1932 جىلعى ناۋبەتتى انىقتايتىن ۇلكەن شىندىقتىڭ كىشكەنتاي ءبىر دەرەگى
الماتىدا مۇحامەدجان ءابدىحالىقوۆ دەگەن قاريا بولدى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا ءجونىندەگى حاتشىسى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلگەن اعامىز ەدى بۇل كىسى. باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ قازاق ءتىلىنىڭ جاعدايى تۋرالى مايداننان حات جازاتىن كىسىسى وسى مۇحاڭ-تىن. سونى بىلەتىندىكتەن 90-شى جىلداردان باستاپ قارياعا بارىپ, ءجيى ءاڭگىمەلەسىپ ءجۇردىم.
بۇل كىسى ءباۋكەڭ ومىرىنەن باسقا دا جاعدايلاردى جاقسى بىلەتىن. بىردە مۇحاڭ ادەتتەگىدەي ويلى, سابىرلى قالپىن ساقتاي وتىرىپ: – راحىمالى بايجاراسوۆ دەگەن اعاڭدى بىلەسىڭ بە؟ – دەپ ماعان قادالا قارادى.
– ەستۋىم بار, – دەدىم قارياعا.
– ول الماتىنىڭ ىرگەسىندەگى قاراساي اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن, بوس ءسوز سويلەمەيتىن, ءوزى بىلمەيتىن ىسكە اتتاپ اياق باسپايتىن, سىپايى جىگىت ەدى. “حالىق جاۋى” دەگەن جالامەن كوپ جىل ايداۋدا بولىپ قايتتى. ەلگە كەلگەن سوڭ دا كوپ ءومىر سۇرگەن جوق. 60-شى جىلداردىڭ اياعىندا باقيلىققا اتتانىپ كەتتى.
ەكەۋمىز قۇرداس ءارى كوڭىلىمىز جاقىن جاندار ەدىك. قاتار وقىدىق. ول قاراعاندى قالالىق پارتيا كوميتەتىندە ەكىنشى حاتشى بوپ ىستەپ جۇرگەندە مەن دە سونداعى وبلىستىق پارتيا كوميتەتى ۇگىت-ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەدىم. اندا-ساندا وڭاشا كەزدەسىپ, سىرلاسىپ تۇراتىنبىز.
1937 جىلى راحىمالى پياتيگورسكىدەگى كۋرورتقا بارادى. بارسا, تانىسى كاحياني پياتيگورسك ولكەلىك پارتيا كوميتەتىندە ىستەيدى ەكەن. ول 1932-1933 جىلدارى قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى, راحىمالى ولكەلىك كومسومول كوميتەتىندە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بوپ ىستەگەن. كاحيانيمەن ەتەنە تانىس, جينالىستاردا, ءتۇرلى كەزدەسۋلەردە كەزدەسىپ, سويلەسىپ جۇرگەن عوي.
سول ادام كۋرورت اكىمشىلىگىنە قازاقستاننان باسشى قىزمەتكەرلەر كەلسە ماعان حابارلاپ ايتىپ قويىڭدار دەپ تاپسىرما بەرگەن ەكەن. ساناتوري ديرەكتورى قاراعاندىدان ءبىر باسشىنىڭ دەمالىپ جاتقانىن حابارلايدى. كىم ەكەنىن فاميلياسىنان تانىعان كاحياني راحىمالىنى ىزدەپ كەلىپ امانداسىپ, ۇيىنە الىپ بارادى. ۇيىقتاماي, تۇنىمەن اڭگىمەلەسەدى. ميرزوياننىڭ قالاي ىستەپ جاتقانىن, حالىقتىڭ جاعدايىن, ءبارى-ءبارىن سۇرايدى.
اتاسى باسقا ادام عوي. ءبىزدىڭ اشارشىلىق جىلى قىرىلعانىمىزعا ەت جۇرەگى ەزىلە قايعىرىپ, ۇلتىمىزعا سونداي جانى اشيدى ەكەن.
– ءوزى دە ۇيىقتاعان جوق, ماعان دا ۇيقى بەرمەدى,–دەپ ايتىپ كەلدى بايجاراسوۆ.
كاحيانيدى مەن دە جاقسى بىلەتىنمىن, جاقسى كورەتىنمىن. ونىڭ ۇلكەن ءبىر ادامگەرشىلىك قاسيەتى–قاراعاندىدا ءتۇسىپ كۇزەمباەۆ دەگەن وزات شاحتەر, ستاحانوۆشى بولدى. ول دا, ميرزويان دا كۇزەمباەۆتى كۇزەمباەۆ دەمەيتىن. ەگدەلىگىنە قاراپ ىلعي: “تۇسەكە, تۇسەكە”, – دەيتىن. ەكەۋى دە قازاقتاردىڭ جاسى ۇلكەندەردىڭ اتىن اتامايتىن ادەتىن ءبىلىپ العان ەدى.
كاحيانيدىڭ اكتيۆتە سويلەگەن ءسوزىن تالاي تىڭدادىم, گازەتكە جازعاندارىن دا وقىدىم. جۇمىستى گرۋزيندەر تياناقتى ىستەيدى عوي. ول كىسى اتقا دا ءمىنىپ, ءماشينەمەن دە باراتىن جەرگە ماشينەمەن بارىپ, قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن ارالاپ, جاعدايدى سوزگە قاراپ ەمەس, ءوز كوزىمەن كورەتىن كىسى ەدى.
قاراعاندىنىڭ شاحتەرلەرى تۇرمىسىمەن تانىسقانى ءتىپتى قىزىق. ءبىر ساپارىندا كەنشىلەردىڭ جۇمىس ىستەپ جاتقان جەرلەرىنە, ۇيلەرىنە بارىپ, جاعاتىن وتىنىنا دەيىن كوڭىل بولگەن. ارتىنان ۇلكەن اكتيۆتە: “استىق جەتپەيدى, تاماق از دەيىك. ال ەندى كومىر نەگە تاپشى؟ شاحتەر كومىر قازادى, ۇيىندە جاعاتىن وتىنى جوق. ءوستىپ, باسشىلىق جاساۋعا بولا ما ەكەن؟ بۇل جۇمىسشىلارعا كوڭىل بولمەگەندىكتەن شىققان جاعداي”, – دەپ سويلەدى.
كاحيانيدىڭ ءسوزدەرى, باياندامالارى قاراعاندى وبلىستىق گازەتىندە جاريالانىپ تۇراتىن. ونىڭ تاعى ءبىر جاقسى جەرى– كورسەتىلگەن كەمشىلىكتەر جويىلدى ما, جويىلمادى ما دەپ ەكى-ءۇش اي ءوتكەننەن كەيىن قايتا كەپ تەكسەرەتىن. مىنبەگە شىعىپ بايانداما جاساۋ ورنىنا: “مەن بايانداما جاسامايمىن. تۇنەۋكۇنگى بالەن ساعاتقا سوزىلعان ءسوزىمىز اياقسىز قالىپتى. ونى ورىنداعان ەشكىم جوق. تاعى سونى قايتالاپ, ەزىپ وتىرامىز با؟ ودان نە پايدا؟ سەندەرگە ايت, ايتپا, ەندى ءبارىبىر”, – دەپ ناقتى شارا قولدانۋعا كوشەتىن.
مەنىڭ بايقاعانىم, ول كەزدەگى باسشىلار, كاحياني دا, ميرزويان دا ەلدى كوپ ارالاپ, جەرگىلىكتى جەرلەردەگى جاعدايدى ءوز كوزىمەن كورەتىن. لەۆون يساەۆيچتىڭ بەلى اۋىراتىن. ج ۇلىنى كەۋىپ قالا بەرەتىن. چەحوسلوۆاكياعا بارىپ ەمدەلدى, ەم قونبادى.
ميرزويان ءوزى ۇزىن بويلى كىسى ەدى. جوعارىداعى سىرقاتىنا بايلانىستى ىلعي ەڭكەيىپ, بۇكىرەيىپ جۇرەتىن. سول اۋرۋىنا قاراماي تىنىم تاپپاۋشى ەدى. نۇسقاۋشىلاردىڭ پالەن, تۇگەن دەپ جازىپ اكەلگەندەرىنە سەنە بەرمەيتىن. كاحيانيدىڭ دە, ميرزوياننىڭ دا ءستيلى – قاعازدا شىندىق جازىلعان با, جوق الدە باسقاشا ما دەپ قاجىپ, شارشاعانىنا, اۋرۋ-سىرقاۋلىعىنا قاراماي جانىن اياماي, ءبارىن وزدەرى ارالاپ كورەتىن.
ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى گولوششەكين استىق دايىنداۋ جوسپارىن تاعى دا كوبەيتەيىك دەگەندە كاحياني قارسى شىعادى. ول تاجىريبە, ىسكەرلىك جاعىنان قۇجاڭ اتانعان رەسپۋبليكا باسشىسىنىڭ اكەسىندەي كىسى ەدى.
– ەندى بۇكىل قازاقتى قىرامىز دەمەسەك, استىقتىڭ جوسپارىن كوبەيتۋگە بولمايدى. ونسىز دا حالىق قىرىلىپ جاتىر, – دەگەن.
سودان ولكەلىك پارتيا كوميتەتى بيۋروسىندا داۋ شىعادى. ءبىزدىڭ قازاق باسشىلارىنىڭ ءبىر ناشار جەرى–پىكىرىن ايتپاي بۇعىپ وتىرىپ العان. كاحياني:
– وندا كوميسسيا قۇرايىق. جاعدايدىڭ ءبارىن ايتىپ, ستالينگە حات جازايىق, – دەيدى.
ونىڭ باستاماسىمەن گولوششەكين, يساەۆ, كاحياني ۇشەۋىنەن كوميسسيا قۇرىلادى. ۇشەۋى جاعدايدى تەكسەرىپ, تانىسقان سوڭ, ستالينگە بىرىگىپ حات جازباق بولادى. يساەۆپەن اقىلداسقان, اقىلداسپاعانى بەلگىسىز, گولوششەكين قۋلىققا سالىپ, كاحيانيگە ايتپاي, ءبىر كۇنى بيۋرو وتكىزەدى.
– مەن يوسيف ۆيسساريونوۆيچپەن ءسويلەستىم. قازاقستاندا اشارشىلىق قاۋپى جوق, ازداعان كەمشىلىكتەر بار, ونى جوندەيمىز دەدىم. ول كىسى مەنىڭ پىكىرىمدى دۇرىس دەپ وتىر, – دەيدى. سوندا كاحياني:
– سەنىڭ مۇنىڭ قالاي؟ ءۇش ادامنان كوميسسيا قۇردىق ەمەس پە؟ نەگە ونى مەن ءبىلمەيمىن, نەگە يساەۆ بىلمەيدى؟ اش حالىق قىناداي قىرىلىپ جاتىر. وعان قالاي ءبىز كوز جۇمىپ قاراي الامىز؟ ساعان ەڭ ماڭىزدى ماسەلەنى جەكە شەشۋگە كىم قۇقىق بەردى؟ سەن ءبارىمىزدى الدادىڭ,–دەيدى.
كاحياني ءماسكەۋدە ۇلكەن بەدەلگە يە, اقىلدى, ءتاجىريبەلى ادام-تىن. قازاق حالقىنا جانى اشىپ, ستالينمەن ءوزى ءسويلەسەدى. كوسەم گولوششەكيندى, يساەۆتى, كاحيانيدى شۇعىل كرەملگە شاقىرىپ, بيۋرو وتىرىسىندا ۇشەۋىن تىڭدايدى. سول بيۋرودا گولوششەكيندى ورنىنان الادى. ستالين كاحيانيگە:
– قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى سەن ءوزىڭ بول,–دەيدى.
– بولا المايمىن.
– نەگە؟
– ارىم جىبەرمەيدى. قازاق حالقىنىڭ قىرىلۋىنا مەن دە كىنالىمىن. گولوششەكيننىڭ سولاقاي ساياساتىن تىم كەش ءتۇسىندىم. وعان دەر كەزىندە توسقاۋىل قويا المادىم, – دەپ شىنىن ايتادى.
كاحياني ءبىر جاعىنان جازىپ جۇرەتىن, قالامى جۇيرىك جۋرناليست تە ەدى. ستالين:
– ولاي بولسا, “پراۆدا” گازەتىنىڭ رەدكوللەگيا مۇشەسى بوپ قال,–دەيدى.
ءسويتىپ, كاحياني بىزدەن كەتتى. ول كىسى قازاقستاندا كوپ دەگەندە ءبىر جىلداي عانا ىستەگەن ەدى.
مۇحامەتجان اعا از-كەم ەنتىگىن باسىپ:
– سەن ەيحو دەگەن كىسىنى ەستىپ پە ەدىڭ؟–دەدى ماعان تاعى دا ويلى جانارىن قاداپ.
– جوق.
– باتىس ءسىبىر ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ەيحو دەگەن كىسى بولدى. ەسكى رەۆوليۋتسيونەر, ۇلتى لاتىش. ءبىر كەزدە ۆكپ (ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋروس مۇشەلىگىنە كانديدات, كەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى حالىق كوميسسارى بولعان. ول كەزدە باتىس ءسىبىر ولكەسىنىڭ ورتالىعى نوۆوسىبىردە ەدى. وندا كەن ورىندارى كوپ.
1932-1933 جىلدارى سەمەي, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ قازاقتارى ءسىبىردىڭ قالالارىنا قايىر سۇراپ قاڭعىپ بارعان عوي. كوشە تولى اش, جالاڭاش قازاقتاردى كورىپ, ەيحو ستالينگە: “تاماق ىزدەپ, قايىر سۇراعان قازاقستاننىڭ ادامدارى سىبىرگە قاپتاپ كەتتى. وندا جاعداي ءماز ەمەس-اۋ”,–دەپ حابارلاعان. ءسويتىپ, ستاليننىڭ گولوششەكيندى ماسكەۋگە شاقىرتىپ, ونىڭ ماسەلەسىن بيۋرودا قاراۋىنا ەيحونىڭ دا سەبى تيگەن. سودان ءوزىم ەيحونى جاقسى كورىپ كەتتىم. 1938 جىلعا دەيىن ول كىسىنىڭ اتى شىعىپ ءجۇردى. “حالىق جاۋى” دەلىنىپ ۇستالىپ كەتتى مە, كەيىن اتى شىقپاي قالدى.
قازاقستانداعى اشتىققا قارسى كۇرەسكە كولدەنەڭ ادامداردىڭ قوسقان ۇلەسى دە بار. سولاردىڭ كورنەكتىسى – جوعارىداعى جاندار. بۇلاردى دا ءبىلىپ جۇرگەنىمىز دۇرىس-اۋ. ويتكەنى, ۇلكەن شىندىقتىڭ اشىلۋىنا كىشكەنتاي دەرەكتەر دە سەپتىگىن تيگىزەرى انىق.
مامىتبەك قالدىباي, الماتى.