلدارىندا مەنىڭ وسكەن ءۇشباس اۋلىنىڭ جانىنان ءبىراز جەر ارنايى الما باعى ءۇشىن ءبولىنىپ, وعان سان ءتۇرلى كوشەتتەر وتىرعىزىلدى. ولاردى اكەم جارىقتىق تاڭنىڭ اتىسى, كۇننىڭ باتىسىنا قاراماي ۋاقتىلى سۋعارىپ, ارامشوپتەردەن اجىراتىپ, ارىق-اتىزدارىن تازارتىپ, ءتۇبىن مەزگىل-مەزگىل قوپسىتىپ, قاجەتتى تىڭايتقىشتارمەن قورەكتەندىرىپ جاس بالانى ماپەلەگەندەي ايالاپ ءوسىردى. ءتىپتى ايسىز ءتۇننىڭ قاراڭعىلىعىنا قاراماي الما باعىن ارالاپ, ءار ارىققا سىلدىراتىپ سۋ جىبەرىپ, سۋعارىپ جۇرگەنىن كورگەندە تۋعان جەرىن, تابيعاتتى سونشاما سۇيەتىنىنە بالا جۇرەكپەن قايران قالاتىنمىن. وسە-كەلە الگى الما باق بۇكىل اۋىل ماقتانىشىنا اينالدى. سىرتتان كەلگەن قوناقتار كىمنىڭ بولماسىن كوز جاۋىن الاتىن سارى-قىزىل المالاردىڭ جۇپار يىسىنە ەلتىپ, قىزىعا قاراپ, ءتىل ۇيىرەر تاتتىلىگىنە, ەرەكشە ءدامدىلىگىنە ءتانتى بولاتىن. اۋىل سىرتىنداعى جايلاۋعا قونىستانعان مالشىلار مەن قويشىلار بالالارى ءتاتتى الماعا جاز بويى قارىق بولىپ قالاتىن. اكەمنىڭ سول يگىلىكتى زور, ەرەن ەڭبەگىنە اۋىل تۇرعىندارى عانا ەمەس, كەڭشار مەن اۋدان باسشىلارى دا قىزىعىپ, قولداپ وتىراتىن.
– تابيعاتتى قالاي ايالاساڭ, ول ساعان سولاي جاۋاپ بەرەدى. ءبىزدىڭ ادامشىلىق قاسيەتىمىز اينالاداعى, قۇداي ءبىزدىڭ يگىلىگىمىز ءۇشىن جاراتقان تىرشىلىك يەلەرىنىڭ قادىرىن بىلۋمەن ولشەنەدى. كەيدە دۇنيە قۋعان زاماندى كورىپ, «ءشىركىن-اي» دەپ وكىنىپ جاتاتىن كەزدەرىمىز دە بولادى. سونداي ءبىر جابىرقاۋ ساتتەرىڭدە تابيعات اياسىنا شىعىپ, سەرۋەندەپ قايتساڭ, كوڭىلىڭ بايىپ, جانىڭ بايىز تاپقانداي بولىپ قالاسىڭ. ادام تاربيەسى مەن تابيعاتقا دەگەن كوزقاراستىڭ ءبارىنىڭ وزەگى ءبىر بولسا دەيمىن. ءبىز ءۇيىمىزدى قالاي تازا ۇستاساق, اۋلامىزدى, اۋىلىمىزدى دا سولاي تازا ۇستاۋعا تالپىنۋىمىز كەرەك. جۇرگەن جەرىمىزدىڭ بارىندە دە سونداي ءبىر مادەنيەتتىلىك, ىزگىلىك, ادامدىق, پاراساتتىلىق قاسيەتتەر بولسا تاماشا بولار ەدى.., – دەيتىن وردابەك كوكەم جايقالىپ ءوسىپ كەلە جاتقان الما باقتاعى جاس كوشەتتەردى سالالى ساۋساقتارىمەن راحاتتانا ماپەلەپ تۇرىپ.
ءالى ەسىمدە, ءۇشىنشى سىنىپتا وقيتىن كەزىم. بالالارمەن تاۋدى تاۋعا, تاستى تاسقا جالعاپ, سەرۋەندەپ جۇرگەنىمدە بىردە تاستىڭ اراسىنان قىلتيىپ ءوسىپ تۇرعان الما اعاشىن كورىپ, تامىرىمەن قوپارىپ ءۇزىپ الىپ, اۋلاعا اكەلىپ ەككەنمىن. ونى ماپەلەپ كۇتۋگە اكەم جاردەمدەستى. قازىر ول ەسكى ءۇي جانىندا ءوسىپ تۇرعان ماۋەلى جەمىسى بار ءزاۋلىم اعاش, مەن الپىستان اسسام, ول ەلۋدەن استى. اعاش ەگۋگە قۇمارلىق وسى الما اعاشىنان باستالعان ەدى. كەيىن ونىنشى سىنىپتى ءتامامداپ, مەكتەپپەن قوشتاسار جىلى 10-12 ءتۇپ ءتاتتى الما بەرەتىن اعاش وتىرعىزدىق. ولار دا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءوز جەمىسىن بەرىپ, جايقالىپ جايناپ تۇر. جاز ايلارىندا قىزمەتىمىزدىڭ تىم قاربالاستىعىنا قاراماي نەمەرەلىرىمدى قاسىما ەرتىپ تۋعان اتامەكەنىمە – ۇشباسقا تارتىپ كەتەتىن كەزىم جي بولماسا دا بولىپ تۇرادى. سوندا نەمەرەلەرىممەن قوسىلىپ سوناۋ ەرتەرەكتە اكەم وتىرعىزعان الما باقتى ەركىن ارالاپ, تۇشىمدى ءدامدى المالاردان ءدام تاتامىز, اۋاسىمەن راحاتتانا تىنىستاپ, الىستا قالعان بالالىق شاقتى ساعىنا ەسكە الامىن.
بار سانالى ءومىرىن تۋعان جەرىنە تال-داراق ەگىپ, باۋ-باقشا سالىپ, كورىكتەندىرۋ مەن گۇلدەندىرۋگە اينالدىرعان اكەمنىڭ دۇنيەدەن وتكەنىنە, مىنە, 40 جىل بولىپتى. سونشا جىلدار وتكەنىنە قاراماستان ءۇشباس اۋلىنىڭ تۇرعىندارى بار جيعان-تەرگەن قاراجاتىنا باۋ-باقشا ەگىپ, بولاشاققا مۇرا قالدىرۋدى ماقسات ەتكەن اكەمنىڭ ەسىمىن ۇمىتپاي «وردابەك قاريا وتىرعىزعان الما باعى» دەپ ءىشتارتىپ, اسا قۇرمەتپەن ەسكە الىپ وتىرادى. الما باعى ءالى دە بار, اتتەڭ, ۋاقىت اعىمىنا ساي ءبىراز اعاشتار قارتايىپ, كۇيزەلىپ, «شارشاپ» تۇر. كەيىنگى تولقىن جاستار, جەرگىلىكتى مەكتەپ وقۋشىلارى سول قارتايا باستاعان باۋدى قامقورلىققا, قورعاۋعا الىپ, ءبىراز اعاشتاردى جاڭارتىپ, جاڭا كوشەتتەر وتىرعىزۋ ءىسىن قولعا السا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. اۋىلعا بارعان سايىن ەسكى قۇلاق قاريالاردىڭ: «باق وتىرعىزۋ – بولاشاققا باعا جەتپەس مۇرا قالدىرۋمەن پارا-پار» دەگەن دانا ءسوزىنىڭ راس ەكەنىنە كوزىم جەتەدى.
...تاياۋدا كىندىك قانىم تامعان جەر ءۇشباس اۋلىنا اتباسىمدى بۇردىم. ارينە قازىرگى اۋىل ءومىرىن وتكەن جۇزجىلدىقتىڭ 60-شى جىلدارىمەن سالىستىرۋعا ەش بولمايدى. كۇرە جولدارعا اسفالت توسەلگەن. ەلەكتر جۇيەسى تارتىلعان. ءار ۇيدە تەلەديدار سايراپ تۇر. جاستاردىڭ قولىندا ءبىر-ءبىر تەلەفون, سمارتفون, كىممەن, قاشان سويلەسەمىن دەسە دە ەرىك وزىندە.ءۇي اۋلاسىندا قۇدىق قازىلىپ, قۇبىر تارتىلىپ, اۋىزسۋ ماسەلەسى شەشىلگەن. بۇرىنعى شاتىرسىز جاتاعان ۇيلەر, قازىرگى زامان تالابىنا ساي ەڭسەلى ۇيلەرمەن الماستىرىلعان. ەگىن شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى تراكتور, كومباين جانە دە باسقا تەحنيكا ءار وتباسىندا ساقاداي ساي, داپ-دايىن تۇر. ءار ۇيدە جۇيتكىزگەن جەڭىل كولىك-اۆتوماشينا. مەن اتا-بابالارىمىزدىڭ تابيعي ساۋاتتىلىعى مەن زەرەكتىگىنە تاڭعالامىن. وردابەك اكەم, جارىقتىق, ءبىزدىڭ كوكجوندا وسەتىن اعاش, شوپتەسىن وسىمدىكتەردىڭ بارلىعىنىڭ اتاۋىن جىك-جىكتەپ, قانداي قاسيەتى بارىن بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن. «بالاپان ۇيادا نە كورسە, ۇشقاندا سونى ىلەدى» دەيدى عوي حالقىمىز. سوندىقتان بولار, مەنىڭ اكەمنىڭ تاربيەسىنەن العانىم بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءوز ناتيجەسىن بەرىپ كەلەدى. قازىرگە دەيىن قالا ورتالىعىنداعى ءۇيىمىزدىڭ ماڭايىن قولدان كەلگەنشە كورىكتەندىرىپ, كوگالداندىرۋدان بىردە-ءبىر جالىققان ەمەسپىن. جۇمىستان قولىم قالت ەتسە, اعاشتاردى كۇتىپ, گۇل ەگىپ, ولاردى سۋعارىپ, اۋلاعا سۋ شاشىپ, كوڭىلىم جادىراپ, راحات سەزىمگە بولەنەمىن.ءتىپتى ءۇي ماڭىنداعى كوشە بويىنا پايداسىز اعاشتاردىڭ ورنىنا جەمىس اعاشتارىن (جاڭعاق, ورىك, شيە, شابدالى) وتىرعىزىپ, ولاردىڭ جەمىسىن جەپ, پايداسىن كورىپ وتىرعانىمىز بار.
تۋعان ەلگە قىزمەت ەتۋدىڭ وزىق ۇلگىسى – اينالاڭدى كوركەيتۋ, قالاڭدى, دالاڭدى قادىرلەۋ, وعان قامقورلىق جاساۋ دەپ بىلەمىن. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ تابيعاتى كەدەي سارى دالاعا استانا ورناتۋمەن قاتار سارىارقانىڭ كەڭ دالاسىنا 70 مىڭ گەكتاردان استام جەرگە ورمان وتىرعىزۋىن, وعان قىرعاۋىل, ەلىك جانە دە باسقا اڭ-قۇستاردى ءوسىرتۋ ۇلكەن كورەگەندىك دەپ ەسەپتەيمىن.
ادەمىلىككە ءمان بەرىپ, جەردىڭ قىرتىسىنا, ءۇيدىڭ ورنالاسقان جاعدايىنا قاراي جەردى يكەمدەپ, نەشە ءتۇرلى ادەمى گۇلزارلار, ادام تىنىستاپ, دەمالاتىن ساياباقتار جاساپ, قالا مەن اۋىلدى گۇلدەندىرىپ وتىرۋ ءار زاماندا بولعان. اتا تاريحىمىزدا ءاردايىم بۇل ءۇردىس كورىنىس بەرىپ وتىرعانى بەلگىلى.
مىنە, اكەدەن بالاعا ميراس بولعان اعاش وتىرعىزۋ بۇگىندە مەنىڭ دە سۇيىكتى ىسىمە اينالعان. جانىم جابىرقاسا دا, كوڭىلىم قۇلازىسا دا, ءتىپتى قۋانىشىمدى دا ءوز اۋلامدا ەككەن جاسىل جەلەكپەن, گۇلدەرمەن بولىسەمىن. ءۇيىمنىڭ اۋلاسىندا جايقالىپ ءوسىپ تۇرعان سانداعان گۇلدەرگە, ماۋە اعاشتارىنا قاراپ ءلاززات الامىن. مەنىڭ تابيعاتقا مەيىرىمدىلىكپەن قارايمىن جانە ءسۇيىسپەنشىلىگىم ەرەكشە, ماحابباتىم ماڭگى. ول ەشقاشان سابىرلانىپ, وشپەك ەمەس. ءومىرىمنىڭ جالعاسى نەمەرەلەرىمنىڭ دە سولاي بولىپ ءوسۋىن قالايمىن...
سوناۋ ەرتەرەكتە, 1825 جىلى ورىستىڭ ۇلى اقىنى ا.س.پۋشكين ەدىل-جايىق بويىن ارالاپ ءجۇرىپ, قازاقتىڭ جازىق دارحان دالالارىنا كوز تىگىپ تۇرىپ: «شىركىن, ءار قازاققا قىردا ءبىر ءتۇپ اعاش وتىرعىزۋ مىندەت ەتىلسە, جاپاندا ورمان جايقالار ەدى-اۋ!» دەپ ءتاتتى قيالعا بەرىلگەن ەكەن. شىنىندا دا ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى وسى ءبىر پاراساتتى ءسوزدى كوڭىلىنە توقىپ, جۇرەگىنە ايالاتىپ, اعاش ەگۋدى الدىنا ماقسات ەتىپ قويىپ, بۇل ءداستۇردى كەلەر ۇرپاعىنىڭ بويىنا سىڭىرە بىلسە, اينالامىز جايقالعان جاسىل جەلەككە ورانباس پا ەدى! قازاق بابامىز «اتادان مال قالعانشا, تال قالسىن» دەگەن ەمەس پە ەدى؟..
ساعىندىق وردابەكوۆ,
دارىگەر-حيرۋرگ, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
تاراز