مەنشىكتى زەينەتاقى كاپيتالىن قالىپتاستىرۋ – ءار قازاقستاندىق ءۇشىن اسا ماڭىزدى مىندەت

– ءنۇربيبى سەرىكقاجىقىزى, 20 جىلداعى جۇمىس ناتيجەلەرى بويىنشا قازاقستاننىڭ جي­ناق­تاۋشى زەينەتاقى جۇيە­سىنىڭ جاي-كۇيىن قالاي باعالايسىز؟

– جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىن تالداۋ ءۇشىن ۇزاق مەرزىمدى – الەۋ­مەتتىك تە, ينۆەستيتسيالىق تا بولاشاق قاجەت. ونىڭ ەرەك­شە­لىگى وسىدا. ادام جۇمىسقا شىق­­قان بويدا جەكە زەينەتاقى شوتىن اشادى جانە ءوزىنىڭ ەڭبەك قىزمەتىندە زەينەتاقى جارنالارىن جاسايدى. بۇل ينۆەستيتسيالانادى, ينۆەستيتسيالىق كىرىس الىنادى, وسىلايشا زەينەتاقى جيناق اقشاسى قالىپتاستىرىلادى. قا­زىر جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇ­يە­سى ەنگىزىلگەننەن 20 جىل وت­كەن سوڭ زەينەتاقى جارناسىن تۇ­راقتى تۇردە سالاتىن ادامداردا قوماقتى سوما جيناقتالدى. 20 جىل ىشىندە ادامدار جەتكىلىكتى تۇردە جيناقتاپ ۇلگەرگەن جوق دە­گەن ءۋاجدى ءجيى ەستيمىز. راسىندا دا, ەگەر مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى بويىنشا جيناقتالعان ورتاشا سومانى الساق, 1 ميلليون تەڭگەدەن از. بىراق بۇل جۇيەگە 20 جىل بويى قاتىسقانداردىڭ دا, وعان تەك قاتىسىپ قويا سال­عانداردىڭ, بۇكىل كەزەڭ بويى جار­­نالاردى تۇراقتى تۇردە سالىپ وتىر­عانداردىڭ جانە ءالى كۇنگە دەيىن ءوزىنىڭ رەسمي جالاقىسىن كورسەتپەيتىندەردىڭ بارلىق شوتتارىنان الىنعان ورتاشا سوما ءدال وسىنداي. زەينەتكەرلىككە دەيىنگى جاستاعى جارنانى ۇنەمى (جىلىنا كەمىندە 9 رەت) سالىپ وتىراتىن سالىمشىلاردىڭ جيناقتاعان اقشاسى ەر ادامداردا 3 ميلليون تەڭگەدەن جانە ايەلدەردە 2 ميلليون تەڭگەدەن اسادى. بۇل سوما جارنالار سانى مەن سوماسىنا تەڭبە-تەڭ وسۋدە. بجزق-دان تولەمدەردىڭ تۇراقتى تۇردە جۇ­زەگە اسىرىلىپ جاتۋىنىڭ ءوزى جۇيەنىڭ جۇمىس ىستەيتىندىگىن كور­سەتەدى. 2018 جىل­­دان بەرى اي سايىنعى نەگىزدە تولە­نەتىندىگى بەل­گىلى, ول ادام ءتيىستى جاسقا جەت­كەندە 1998 جىلعا دەيىن ەڭ­بەك ءوتىلى (ورتاق قۇراۋىش), ەڭ­بەك ءوتىلى مەن جيناقتاۋشى زەي­نەتاقى جۇيەسىنە قاتىسقان كە­زەڭ (بازالىق تولەم) ءۇشىن مەم­لەكەتتەن جانە بجزق-داعى ءوز شو­تىنان الاتىن جيىنتىق زەي­نەتاقىنىڭ ءبىر بولىگى بولادى. قا­زىر جيىنتىق زەينەتاقىنىڭ 80-85%-ىن ادامدار مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن الاتىندىعىن تالداۋ كورسەتىپ وتىر. 2018 جىلى بجزق-دان زەينەتاقى تولەمدەرىن رەسىمدەگەندەردىڭ كوپشىلىگى ازىر­گە 15 مىڭنان 40 مىڭ تەڭگەگە دە­يىنگى سوما الادى. بىراق بجزق-دان الاتىن تولەمدەرىنىڭ ءوزى 100 مىڭ تەڭگەدەن اساتىندار دا بار. قا­­زىر مۇنداي الۋشىلار از, بىراق ولار جارنانى تۇراقتى تۇردە اۋدارا وتىرىپ, جاقسى زەينەتاقى جي­ناق­تاۋعا بولاتىنىن كورسەتىپ وتىر. 

– ءبىزدىڭ قازاقستاندىق جي­ناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىن داعدارىسقا ءتوزىمدى دەپ اتاۋعا بولا ما؟

– ءبىزدىڭ جيناقتاۋشى زەينەت­اقى جۇيەسى الەمدىك ەكى قارجى داع­دارىسىن وتكەردى. ءبىرىنشى داع­­­دارىستىڭ شارىقتاۋ شەگى حح عا­­سىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ سوڭىندا بولدى. ەكىنشى قارجى داعدارىسى 2007-2008-جىلدارى بولدى جانە ول سالىمشىلاردىڭ شوتتارىنداعى ينۆەستيتسيالىق كىرىستىڭ تومەندەۋىنە ىقپال ەتتى. بىراق ول سالىمشىلاردىڭ جيناق اقشالارىنا اسەر ەتكەن جوق, سەبەبى تولەم الۋعا قۇقىق العاندارعا قاتىستى زەينەتاقى جيناقتارىن مەملەكەتتىك تۇرعىدان ساقتاۋ تە­تىگى قولدانىلىپ, ادامدار جيناق­تالعان كىرىستىلىك پەن ينفلياتسيا سو­ماسى اراسىنداعى ايىرمانى الا باستادى. 

جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇ­يە­­سىنىڭ دامۋى, ونىڭ ءسات­تى­ بو­لۋى كوبىنە ەلدەگى ەكونو­مي­­كا­لىق احۋالعا بايلانىستى: ەكو­نو­­ميكانىڭ ناقتى سەكتورىنىڭ ءوسۋى ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ جانە حا­­­لىق كىرىسىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتە­دى. ينفلياتسيانىڭ تومەندەۋى, باعالاردىڭ تۇراقتىلىعى زەي­نەتاقى جيناق اقشاسىنىڭ ناق­تى قۇنىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. جۇمىسپەن قامتۋدىڭ ۇلعايۋى حالىق­تىڭ بولاشاقتاعى جي­ناق­تارىنىڭ ەسەبىنە ءوز كىرى­سىنەن تۇ­راقتى اۋدارىپ تۇ­رۋى­نا مۇمكىندىك بەرەدى. جار­نا­لاردىڭ تۇراقتى تۇردە ءتۇسۋى ينۆەس­تيتسيالىق كىرىسكە دە اسەر ەتەدى, سەبەبى كوپ سوما ينۆەس­تي­تسيالانعان سايىن, پايدا­ دا­ كو­بىرەك بولادى. جالپى العان­دا, جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇ­يەسى جۇمىس ىستەگەن بۇكىل كە­زەڭ­دە جيناقتالعان كىرىستىلىك دەڭگەيى 481,1%-دى قۇرادى, بۇل جيناق­تالعان ينفلياتسيا دەڭگەيىنەن (474,2%) اسىپ تۇسەدى. بجزق-نىڭ زەي­نەتاقى اكتيۆتەرى بويىنشا جيناقتالعان كىرىستىلىك 2014 جىلعى ساۋىردەن بەرگى كەزەڭدە (زەينەتاقى اكتيۆتەرى بجزق-عا شوعىرلاندىرۋ اياق­تالعان كەز) 49,40%-دى قۇرادى, ال بۇل كەزەڭدە ينفلياتسيا 41,78% مولشەرىندە بولعان. 2018 جىلعى 1 قاراشادا زەينەتاقى جيناق اقشاسىنىڭ سوماسى 9 تريلليون تەڭگەنى قۇرادى, ونىڭ 3,5 تريل­ليونى (38%-دان استامى) – سالىم­شىلاردىڭ شوتتارىنا ەسەپتەلگەن تازا ينۆەستيتسيالىق كىرىس.

ەگەر جيناقتالعان اقشانىڭ ناقتى قۇنىنا قانداي دا ءبىر كەزەڭدەگى قارجى نارىقتارىنداعى احۋال اسەر ەتەتىن بولسا, وندا قالاي بولعاندا دا ينفلياتسيا دەڭ­گەيىنەن تومەن ەمەس كىرىستىلىك قام­تاماسىز ەتىلەدى. تاعى دا ەس­كە تۇسىرەيىن, «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىندا زەينەتاقىمەن قام­سىز­داندىرۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ 5-بابىنا سايكەس مەملەكەت الۋ­شىلارعا بجزق-داعى مiندەتتi زەينەتاقى جارنالارىنىڭ جانە مiندەتتi كاسىپتىك زەينەتاقى جار­نالارىنىڭ زەينەتاقى تولەم­دەرىنە قۇقىق الۋ ساتىندەگى ينفليا­تسيا دەڭگەيiن ەسكەرە وتىرىپ, جار­­نا­لارىنىڭ ناقتى ەنگiزiلگەن مول­شەرiندە ساقتالۋىنا كەپiلدiك بەرەدi. باسقاشا ايتقاندا, ادام زەينەتكە شىققاندا ونىڭ جەكە زەينەتاقى شوتىنداعى كىرىس­تى­لىكتىڭ جيناقتاۋشى زەينەت­اقى جۇيەسىندە بولعان بۇكىل كە­زەڭ­دەگى ينفلياتسيا دەڭگەيىنە ارا-قا­تىناسىندا ەسەپتەلەدى. بۇل جۇيە جۇمىس ىستەيدى – ادامدار زەي­نەتكە شىققاندا, ءوز تولەم­دەرىنەن باسقا مەملەكەتتىك كەپىل­دىك بويىنشا سومالار الادى, سە­بە­بى جەكەلەگەن كەزەڭدەردەگى كىرىس­­تىلىكتىڭ تومەندەۋىنە ىقپال ەتەدى. مىسالى, وتكەن جىلى شا­­مامەن 13 ميلليارد تەڭگە تو­لەنگەن. مۇنىڭ ءبارى جۇيەنىڭ تۇ­­راقتى جۇمىس ىستەيتىنىن جانە سا­لىمشىلار جيناق اقشاسىنىڭ قورعالعاندىعىن بىلدىرەدى.

– بىراق قازىرگى كەزدە كەيبىر ساراپشىلار جاقىن ۋاقىتتا, 5-10 جىل­دان كەيىن بجزق اق­شاسى تاۋ­­سىلىپ, زەينەتاقى تولەۋگە اق­­شاسى قالمايدى دەپ حالىقتى قور­قىتۋدا. بۇل قان­شا­لىقتى شىن­دىققا جاناسا­دى؟

– مۇنداي بولجامدى جوققا شىعاراتىن نەگىزگى دايەكتەن باس­تايىن. تولەمدەر مەن جيناق­تاۋ­شى زەينەتاقى جۇيەسىنە تۇسەتىن قاراجاتتى سالىستىرۋ شىن ما­­­­­­نىندە دۇرىس ەمەس. الەمدىك پراك­­­­­­تيكادا زەينەتاقىمەن قام­سىز­­داندىرۋدىڭ ەكى ۇلگىسى قول­دانىلادى: بولەتىن زەينەتاقى جۇيەسى جانە جيناقتاۋشى زەينەت­اقى جۇيەسى. كوپتەگەن ەلدە بەل­گىلى ءبىر ەرەكشەلىكتەرىمەن وسى جۇيەلەردىڭ بىرقاتار كومبينا­تسيا­لارى قولدانىلادى, بى­راق­­ ونىڭ ءوزى بار-جوعى ەكەۋ. ءبى­­­رىن­شى جاعدايدا دا, ەكىنشى جاع­­­دايدا دا اقشانى جۇمىس ىستەي­تىن ادامدار اۋدارادى. تەك بو­لە­تىن جۇيەدە جۇمىس ىستەيتىن ازا­ماتتاردىڭ سالىقتار تۇرىندەگى ەسەپ­تەۋلەرى بولاشاقتاعى زەينەتكەرلەرگە زەينەتاقى تولەۋ ءۇشىن قولدانىلادى. جۇيەنىڭ اتاۋىنىڭ ءوزى وسىدان بارىپ «بولەتىن» دەپ اتالدى, ياعني اقشا جۇيەگە قا­تىسۋشىلاردىڭ اراسىندا قايتا بو­لىنەدى. جۇيەنىڭ باسقاشا اتاۋى – ورتاق دەپ اتالادى, ۇر­پاق­­تاردىڭ ىنتىماقتاستىعىن بىل­­­دىرەدى: حالىقتىڭ جۇمىسقا قا­بىلەتتى بولىگى زەينەتكەرلەرگە تولەيدى. ال جيناقتاۋشى جۇ­يە بولسا, جۇمىس ىستەيتىن ازا­ماتتاردىڭ وزدەرىنىڭ دەربەس شوت­تارىنا بۇكىل ەڭبەك جولىندا اقشا اۋدارۋىن بولجايدى. ناقتى ءبىر سالىمشىنىڭ تولەم الۋ قۇقىعى باستالعان كەزدە ول جۇيەنىڭ باسقا قاتىسۋشىلارىنان ەمەس, ونىڭ جەكە زەينەتاقى شوتىنان تاۋسىلعانشا تولەنەدى. وسىلايشا ءبولۋ جۇيەسىندە كە­لىپ تۇسەتىن اقشا مەن بەرىلەتىن اق­شا اراقاتىناسى نەگىزگى ءرول ات­قارادى, سەبەبى بۇل اراقاتى­ناسقا دەموگرافيالىق جانە الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق فاكتورلار ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. كەزىندە ءدال وسى بالانستىڭ بۇزى­لۋى زەينەتاقى رەفورماسىنا جانە جيناقتاۋشى قۇراۋىشتى ەنگىزۋگە دەگەن قاجەتتىلىكتى تۋىن­­­داتتى. قازاقستاندا 1998 جىل­­دان بەرى ىستەپ كەلە جات­قان جي­­ناق­تاۋشى زەينەتاقى جۇيە­سىندە ءاربىر ادام بۇكىل ەڭبەك جولىندا جيناقتاعان ءوزىنىڭ جەكە زەينەتاقى جيناقتارىنا قاراي الادى. جي­ناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيە­سىنە كەلىپ تۇسكەن اقشا مەن تولەمدەر اراقاتىناسىنىڭ ناقتى ءبىر ازاماتتىڭ تولەمدە­رىنە ەشقانداي ىقپالى جوق. الىناتىن زەينەتاقى تولەمدە­رىنىڭ سوماسىنا مەنشىكتى زەينەت­اقى جارنالارىنىڭ جيىلىگى, تۇراق­تىلىعى مەن مولشەرى جانە ولارعا ەسەپتەلەتىن ينۆەستي­تسيا­لىق كىرىس قانا اسەر ەتەدى. وسى­لاي­شا جي­ناق­­­­تاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە كەلىپ تۇسەتىن اقشا مەن تولەنەتىن اقشانى سالىستىرۋ ادىسنامالىق تۇرعىدان قاتە بول­ماق. 

ەگەر تسيفرلارعا جۇگىنەتىن بول­ساق, وندا الۋشىلاردىڭ سانىنا, تۇسكەن ينۆەستيتسيالىق كىرىسكە, تۇسىمدەردىڭ كولەمىنە قاراي كەلىپ تۇسەتىن اقشا مەن تولەنەتىن اقشا اراسىنداعى قاتىناستىڭ جىلدان- جىلعا وزگەرگەنىن كورۋگە بولادى. سوڭعى جىلدارى كەلىپ تۇسەتىن اقشا مەن تولەنەتىن تولەمدەردىڭ اراقاتىناسى 4-كە 1 دەڭگەيىندە بايقالادى. بجزق-نىڭ اكتۋار­ل­ىق ەسەپتەۋلەرى بويىنشا مۇن­داي اراقاتىناس بولاشاقتا دا ساق­تالادى, ياعني كەلىپ تۇسەتىن اق­شا بۇرىنعىسىنشا تولەنەتىن تولەمنەن ارتىق بولادى. مى­سالى, 2019 جىلدان باستاپ 2023 جىلدار ارالىعىنداعى كە­زەڭ­دە تولەمدەردىڭ جيىنتىق كو­لەمى 1,3 ترلن تەڭگە بولعاندا جار­نا­لاردىڭ جيىنتىق كولەمى شاما­مەن 5 ترلن تەڭگە بولادى دەپ بول­جانادى. سونىڭ ناتيجەسىندە, ينۆەستيتسيالىق كىرىستى ەسەپتەگەن­دەگى جيناق اقشا سوماسى 2023 جىل­دىڭ سوڭىنا قاراي شامامەن 15,3 ترلن تەڭگە بولادى. دە­مەك, بجزق-دا كاسسالىق ايىر­ماشىلىق بولادى دەگەن پىكىرلەر شىن­دىققا جاناسپايدى.

– قازاقستان زەينەتاقى جۇ­يە­­­سىنىڭ كوپقۇرامدىلىعىنا قايتا ورالساق: تاعى دا جيىرما جىل وتە­دى جانە 1998 جىلعا دەيىن ەڭبەك ءوتىلى بولماعان ادام دا زەي­نەتكەرلىك جاسقا جەتەدى. ولار ورتاق زەينەتاقىنى ال­ماي­دى. بۇل مەملەكەتتىڭ زەي­نەت­اقىمەن قام­سىزداندىرۋ جو­­نىندەگى مىندەت­تەمەلەرى قىس­قارادى دەگەندى بىلدىرە مە؟

– مەملەكەت بۇرىنعىشا ازا­ماتتاردى زەينەتاقىمەن قام­سىز­­داندىرۋعا قاتىسادى. ورتاق قۇراۋىشتى تولەۋ ءىس جۇزىندە جىل سايىن تومەندەيدى, بىراق بازالىق زەينەتاقى تولەۋ جالعاسا بەرەدى. 2018 جىلدان باستاپ وسى زەينەتاقىنىڭ مولشەرى ەڭ­بەك وتىلىنە جانە جيناقتاۋشى زەي­نەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋ كەزەڭىنە قاتىستى بولادى. ياعني, وسى­نىڭ بارلىعى ادامداردىڭ رەسمي تۇردە ەڭبەك ەتۋگە نەمەسە ازا­ماتتىق-قۇقىقتىق سيپاتتاعى شارت­تار بويىنشا جۇمىس ىستەپ, قىز­مەت كورسەتۋگە جانە بجزق-داعى جەكە زەينەتاقى شوتىنا مىن­دەتتى زەينەتاقى جارنالارىن ۋاقتىلى جۇزەگە اسىرۋعا, جۇمىس بەرۋشىدەن العان دەرەكتەردى شوتتان العان ءۇزىندى-كوشىرمەمەن سالىستىرىپ تەكسەرە وتىرىپ, ونىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى بويىنشا اۋدارىمداردى جاساعانىن نە جاساماعانىن جۇيەلى تۇردە باقىلاپ وتىرۋعا ءتيىس ەكەنىنە الىپ كەلەدى.

زەينەتاقى جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋ 2014 جىلى قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زەي­نەتاقى جۇيەسىن ودان ءارى جاڭ­­عىرتۋدىڭ 2030 جىلعا دە­يىنگى تۇجىرىمداماسىنا ساي­كەس جۇرگىزىلەدى. ءبىز قازىر جاڭ­عىر­تۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنە (بۇل 2016-2020 جىلدار) جوسپارلانعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرامىز. ءدال وسى ۋاقىتتا قۇقىقتىق نەگىزدەر جاسالۋدا جانە جۇيەنى قايتا قۇ­رۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى شارالارى ورىندالۋدا. وتكەن ءۇش جىلعا جۋىق ۋاقىتتا كوپ نار­سە جاسالدى. مىسالى, كۇشتىك قۇ­رى­لىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرىن زەينەت­اقىمەن قامسىزداندىرۋدى رەفورمالاۋ جۇرگىزىلدى, 2016 جىل­­دان باستاپ ولار تولىق مەم­لەكەتتىك زەينەتاقىمەن قام­سىز­داندىرۋعا ءوتتى. بۇل مەملەكەت­تىڭ قاتىسۋى تۋرالى ماسەلەگە وراي.

زەينەتاقىنىڭ جيىنتىق مول­­شەرىن, ياعني مەملەكەتتىك بيۋدجەت­تەن جانە بجزق-دان زەينەت­اقى­نىڭ مولشەرىن كوتەرۋ ءۇشىن 2018 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ زەينەتاقى جيناق اقشاسىنىڭ ەسە­بىنەن تولەمدەر الۋدىڭ اي­ سايىنعى كەستەسى ەنگىزىلدى. وسى­ كەزەڭ مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – حالىق­تى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ قىز­مەت­تەرىمەن قامتۋ. ءبىز بۇل مىن­دەتتى قازىرگى كەزدە ەڭبەك جانە حا­­لىقتى الەۋمەتتىك قور­عاۋ مي­­نيسترلىگىمەن, مەملەكەت­تىك كى­رىستەر ورگاندارىمەن, اكىم­دىك­تەرمەن بىرلەسىپ شەشۋ­­­­­­دەمىز. 

2020 جىلعى 1 قاڭتاردان باس­تاپ شارتتى-جيناقتاۋشى قۇ­راۋىشتى ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر, وندا جۇمىس بەرۋشىنىڭ قىز­مەتكەردىڭ پايداسىنا جالاقىنىڭ 5%-ى مولشەرىندەگى مىندەتتى زەي­نەتاقى جارنالارى كوزدەلەدى. بجزق-دا جۇمىس بەرۋشى ءوزىنىڭ قا­را­جاتى ەسەبىنەن قىزمەتكەردىڭ اي سايىنعى تابىسىنان 5% مول­شەرىندە جبمزج اۋداراتىن ءاربىر قىزمەتكەرگە شارتتى زەينەتاقى شوتى اشىلادى. العاشقى تولەمدەر زەينەتكەرلىك جاس­قا تولعان الۋشىلارعا, سون­داي-اق ەگەر مۇگەدەكتىگى مەرزىمسىز بەلگىلەنگەن بولسا, ءبىرىنشى جانە ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا 2025 جىلدان باستاپ جۇزەگە اسىرىلادى. تولەمدەردىڭ مىندەتتى تالاپتارى قاتارىنان كۇنتىزبەلىك 60 ايدان كەم ەمەس كەزەڭ ءۇشىن جبمزج شوتىنا ­اۋ­دارۋ بولىپ تابىلادى. ەكىنشى كەزەڭدە (2020-2030 جىل­دار) زەينەتاقى جۇ­يە­سى­نىڭ تيىم­دىلىگىن ارتتى­رۋ­ جا­نە زەي­نەتاقىمەن قامسىز­دان­دىرۋ­دىڭ ەڭ تومەنگى كەپىلدىك بەرۋ جۇ­يەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ جو­نىندە شارالار قابىلدانادى. مۇ­ندا بازالىق زەينەتاقى تو­لەم­دەرىنەن مەملەكەتتەن ەڭ­ تو­مەنگى كەپىلدىك بەرىلگەن زەي­نەت­­­اقىعا ءوتۋ كوزدەلگەن. سون­داي-اق جيناقتاۋشى زەينەت­اقى جۇيەسىنەن زەينەتاقى ان­نۋي­تەتتەرى ارقىلى ومىرلىك تولەم تو­­لەۋگە كوشۋ بولجانادى.

تۇجىرىمدامانى ىسكە اسى­رۋدىڭ ماقساتى زەينەتاقى تو­لەم­دەرىنىڭ بۇرىن العان كىرىس­تەر­گە جانە ەلدەگى ءومىر ءسۇرۋ دەڭ­­گەيىنىڭ وسۋىنە سايكەس كەلۋ, زەينەتكەرلىككە شىعۋعا بايلانىستى جوعالتقان جالاقىسىنىڭ ورنىن زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ ەسەبىنەن كەمىندە 40% دەڭ­گەي­­دە جابۋ كوەففيتسيەنتىن قام­تا­ماسىز ەتۋ, سونداي-اق حالىق­تى جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيە­سىمەن قامتۋدى كەڭەيتۋ.

– زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭ­عىرتۋ مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – وعان حالىقتى تارتۋ. بۇل باعىتتا قان­­داي قادامدار جاسالادى؟

– ەڭ الدىمەن, ارقايسىمىز زەينەتاقى جيناق اقشاسىنىڭ سالىق ەمەس, قانداي دا ءبىر بەل­گىسىز ماقساتتار ءۇشىن اقشانى ماج­بۇرلەپ الۋ ەمەس, ەڭبەك قىز­مەتى اياقتالعاننان كەيىن ءومىر ءسۇ­رۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءوز كا­پيتالىڭدى قالىپتاستىرۋ ەكە­نىن ناقتى بىلۋگە ءتيىسپىز, ونىڭ نەگىزىندە قانشا تابىس تاپ­تىڭ, سونشا الاسىڭ دەگەن الەۋ­مەتتىك ادىلەتتىك قاعيداتى بار. بجزق حالىق اراسىندا ءاربىر قا­زاقستاندىقتىڭ جيناقتاۋشى جۇيەگە قاتىسۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى اۋقىمدى اقپاراتتىق-تۇ­سىندىرمە جۇمىسىن جۇرگىزەدى. سو­نىمەن قاتار ءبىز ەرەسەك ادامدار­مەن قاتار ءوسىپ كەلە جاتقان ۇر­پاقپەن – ستۋدەنتتەرمەن جانە جو­عارى سىنىپ وقۋشىلارىمەن جۇ­مىس ىستەي باستادىق. ولاردان تۇ­سىنىستىك پەن قىزىعۋشىلىقتى كوردىك, ولار ۋاقىت وتە كەلە ءوزىنىڭ بولاشاعىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايدى دەپ سەنەمىز. بيىل اقپان ايىنان باستاپ ءبىز ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ادامدارمەن – شوتتارىنا بىرنەشە جىل بويى زەينەتاقى جارنالارى تۇسپەگەن ءاربىر سالىمشىمەن اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزۋدەمىز. قازىردىڭ وزىندە 496 مىڭنان اس­تام اداممەن بايلانىس ورناتىلدى, ولاردىڭ 96 مىڭعا جۋىعى زەينەتاقى اۋدارىمدارىن اۋدارا باستادى. ولاردىڭ شوتتارىنا 9 ايدىڭ وزىندە 1,5 ملرد تەڭگەگە جۋىق اقشا ءتۇستى. 

تۇسىندىرمە جۇمىسىمەن قا­­تار مەملەكەتتىك دەڭگەيدە باس­قا دا ىنتالاندىرۋ شارالارى قا­بىلدانۋدا. مىسالى, 2019 جىل­عى 1 قاڭتاردان باستاپ ءوزىن ءوزى جۇ­مىسپەن قامتىعان ادامدار ءۇشىن بىرىڭعاي جيىنتىق تولەمدى ەن­گىزۋ جوسپارلانۋدا. ولاردىڭ كوپ­شىلىگى زەينەتاقى, الەۋمەتتىك, مەديتسينالىق قامسىزداندىرۋ جۇيە­لەرىنەن تىس قالۋدا. سون­دىقتان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­­مەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى بىرىڭعاي جيىنتىق تولەمدى (بجت) ەنگىزۋگە باستاما جاسادى. بجت ماسەلەلەرى جونىندەگى ءتيىستى زاڭ جوباسى پارلامەنت ماجىلىسىندە قارالۋدا. بجت مولشەرىن ەڭ تو­مەنگى – قالا حالقى ءۇشىن ءبىر اەك جانە اۋىل حالقى ءۇشىن 0,5 اەك مولشەرىندە بەلگىلەۋ ۇسىنىلادى. وسى سومانى ءبىر ايدا تولەۋ كەزىندە ازامات بىردەن ءتورت باعىت بويىنشا – جەكە تابىس سا­لىعىن, بجزق-عا زەينەتاقى اۋدا­­رىمدارىن, مەملەكەتتىك الەۋ­­مەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنا جانە مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنا اۋدارىمدار­دى اۋدارادى. بجت تولەۋ ادام­عا مىن­دەتتى مەديتسينالىق ساقتان­دىرۋ جۇيەسىنىڭ قاتىسۋ­­­شىسى بولۋىنا, سالىقتار بويىنشا مىن­­دەتتەمەلەردى ورىنداۋىنا جانە تىم از بولسا دا, بىراق ءوزى­نىڭ زەينەتاقى كاپيتالىن تو­لىق­تىرۋىنا جانە وسىلايشا جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋىنا مۇمكىندىك جاسايدى. بۇل جزج-عا قاتىسۋ ءوتىلىن راستاۋ جانە بازالىق زەينەتاقىنىڭ مولشەرىن ۇلعايتۋ ءۇشىن ماڭىزدى.

– بجزق-نىڭ الدا تۇرعان مىن­­دەتتەردى ورىنداۋ جانە زەي­نەتاقى جۇيەسىن دامىتۋ ايا­سىنداعى ءرولى قانداي؟

– ەڭ الدىمەن, زەينەتاقى جۇ­يەسىن جاڭعىرتۋ تۇجىرىم­داماسى شەڭبەرىندە بجزق ۇز­دىكسىز جۇمىستى, جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ اشىقتىعىن, زەينەتاقى قىزمەتتەرىنىڭ قولجە­تىمدىلىگى مەن ساپاسىن, حالىقتىڭ مىندەتتى جانە سول سياقتى ەرىكتى قۇراۋىشتارىمەن قامتىلۋىن كەڭەيتۋدى قامتاماسىز ەتەدى. قا­زاقستان ۇلتتىق بانكىمەن بىر­لەسىپ زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ينۆەس­تيتسيالىق باسقارۋدىڭ اشىق­تىعىن ارتتىرۋ, ال بو­لا­شاقتا سالىمشىلاردى وزدە­رىنىڭ زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باس­قارۋشى كومپانيالار ارقىلى ينۆەس­تيتسيالاۋعا بىرتىندەپ تارتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. 

وتكەن جىلى بجزق-نى دا­مىتۋدىڭ 2021 جىلعا دەيىنگى كور­پوراتيۆتىك ستراتەگياسى­ قا­بىلداندى. ستراتەگيادا قو­يىل­­عان باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – بۇل ادامنىڭ قاي جەردە تۇرعا­نى­نا قاراماستان, زەينەتاقى قىز­مەتتەرىنە تەڭ قولجەتىمدىلىكتى قام­­تاماسىز ەتۋ جانە الەمدىك وزىق پراكتيكالاردىڭ ستاندارتتارىنا سايكەس ساپالى قىزمەت كورسەتۋ. بۇل ءۇشىن بجزق قازىرگى كەزدە زەينەتاقى قىزمەتتەرىن تىكەلەي جانە سول سياقتى قاشىقتان الۋ ءۇشىن بارلىق مۇمكىن ارنالاردى قامتاماسىز ەتكەن. قوردىڭ ماماندارى تسيفر­لى سەرۆيستەردىڭ تولىق جەلىسىن ازىرلەپ, ەنگىزدى. سالىمشىلار ونىڭ كومەگىمەن ۇيدەن نەمەسە كەڭسەدەن شىق­پاي-اق, ينتەرنەتكە جانە ەلەك­تروندى تسيفرلى قولتاڭباعا قول­­جەتىمدىلىگى بولا وتىرىپ, جە­كە زەينەتاقى شوتىن اشىپ, ءوزى­نىڭ ءۇزىندى-كوشىرمەسىن قاراپ, دەرەكتەمەلەرىنە وزگەرىستەر ەن­گىزىپ, ءوزىنىڭ زەينەتاقىسىنا بول­جامدىق ەسەپ جاساي الادى. ەگەر ادامدا ەتسق بولماسا, وندا بجزق وفيسىنە ءبىر رەت كىرسە بولادى جانە قوسىمشا كەلىسىم جاساي وتىرىپ, بجزق سايتىنداعى جەكە كابينەتكە قولجەتىمدىلىك الادى. كولل-ورتالىقتان باستاپ, زاماناۋي مەسسەندجەرلەرگە دەيىن كونسۋلتاتسيا بەرۋدىڭ ءارتۇرلى ارنالارى كوزدەلدى. شالعايداعى, ينتەرنەتكە قاتىستى پروبلەمالارى بار ەلدى مەكەندەر ءۇشىن تۇر­عىندار بارلىق زەينەتاقى قىز­مەتتەرىن تولىق كولەمدە الا­تىنداي تەحنيكامەن, ونىڭ ىشىندە سپۋتنيكتىك انتەننامەن جابدىقتالعان كوشپەلى موبيلدىك وفيس كوزدەلگەن. بجزق-نىڭ بولىمشەلەرى جوق شاعىن كەنتتەردە تۇراتىن حالىقتىڭ بجزق قىزمەتتەرىنىڭ بۇكىل كەشەنىن الۋى ءۇشىن «قازپوشتا» اق-پەن مەموراندۋم جاسالدى.

زەينەتاقى جۇيەسىن ودان ءارى زاڭنامالىق دامىتۋ جانە جە­تىلدىرۋ, مىسالى شارتتى-جي­ناق­­تاۋشى قۇراۋىشتى ەنگىزۋ ءۇشىن تەحنيكالىق بازاسىن دايىن­داۋ شەڭبەرىندە قورعا بىرقاتار مىن­دەتتەردى شەشۋ قاجەت.

حالىقتىڭ زەينەتاقىمەن قام­سىزداندىرۋ سالاسىنداعى قار­­جىلىق ساۋاتتىلىعىنىڭ دەڭ­گەيىن ارتتىرۋ ماڭىزدى. زەي­نەت­اقى جۇيەسىنىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن حالىقتىڭ وعان دەگەن نەگىزگى سەنىمى بولۋعا ءتيىس. ال دايەكتى اقپارات نەگىزىندە ءبىز سالىمشىلارمەن بىرگە, ونىڭ ىشىندە ەرىكتى زەينەتاقى ونىمدەرىن دامىتۋدى ەسكەرە وتىرىپ, دەربەس زەينەتاقى جوسپارلارىن قۇرۋ مادەنيەتىنە قول جەتكىزەمىز. 

قازاقستاننىڭ جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى 20 جىل جۇ­مىس ىستەۋدە جانە ونىڭ دامۋى­ ءۇشىن ۇلكەن الەۋەت بار. ال بجزق قا­­­زىر­­­گى كەزدە ونىڭ قارجىلىق جانە اقپاراتتىق اعىندارىنىڭ بىرىڭعاي وپەراتورى جانە اكىم­شىسى. قوردىڭ قىزمەتكەرلەرى ەلدىڭ ءار ازاماتى ءوزىنىڭ زەينەتاقى كاپيتالىن دۇرىس قالىپتاستىرۋ كەزىندەگى سەنىمدى كەڭەسشىسى جانە كومەكشىسى بولۋعا تىرىسادى.

اڭگىمەلەسكەن دۋمان اناش,

«ەگەمەن قازاقستان»