تاياۋ شىعىستاعى گەوساياسي احۋال جاھاندىق ەكونوميكاعا ايتارلىقتاي قىسىم كورسەتىپ وتىر. الايدا بۇل جاعداي ەل ەكسپورتىنىڭ نەگىزگى كولەمىنە تىكەلەي جۇيەلى اسەر ەتىپ وتىرعان جوق. نەگىزگى سەبەپ – ەكسپورت قۇرىلىمىنىڭ گەوگرافياسىندا. ەكسپورتتىڭ شامامەن 60%-ىن قۇرايتىن مۇناي كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى ارقىلى ەۋروپاعا باعىتتالادى, ال مەتالدار, ۋران جانە گاز ونىمدەرى شامامەن 20-25% كولەمىندە رەسەي مەن قىتاي نارىقتارىنا شىعارىلادى. وسىلايشا, قازاقستاننىڭ نەگىزگى ەكسپورت ارنالارى تاياۋ شىعىسقا تاۋەلدى ەمەس. بۇل ولاردىڭ سىرتقى كۇيزەلىستەرگە سالىستىرمالى تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتىپ, گەوساياسي تاۋەكەلدەردىڭ تىكەلەي اسەرىن شەكتەيدى.
سونىمەن بىرگە قاقتىعىس جاناما ارنالار ارقىلى قىسىم ءتۇسىرىپ وتىر. الەمدىك ەنەرگيا نارىعىندا تاۋەكەل كۇشەيىپ, تاۋلىگىنە شامامەن 10 ملن باررەل مۇناي جەتكىزىلىمىنىڭ تۇراقتىلىعى بۇزىلۋ قاۋپىندە. بۇل ءوندىرىس پەن لوگيستيكا شىعىندارىنىڭ وسۋىنە الىپ كەلۋدە: كەمە وتىنىنىڭ باعاسى قىسقا مەرزىمدە 450-500 دوللاردان 1 000 دوللاردان جوعارى دەڭگەيگە دەيىن ءوستى. نەبارى 28 كۇن ىشىندە ەۋروپالىق وداقتىڭ قازبا وتىندارىن يمپورتتاۋ شىعىندارى 13 ملرد ەۋروعا ارتتى.
فيزيكالىق لوگيستيكا ارنالارى نەگىزىنەن ساقتالعانىمەن, ەكسپورتتىڭ قارجىلىق شارتتارى ايتارلىقتاي قىسىمعا ۇشىراپ وتىر. مۇناي باعاسىنىڭ ءوسۋى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە كىرىستەردى قولدايدى, بىراق فراحت پەن ساقتاندىرۋ قۇنىنىڭ قىمباتتاۋى سىرتقى ساۋدا وپەراتسيالارىنىڭ تيىمدىلىگىن تومەندەتەدى.
وسى ۇردىستەر جيىنتىعى جاھاندىق ۇسىنىس سىلكىنىسىنىڭ قالىپتاسقانىن كورسەتەدى. ول وندىرىستىك جانە لوگيستيكالىق شىعىنداردىڭ ءوسۋى ارقىلى باعالارعا قىسىم جاساپ قانا قويماي, لوگيستيكاداعى ىركىلىستەر سالدارىنان قازاقستان ەكسپورتىنىڭ جەكەلەگەن باعىتتارى بويىنشا كولەمىنىڭ ۋاقىتشا شەكتەلۋىنە اكەلۋى مۇمكىن.
انتونيۋ گۋتەرريش: تاياۋ شىعىستاعى قاقتىعىس اسكەري جولمەن شەشىلمەيدى
گاز نارىعىنداعى وزگەرىستەر دە ەرەكشە مانگە يە. گازدىڭ تىڭايتقىش وندىرىسىندەگى ۇلەسى 70%-عا دەيىن جەتەدى, ال ورمۇز بۇعازى ارقىلى الەمدىك تىڭايتقىش ساۋداسىنىڭ شامامەن 30%-ى وتەدى. تىڭايتقىش باعاسىنىڭ 40%-عا جۋىق ءوسۋى اۋىل شارۋاشىلىعى شىعىندارىن ارتتىرىپ, ازىق-ت ۇلىك باعاسىنا قىسىم ءتۇسىرىپ تۇر. بۇل تۇرعىدا قازاقستاندا تىڭايتقىشتارعا يمپورتتىق تاۋەلدىلىك جوعارى, شامامەن 50-60%. اسىرەسە كالي تىڭايتقىشتارى تولىق دەرلىك سىرتتان جەتكىزىلەدى.
قازاقستان ءۇشىن تاۋەكەلدەر نەگىزىنەن تار سەگمەنتتەردە شوعىرلانعان. استىق ەكسپورتى جالپى كولەمدە نەبارى 3-4% بولعانىمەن, ونىڭ ءبىر بولىگى كاسپي جانە يران باعىتىنا تاۋەلدى. قازاقستان جىل سايىن 5-8 ملن توننا استىق ەكسپورتتايدى, ال وسى باعىتتاعى ىركىلىستەر ىشكى نارىقتا ارتىق ۇسىنىس قالىپتاستىرىپ, باعاعا قىسىم ءتۇسىرۋى مۇمكىن.
سونىمەن قاتار ەكسپورت گەوگرافياسىن ءارتاراپتاندىرۋ باعىتىندا وڭ ديناميكا بايقالىپ وتىر. 2025 جىلعى قىركۇيەك پەن 2026 جىلعى ناۋرىز ارالىعىندا قازاقستان 8,9 ملن توننا استىق ەكسپورتتادى. ونىڭ نەگىزگى كولەمى ءداستۇرلى تۇردە ورتالىق ازيا مەن اۋعانستانعا باعىتتالعانىمەن, قازىرگى تاڭدا قازاقستان 40-تان استام ەلگە, سونىڭ ىشىندە ەۋروپا, تاياۋ شىعىس جانە قىتاي نارىقتارىنا استىق ەكسپورتتايدى. بۇل ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ناقتى بازاسى قالىپتاسقانىن كورسەتەدى.
ساياساتكەر: تاياۋ شىعىستاعى تۇراقسىزدىق ورتالىق ازياعا دا اسەر ەتۋى مۇمكىن
وسى كەزەڭدە نەگىزگى جەتكىزىلىمدەر وزبەكستان, تاجىكستان, قىرعىزستان جانە اۋعانستان باعىتتارىنا تيەسىلى بولدى, ال يران مەن قىتاي باعىتتارى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ماڭىزدى, بىراق سالىستىرمالى تۇردە قۇبىلمالى سەگمەنتى رەتىندە ساقتالىپ تۇر.
ايتا كەتەرلىگى, 2024-2025 جىلدارى يران باعىتى بەلسەندى جۇمىس ىستەپ, وعان شامامەن 1,2 ملن توننا ارپا جونەلتىلدى, بۇل ارپا ەكسپورتىنىڭ 60%-دان استامىن قۇرادى. دەگەنمەن, تاياۋ شىعىستاعى قازىرگى ەسكالاتسياعا بايلانىستى بۇل باعىتتا ەكى اپتالىق ءۇزىلىس ورىن الىپ, كەيىن قايتا جانداندى. وسى قىسقا مەرزىمدى ىركىلىستىڭ ءوزى بۇل نارىقتىڭ گەوساياسي تاۋەكەلدەرگە قانشالىقتى وسال ەكەنىن ايقىن كورسەتتى.
وسىلايشا, ماسەلە ەكسپورتتىڭ تولىق قىسقارۋىندا ەمەس, جەكەلەگەن باعىتتارداعى ىركىلىستەر مەن شىعىنداردىڭ وسۋىندە. نەگىزگى ەكسپورتتىق اعىندار – مۇناي, مەتالدار جانە ۋران سالىستىرمالى تۇراقتىلىعىن ساقتاپ وتىر. مۇناي باعاسىنىڭ ءوسۋى قىسقا مەرزىمدە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە وڭ اسەر بەرۋى مۇمكىن. سونداي-اق بۇل ءۇردىس يمپورتتىق ينفلياتسيانىڭ كۇشەيۋى, لوگيستيكالىق شىعىنداردىڭ ارتۋى جانە ىشكى باعا تۇراقتىلىعىنا قوسىمشا قىسىم ارقىلى تەرىس اسەرلەردى دە قالىپتاستىرادى.
قورىتىندىلاي كەلە, قازىرگى گەوساياسي جاعداي قازاقستان ەكسپورتى ءۇشىن جۇيەلىك قاۋىپ تۋدىرمايدى, الايدا تاۋەكەلدەر ايتارلىقتاي كۇشەيىپ وتىر. سوندىقتان بۇل احۋالدى تولىق شەكتەۋ رەتىندە ەمەس, جەكەلەگەن باعىتتارداعى ىركىلىستەر مەن شىعىنداردىڭ ءوسۋى رەتىندە باعالاۋ ورىندى. ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ەكسپورت باعىتتارىن ءارتاراپتاندىرۋ, اگرارلىق سەكتوردىڭ وندىرىستىك بازاسىن كۇشەيتۋ جانە بالامالى لوگيستيكانى دامىتۋ نەگىزگى ستراتەگيالىق مىندەت بولىپ قالا بەرەدى.
عالي دىنمۇحاممەد,
قولدانبالى ەتنوساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور