جۋالى اۋدانىنىڭ كۇرەڭبەل اۋىلدىق وكرۋگىنە قارايتىن قاراتاس دەگەن اۋىل بار. اينالاسى تۇنعان شەجىرە, تۇنعان تاريح. اۋىل تۇرعىنى نىلدەباي بايعونىسوۆ شيرەك عاسىر بۇرىن ەگىن ەكپەك نيەتپەن جەر جىرتىپ ءجۇرىپ تاۋىپ العان بالبال تاسقا قاشالعان ادام ءمۇسىنىنىڭ ءوزى نازار اۋدارادى. ال عاسىردان اسا جاساپ كەلە جاتقان قاراعاشتىڭ قاراپايىم كەلبەتى دە قىزىقتىرماي قويمايدى. ءوز سوزىندە نىلدەباي اعامىز بۇل قاراعاشتىڭ تاريحىن اكەسىنەن ەستىگەنىن ايتتى. «1880 جىلدارى وسى جەرگە رەسەيدەن ءبىر ورىس كەلىپ, ديىرمەن سالىپتى. بۇل اعاش سول كەزدە ەگىلگەن ەكەن. ءۇش عاسىرعا كۋا اعاش سودان بەرى جاساپ كەلەدى. ەشكىمگە تيگىزبەي قارايلاپ جۇرەمىن», دەيدى اۋىل تۇرعىنى.
قاراتاستاعى قاسيەتتى دۇنيەنىڭ ءبىرى – پەتروگليفتەر. قاۋىنباي سايىندا ءبىر توبەنى تۇتاس الىپ جاتقان جارتاستا ەستە جوق ەسكى زامانداردان بەرى جاساپ كەلە جاتقان قۇندىلىقتار تۇنىپ تۇر. اڭ اۋلاپ جاتقان قاسقىردىڭ, تۇيە مەن تاۋەشكىلەردىڭ سۋرەتتەرى دە كونە ءداۋىردىڭ تۇرمىسىنان حابار بەرىپ تۇرعانداي. سونىمەن قاتار قۇپياسىن ىشىنە جاسىرعان تاڭبالى تاستار دا بار. ال كەلەسى قىراتتاردان كوپتەگەن سۋرەتتەردى كورۋگە بولادى. وكىنىشكە قاراي تاسقا قاشالىپ سالىنعان كوپ سۋرەتتەر تالاي عاسىرلىق جاۋىن مەن داۋىلدىڭ وتىندە تۇرىپ وشۋگە اينالعان ەكەن. ونىڭ ۇستىنە جارتاس تاستىڭ كوپ جەرى قۇلاعان. كوپتى كورگەن كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل جارتاستىڭ ەكى مىڭ جىلدىق تاريحى بار ەكەن. وكىنىشتىسى سول, عاسىرلار بويى ساقتالىپ كەلگەن جادىگەرلەردىڭ ۇلى دالامىزدان ءوشىپ كەتۋ قاۋپى باسىم بولىپ تۇر.
قاراتاس ماڭىنداعى قاۋىنباي سايىندا شاشىلىپ جاتقان شاقپاق اق تاستار دا كونە ساق داۋىرىنە جاتاتىن جادىگەرلەر بولىپ سانالادى. سونىمەن قاتار بۇل جەردەن بىرنەشە وبانى دا كەزدەستىرۋگە بولادى. ال ءبىر-بىرىمەن ۇشتاسىپ جاتقان ەكى قورعاننىڭ اينالاسى ارىقپەن قورشالىپتى. بۇل جەرلەردەن دە تاريح قويناۋىندا تالاي سىردىڭ جاتقانىن كورۋگە بولادى.
جالپى, قاراتاس ايماعى قاسيەتتى سانالادى. قازاق دالاسىنداعى ءاربىر جەردىڭ وزىندىك تاريحى مەن تاعدىرى بار. مۇندا قارت قاراتاۋدىڭ قارا ءتۇستى ءۇش تاسى جەرگە قيعاشىنان قادالىپ تۇر ەكەن. الدىڭعى تاس ۇلكەن بولسا, سوڭعى ەكەۋى كىشكەنتاي تاستار. الايدا تىلسىم سىرلى بۇل قارا تاستاردىڭ قاشان, قالاي پايدا بولعانى جايلى ەشقانداي دەرەك جوق. بىراق اۋىل تۇرعىندارى بۇل تاستاردى اۋليە تاس سانايدى ەكەن. بۇل جەردەن ءسال ارىدە اۋليە باستاۋ بار. اڭىز بويىنشا, ەرتەرەكتە ارىستان باب اۋليە كەلىپ وسى قارا تاستىڭ ىعىنا تۇنەپتى دەيدى. بابتاردىڭ بابى باستاۋدان ءدام تاتقان سوڭ ول بۇلاق اۋليە باستاۋ سانالعان. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ايتۋىنشا, ءتىپتى مۇندا اتبەگىلەر بايگەگە قوساتىن تۇلپارلارىن اكەلىپ, الاماننىڭ الدىندا قارا تاستى اينالدىرىپ شىعادى ەكەن. ال پەرزەنت سۇيە الماي جۇرگەن كەلىنشەكتەر دە وسىندا كەلىپ, جاراتۋشىعا دۇعا جاسايدى دەيدى.
ىرگەسىن تاريحتىڭ ءوزى قالاعان قاراتاس ايماعى تابيعاتتىڭ تىلسىم سىرىنان پايدا بولعان اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي سياقتى. ەكى مىڭ جىل بويى ۇلى دالامىزدا سالتانات قۇرىپ كەلگەن ۇلى قۇندىلىقتار ۇرپاققا ۇلاعات. تەك وكىنىشتىسى, كۇن قاقتاپ, جاۋىن شايعان جادىگەرلەردىڭ كەلبەتى ءوشىپ كەتۋدىڭ از الدىندا تۇر ەكەن. ال مۇنداي دۇنيەلەردى ساقتاي الساق, كونە زامان كۋاگەرلەرىنىڭ بويىنداعى تالاي قۇندىلىققا قانىعا تۇسەتىن ەدىك...
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى