تۇيمە قىزدىڭ شاھارى

تۇيمەكەنت قالاشىعى بايزاق اۋدانى, تۇيمەكەنت اۋىلىنىڭ وڭتۇستىك شىعىس شەتىندە, تالاس وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىندا, كونە تاراز قالاسىنان 35 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. اۋەلگى زەرتتەۋلەر بويىنشا ورتاعاسىرلىق قالا VI عاسىرداعى تۇرىك قاعاندىعى كەزىندە پايدا بولىپ, XIII عاسىردىڭ باسىنداعى موڭعول شاپقىنشىلىعىنا دەيىن ءومىر سۇرگەن دەلىنەدى. جالپى, تۇيمەكەنت قالاشىعىن زەرتتەۋ جۇمىستارى 1890 جىلدان باستالعان. وسى جىلى بەلگىلى شىعىستانۋشى عالىم ەۆگەني كال اۋليەاتا قالاسىنىڭ ماڭىنداعى تۇيمەكەنت قالاسىن اشىپ, العاش ولشەمدەرىن تۇسىرگەن ەكەن. سودان كەيىن ءار جىلدارى ۆاسيلي بارتولد, سامۋيل دۋدين, الەكساندر بەرنشتام, كارل بايپاقوۆ, ماديار ەلەۋوۆ سىندى عالىمدار دا تۇيمەكەنت قالاشىعىنىڭ تاريحىن زەرتتەپ, قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. دەگەنمەن, كۇنى بۇگىنگە دەيىن بۇل تاريحي مەكەننىڭ ناقتى تاريحى جازىلىپ, كونە قالاشىقتىڭ اقيقاتى اشىلعان جوق.

حالىقتان اسقان قازىنا جوق. ەل اۋزىندا ساقتالعان اڭىز بويىنشا, بۇل قالادا حاننىڭ تۇيمە اتتى قىزى سالتانات قۇرعان دەسەدى. سول ۋاقىتتا قالانىڭ سىرتى قامالمەن قورشالىپ, بەكىتىلگەن. ونىڭ سىرتى دا تەرەڭ ورمەن قورشالىپ, ور سۋعا تولتىرىلعان. قامال ءارى قالانىڭ قابىرعالارى كىرپىشتەن تۇرعىزىلعان, ىرگەسى تاسپەن ورىلگەن. تۇيمە قىزدىڭ قالاسىنىڭ قورعانىس مۇنارالارىمەن جالعاسقان ءاربىر قابىرعاسى جەتى سوعىس مۇناراسى ارقىلى بەكىتىلگەن ەكەن. كۇندەردىڭ كۇنىندە جاۋ باتىرىنىڭ تۇيمە سۇلۋعا كوزى ءتۇسىپ, قىز اكەسىنە قۇدالىققا ەلشى جىبەرەدى. الايدا اكەسى دە, قىز دا بۇعان كونبەيدى. اقىرى جاۋ تۇيمە قىزدىڭ قالاسىن قۇلاتادى, بىراق ماقساتىنا جەتە المايدى. اڭىز سوڭى تۇيمە قىز قالاسىمەن بىرگە مەرت بولىپتى دەپ تۇيىندەلەدى. ال اڭىزدىڭ ەكىنشى نۇسقاسىندا تۇيمە ارۋ تالاس وزەنىنىڭ تورتكۇل اتالاتىن دالاسىن جايلاعان قاھارمان اتتى بايدىڭ قىزى ەكەن دەيدى. پەرزەنتكە زار بولعان باي ۇزاق جىلدان كەيىن كورگەن قىزىنىڭ اتىن نازىك بولعان سوڭ تۇيمە دەپ قويىپتى. تۇيمە قىز بويجەتكەن سوڭ وعان قۇدا تۇسۋشىلەر دە, ءبىر كورىپ, تىلدەسۋدى ارمان قىلعاندار دا كوپ بولىپتى. كورشى شاھارلاردان دا ساۋداگەرلەر كەلىپ, بۇل جەردە ءىرى دۇكەندەر مەن بازار شوعىرلانعان ايماققا اينالادى.

حاميت ەسامان,

«Egemen Qazagstan»