كەلەستىك عالىم ءبىر جىلدا ءۇش مارتە ءونىم الۋعا بولاتىنىن ديقاندارعا دالەلدەمەك. عىلىم دوكتورى بەرديار قالىمبەتوۆ بۇل ءۇشىن بىرلەسۋ جانە جۇزىمدىك اۋىلدارىنان ارنايى جەر الىپ, اشىق توپىراقتا باقشا ونىمدەرىنىڭ بىرنەشە ءتۇرىن تاجىريبەدەن وتكىزگەن. ناتيجەسى جامان ەمەس.
ءوز جوباسىنىڭ تيىمدىلىگىن عىلىمي-تەوريالىق تۇردە دالەلدەپ, گرانت رەتىندە قوماقتى قارجى ۇتىپ العان ول ەندى ءىس جۇزىندە ناتيجەسىن شارۋالارعا كورسەتپەك. ياعني, عالىم اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋ, اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ عىلىمعا نەگىزدەلۋىن ارتتىرۋ بويىنشا ەلباسى جولداۋىندا ايتىلعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن اۋدان اكىمدىگىنەن 16 گەكتار جەر سۇراپ وتىر.
جالپى, تۇركىستان وبلىسىنىڭ كەلەس اۋدانى اگرارلى ايماق. كەلەس وزەنى بويىندا ورنالاسقان شارۋالاردىڭ بارلىعى كوكونىسپەن اينالىسادى. بيىل ىشكى ءونىم 57 ملرد تەڭگە بولادى دەپ جوسپارلانسا, ونىڭ 60%-ى اۋىل شارۋاشىلىعىندا وندىرىلەدى. الايدا اعىن سۋ وسى سالاداعى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. اعىن سۋ كەلەتىن ماگيسترالدى كانالدار كورشى وزبەكستاننان باستالادى, ياعني سۋدىڭ 85 پايىزىن كورشى ەلدەن الادى. ۇكىمەتارالىق كەلىسىم بويىنشا اۋدان 125 ملن تەكشە مەتر سۋ الۋى ءتيىس.
بىراق بيىل تيەسىلى سۋدىڭ 40-44%-ى عانا بەرىلگەن. سول سەبەپتى ديقاندار سۋ تاپشىلىعىن سەزىندى. بۇل ارينە, جوعارى دەڭگەيدە شەشىلۋى ءتيىس ماسەلە. وسى ورايداعى ەكىنشى ماسەلە – كانالداردى مەحانيكالىق تازالاۋ. «مىسالى, 1000 گەكتار سۋارمالى جەردى سۋلاندىراتىن ۇزىندىعى 13,6 شاقىرىم وشاقتى كانالىن جىل سايىن تازالاۋ ءۇشىن شامامەن 60-100 ملن تەڭگە قارجى كەرەك. تازالانباسا باتپاقتانىپ قالادى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن كانالدى بەتونداۋ قاجەت. اعىن سۋعا قاتىستى ماسەلەلەر بويىنشا 2019 جىلدىڭ بيۋدجەتىنە 75 ملن تەڭگە جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلەۋ ءۇشىن وبلىسقا سۇرانىس بەردىك», دەيدى اۋدان اكىمى اقمەنتاي ەسباەۆ. وسى ارادا ايتا كەتەلىك, اۋداندا تۇرعىنداردى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتۋدا دا شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر بارشىلىق. ىلگەرىدە, ياعني 2008-2009 جىلدارى قازىلعان ۇڭعىمالاردىڭ سۋى كەرمەكتەنىپ كەتكەن. ال كەيبىرىنەن مۇلدە سۋ شىقپاعان. ويتكەنى بۇل باعىتتاعى قۇجاتتامالار 1967 جىلعى جەر استى بارلاۋ قورىتىندىسىنا سايكەس جاسالعان. بۇل ورايدا پروكۋراتۋرا اۋىز سۋ بويىنشا جەراستى بارلاۋ جۇرگىزۋ قاجەتتىگىنە بايلانىستى قارسىلىق ءبىلدىرىپ, بارلىق جۇمىستى توقتاتقان. سودان كەيىن بۇرىنعى سارىاعاش اۋدانىندا 49 ەلدى مەكەندە جەر استى بارلاۋ جۇمىستارى 2014 جىلعا دەيىن جۇرگىزىلىپ, 27 ەلدى مەكەنگە وڭ قورىتىندى بەرىلىپتى. ونىڭ 14-ءى بۇگىنگى كەلەس اۋدانىنىڭ اۋماعىنداعى ەلدى مەكەندەر. قازىرگى تاڭدا 6 اۋىلدا اۋىز سۋ بويىنشا قۇرىلىس جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتسا, 7 ەلدى مەكەنگە جسق ازىرلەنۋدە, 12 اۋىلعا جەر استى بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە تاپسىرىس بەرىلگەن.
قورىتا ايتساق, بۇگىندە اۋدان حالقىنىڭ 48,1%-ى ورتالىقتاندىرىلعان ساپالى سۋمەن قامتىلعان. بۇل كورسەتكىشتى 2020 جىلى 72,3%-عا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. ايتا كەتەلىك, جىل سوڭىنا دەيىن تۇرعىنداردى ساپالى ەلەكتر قۋاتىمەن قامتۋ كورسەتكىشىن اۋداندا 79%-عا جەتكىزۋ جوسپارلانسا, بۇگىندە قامتىلۋى 45,7% بولىپ وتىرعان «كوگىلدىر وتىن» ماسەلەسىن 2022 جىلعا دەيىن تولىق شەشۋ ماقساتىندا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
حالقىنىڭ سانى 135819 ادامعا جەتكەن اۋداندا شاعىن جانە ورتا بيزنەس جاقسى دامىعان. جىل باسىنان بەرگى توعىز ايدىڭ كورسەتكىشتەرىنە نازار اۋدارار بولساق, بۇگىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 7337-گە جەتكەن. اتالعان سالادا 15735 ادام جۇمىسپەن قامتىلىپ وتىر. شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىنىڭ شىعارعان ونىمدەرى 20,4 ميلليارد تەڭگەگە جەتكەن. جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر تۇرعىنداردىڭ تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلۋىنا دا سەپتىگىن تيگىزۋدە. مىسالى, ونعا جۋىق ادام كاسىپكەر ا.رىسجانوۆتىڭ ءوز ەسەبىنەن سالعان ەكى بىردەي شاعىن ەلەكتر ستانساسىندا جۇمىس ىستەيدى. جاقىن ارادا كاسىپكەر تاعى 2 شەس قۇرىلىسىن باستاماق. ال جۋانتوبە ەلدى مەكەنىندەگى «تم-ستروي-21» جشس-ءى 250 ملن تەڭگە قارجى جۇمساپ, پرەسس ءجىپ ءيىرۋ تسەحىن ىسكە قوساتىن بولادى. ءوندىرىس ورنى جىلىنا 1000 توننا پرەسس ءجىبىن دايىندايدى. سونداي-اق سەرىكتەستىك قىش زاۋىتى قۇرىلىسىن باستاعان. جوبالىق قۇنى 160 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن قىش زاۋىتىنىڭ جىلدىق قۋاتتىلىعى – 32,4 ملن دانا.
بيىل قۇرىلىسى باستالعان ءوندىرىس ورنى 2020 جىلى تولىق ىسكە قوسىلادى. ياعني, الداعى ۋاقىتتا ەكى كاسىپورىندا 60-70 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى. «كوشىم» شارۋا قوجالىعى بالىق شارۋاشىلىعىن قولعا الىپ, 20 ادامدى جۇمىسپەن قامتۋدى كوزدەسە, «ىنتىماق» جشس 100 گەكتارعا قارقىندى باۋ ەگۋدى باستاماق. اقتوبە اۋىل وكرۋگى اۋماعىنان اگرو-يندۋستريالدى ايماق اشۋ دا اۋدان اكىمدىگىنىڭ جوسپارىنداعى جۇمىس. بۇل ايماقتا قايتا وڭدەۋ تسەحتارىن اشۋ, 10-15 مىڭ توننالىق قويما سالۋ جوسپارلانۋدا. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, اۋداندا نەگىزىنەن كوكونىس ەگىلۋدە. جىلىجاي 56 گەكتار بولسا, ونىڭ كولەمى تاعى 12 گەكتارعا ۇلعايتىلماق. 2018 جىلدىڭ توعىز ايىندا 9,4 گەكتار جەرگە جىلىجاي سالىنىپ, 287 گەكتار جەرگە تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسى ەنگىزىلگەن. بۇل, ارينە, ءوڭىردى ازىق-ت ۇلىك, كوكونىسپەن قامتاماسىز ەتۋگە مول سەپتىگىن تيگىزدى. 23 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەردىڭ 250 گەكتارىنا عانا ماقتا ەگىلىپتى. كوكونىس, باۋ-باقشا ونىمدەرى ءتيىمدى بولعان سوڭ ديقاندار ماقتا القابى اۋماعىن ازايتقان.
تابيعي ءوسىم جوعارى اۋداندا بيىل 4 مەكتەپ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ, ونىڭ ەكەۋى جاڭا وقۋ جىلىندا پايدالانۋعا بەرىلدى. ءۇش اۋىسىمدى جانە اپاتتى مەكتەپ ماسەلەسى وڭ شەشىمىن تاپقان. «دەسەك تە, الداعى ۋاقىتتا وسى ماسەلە قايتادان كوتەرىلە مە دەگەن قاۋپىمىز بار. سەبەبى, اۋداندا تۋ كورسەتكىشى جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. ول كەزدە مەكتەپتەرگە قوسىمشا قۇرىلىس سالۋ قاجەت بولادى. وسىنداي قۇرىلىستى قاجەت ەتەتىن مەكتەپتەردىڭ سانى قازىردىڭ وزىندە 17 بولىپ وتىر», دەيدى اۋدان اكىمى ا.ەسباەۆ. ايتا كەتەلىك, اۋدانداعى ءبىلىم وشاقتارىنىڭ 70-80%-ى جاڭا مەكتەپتەر. بالاباقشامەن قامتۋ ۇلەسى بۇگىندە 85,4%-دى قۇراپ وتىر. وسى ورايدا ۇشقىن اۋىل وكرۋگىندە «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ينفراقۇرىلىم جۇرگىزىلە وتىرىپ, 356 جەر تەلىمى تۇرعىندارعا بەرىلۋدە. سونداي-اق دوستىق ەلدى مەكەنىندە اتالعان باعدارلاما بويىنشا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ءۇشىن 69 گەكتار جەر ءبولىنىپ, ينفراقۇرىلىم جۇيەسى قاراستىرىلۋدا.
ءوز تاريحىندا ءتورت رەت وڭتايلاندىرۋدى باستان وتكەرگەن اۋداندا باۋ-باقشا شارۋاشىلىعىنا, ونىڭ ىشىندە قايتا وڭدەۋ سالاسىنا باسا ءمان بەرىلىپتى.
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
تۇركىستان وبلىسى