مارات جاقىت: باپكەر باۋلىعان شاكىرتىن بالاسىنداي كورۋى كەرەك

                                         

– مەن 1944 جىلى بۇرىنعى سەمەي وبلىسى, اياگوز اۋدانى, اقشاتاۋ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلىپپىن, – دەپ اڭگىمەسىن باس­تادى مارات اعا. – مەكتەپ جا­­سىنان باستاپ سپورتپەن شۇ­عىلداندىم. كوبىنە شاڭ­عى تە­بەمىن. اۋداندىق, وبلىس­تىق باسەكەلەردە ۇزدىك اتانىپ, جۇلدەلى ورىنداردان كو­رىنىپ ءجۇردىم. ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ 1965 جىلى الماتى قالا­سىنداعى اۋىلشارۋاشىلىق ينس­تيتۋتىنىڭ اگرونوميا فا­كۋلتەتىنە وقۋعا قابىلداندىم. وندا شاڭعى ۇيىرمەسى جوق ەكەن. ەرىكسىز ەركىن كۇرەسكە باردىم. ادام كوپ, قابىلدامادى. ەندى نە ىستەۋىم كەرەك؟ سامبوعا باردىم. جاتتىعاتىن جەرى قۋىقتاي تار بولمە ەكەن. داتكە قۋاتى كونە توسەنىشى بار. باپكەرىم – پەتر تەرەششەنكو. كەشىكپەي ينستيتۋت بىرىنشىلىگى ءوتتى. چەمپيون اتاندىم. سال­ماعىم – 68 كيلو. الماتى قالاسى بىرىنشىلىگىنە قاتىساتىن جولداما الدىم. قالالىق جارىس ناۋرىز ايىندا ءوتتى. قارسىلاستارىمنىڭ بارلىعى سپورت شەبەرى, ودان قالدى سپورت شەبەرلىگىنە كانديداتتار. اتاعى جوق مەن عانا. فينالعا شىقتىم. فينالدا قارسىلاستى ەكى مينۋتقا جەت­كىزبەي تازا جەڭدىم. الدا, ياع­ني مامىر ايىندا قازاقستان بى­رىنشىلىگى كۇتىپ تۇردى.

– ءسويتىپ قازاقستان بىرىن­شىلىگىنە قاتىستىڭىز...

– ءيا. ىرىكتەۋ كەزەڭىندەگى بەل­دەسۋلەرىمدى ءساتتى وتكىزىپ, شيرەك فينالعا شىعىپ, قاراعاندىلىق مالكين دەيتىن جىگىتپەن كۇ­رەستىم. ونى جەڭسەم, ماعان «سپورت شەبەرى» اتاعى بەرىلەدى. مالكين قازىرگى دزيۋدودان الەم چەمپيونى ماكسيم راكوۆتىڭ اكەسى سەرگەي راكوۆتىڭ باپكەرى. قىسقاسى, مالكيننەن جەڭىلدىم. مەنىڭ وسال تۇسىم «اۋىر­تۋ ءادىسىن» مۇلدەم بىلمەيمىن. كە­لەسى جىلى تاعى دا رەسپۋب­لي­كا بىرىنشىلىگى ءوتتى. ەكىنشى ورىن الدىم. فينالدا ديحانباي بيت­كوزوۆتەن ۇتىلدىم.

– بۇعان دەيىن ديحانباي اعا­مەن تانىس پا ەدىڭىزدەر؟

– جوق. «بۇل كىم؟» دەپ باپكە­رىمنەن سۇراسام, ول, «كاكوي-تو كول­حوزنيك» دەپ مەنسىنبەيدى. دي­حانباي دا مەنى «جاپ-جاس بالا» دەپ مەنسىنبەپتى. ءسويتىپ ءبىرىمىزدى-ءبىرىمىز مەنسىنبەي كىلەمگە شىق­تىق. جامباستى سۇمدىق جاسايمىن. زۋ ەتكىزدىم. ديحانباي ءبىر ۇپايعا ءتۇسىپ قالدى. قايتا كۇرەستىك. تاعى دا زۋ ەتكىزدىم. ەسەپ – 2:0. ەندى ءبىر ۇپاي السام, تازا جەڭەمىن. سودان ديحانباي شاپتى. مەنى يىقتان اسىرىپ تاس­تاپ جىبەردى. تاعى دا تاستادى. ەسەپ – 2:2. تەڭەسىپ قالدىق. قورقا باستادىم. اقىرى ديحاش مەنى ارقاعا سالىپ لاقتىردى دا ۇتىپ كەتتى. ءتورت ايدان كەيىن قازاقستان كاسىپوداقتارىنىڭ سپارتاكياداسى وتەتىن بولىپ, قالالىق ىرىكتەۋ باستالدى. تاعى دا ديحانباي ەكەۋ­مىز فينالعا شىقتىق. بۇل جو­لى مەن تازا ۇتتىم.

– قانداي ءادىس قولداندىڭىز؟

– سارت ەتكىزىپ توبىقتان قاعىپ ەدىم, ديحاش توپ ەتتى. كەشىكپەي ديحانباي دا اۋىلشارۋاشىلىق يستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇستى. بىرگە جاتتىعۋ جاسايمىز, جاقسى دوس­تاسىپ كەتتىك. ءالى كۇنگە دەيىن دوسپىز.

– العاش رەت وداقتىق دەڭ­گەيدەگى قانداي جارىسقا قا­تىستىڭىز؟

–  وداقتىق دەڭگەيدەگى العاش­قى جارىسىم كاسىپوداقتار سپارتاكيا­داسى بولدى. ماسكەۋدە ءوتتى. ءبى­رىنشى قارسىلاسىم انا­تولي حارلامپيەۆتىڭ ءتول شاكىرتى, وداقتىڭ ءۇش دۇركىن جەڭىمپازى, حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرى ۆيتالي دوروشكەەۆيچ. مەنى ء«بىرىنشى دارەجەلى سپورتشى» دەپ جاريالاپ ەدى, «مىنانىڭ اۋسەلەسىن قارا» دەگەندەي كورەر­مەندەر تىرقىلداپ كۇلسىن كەپ. شىقتىم دا «بەدروعا» باستىم, اناۋ وماقاستى. تورەشىلەر ۇپا­يىمدى بەرمەيدى. سويتسەم, اتاقتى اناتولي اركادەۆيچ جارىستىڭ باس تورەشىسى ەكەن. «كۇرەس تەڭ اياقتالدى» دەپ جەڭىستى دوروشكەەۆيچكە بايلاپ جىبەردى. قالعان ەكى بالۋاندى تازا جەڭىپ, توپتان ەكىنشى بولىپ شىقتىم. بۇدان كەيىن ەكى اينالىمنان دا سۇرىنبەي ءوتتىم. سوڭعى اينالىمدا ءتورت بالۋان قالدىق. اقىرى ماعان ءۇشىنشى ورىن بۇيىرىپ, سامبودان «كسرو سپورت شەبەرى» ءنورماتيۆىن ورىندادىم.

– ءسىز سامبودان «كسرو سپورت شەبەرى» اتانعان تۇڭعىش قازاق­سىز.

– سولاي بولۋى دا مۇمكىن, بى­راق ارتىنان قۇجات بەرگەندە «كسرو سپورت شەبەرلىگىنە كانديدات» دەپ جازىپ جىبەرىپتى.

– بۇل ادىلەتسىزدىك قوي...

– وندايدىڭ تالايىن كوردىك ەمەس پە؟! ماسكەۋ نە دەسە سولاي بولادى.

– دوروشكەەۆيچپەن ەكىنشى قايتا جولىعىپ, ەسە قايتارۋعا مۇمكىندىك بولدى ما؟

– 1966 جىلى ءستاليننىڭ تۋعان جەرى گرۋزيانىڭ گوري قالاسىندا سامبودان ستۋدەنتتەر ويىنى ءوتتى. دوروشكەەۆيچ ەكەۋمىز ءبىر توپقا تۇستىك. باياعىشا كۇرەستى تەڭ اياق­تادىق. بۇل جولى تورەشىلەر قۋ­لىق جاسادى. قارسىلاسىمنىڭ سال­ماعى مەنەن 200 گرامم جەڭىل ەكەن. سونى پايدالانىپ, جەڭىستى دوروشكەەۆيچكە الىپ بەردى. مەن ءوز توبىمنان ەكىنشى بولىپ شىقتىم. تۋرا ماسكەۋدەگى جاعداي قايتالاندى. سوڭعى تورتتىكتە قال­دىم. ءا دەگەندە ءتورتتىڭ ءبىرى ۋكراينالىق اندرەەۆسكي دەگەن با­لۋاندى ۇتتىم. ەكىنشى بەلدەسۋدە گرۋزين ماگەلزادەمەن جولىم ءتۇيىستى. وتە سۇراپىل, قيىن كۇرەس بولدى. «تورەشىلەر شەشىمى» دەگەن ۇيعارىممەن ۇتىلىپ قالدىم. بىراق دوروشكەەۆيچ ماگەلزادەنى تازا ۇتتى دا, مەن ۇپاي سانى بو­يىن­شا ەكىنشى ورىنعا شىقتىم. بۇل جولى ەرىكسىز «كسرو سپورت شەبەرى» اتاعىن بەردى.

– قىسقاسى, وداق كولەمىندە ستۋدەنتتەر اراسىندا مىقتى بالۋاندار قاتارىنان ورىن الدىڭىز...

– وسى جىلدىڭ (1966) جازىندا تۇڭعىش رەت دۇنيەجۇزىلىك ستۋدەنتتەر ويىنى مەكسيكادا وتەتىن بولدى. كەڭەس ەلى سامبو جانە دزيۋدو كۇرەسىنەن كوماندا قوساتىن بولىپ, باپكەرلەر كەڭەسى سامبوعا دوروشكەەۆيچتى, دزيۋدوعا مەنى اپارۋدى ۇيعاردى. جاز بويى قارا تەڭىزدىڭ جاعاسىندا دايىندالدىق. وقۋ-جاتتىعۋ جيىنىن اناتولي حارلامپيەۆتىڭ ءوزى باسقاردى. دزيۋدو كۇرەسى جاقسى دامىعان جاپون ەلىنەن باپكەر الدىردى. كۇندە ىرىكتەۋ-سۇرىپتاۋ. ءبىر سالماقتا التى ادامبىز. ولاردى بەت قاراتپايمىن. قىس­قاسى, ستۋدەنتتەر اراسىندا دزيۋ­دودان كسرو-نىڭ ءبىرىنشى ءنومىرىمىن. شەتەلگە شىعاتىن تولقۇجاتىم دا دايىن بولدى. ءبىر كۇنى اناتولي حارلامپيەۆ مەنى شاقىردى. باردىم. شارت قويدى: «سەن ماسكەۋدىڭ اتىنان كۇرەسەسىڭ! سول سەبەپتى ماسكەۋدەگى تيميريازەۆ اتىنداعى اۋىل­شارۋاشىلىق اكادەمياسىنا اۋىس!..». سالىپ ۇرىپ, الماتىعا كەلدىم. جاعدايدى ايتىپ ەدىم باپكەرىم پەتر تەرەششەنكو جاتىپ كەپ تۋلادى. كولدەنەڭ ءتۇسىپ جاتىپ الدى. قۇجاتىمدى بەرمەي قويدى. ماسكەۋگە قايتا كەلدىم. حارلامپيەۆ شاقىرىپ الدى: «قۇجاتىڭ قانە؟». «بەرمەي قويدى». اناتولي اركادەۆيچ تۇتىگىپ كەتتى. «ەح, باران» دەدى. «مەن ءتىرى تۇرعاندا سەنى كۇ­رەس­كە جولاتپايمىن! كەت..!». تول­قۇجاتىمدى قولىما ۇستاتتى دا قۇرامادان ايداپ شىقتى. باسىم سالبىراپ الماتىعا كەلدىم. وسىلايشا, حارلامپيەۆتىڭ ءبىر اۋىز ءسوزى كۇرەستەگى تاعدىرىمدى شەشتى. سول كەزدە سامبودان قازاقستاننىڭ باس باپكەرى ۆلا­ديمير پاك دەيتىن كارىس ەدى. قا­زاقستان بىرىنشىلىگىندە قان­شا رەت توپ جارسام دا, وداق بىرىن­شىلىگىنە جىبەرمەي قويدى. ەكى رەت اۋەجايدا ۇشاقتان يتەرىپ ءتۇسىرىپ, تاستاپ كەتتى.

– حارلامپيەۆتەن تاپسىرما العان شىعار؟

– سولاي بولۋى مۇمكىن. ومىر­دەگى وكىنىشىم: وداق چەمپيوناتىنا ءبىر رەت قاتىسا المادىم.

– وقۋ بىتىرگەن سوڭ كۇرەستى قويدىڭىز...

– جوق, كۇرەستى تاستاما­دىم. اۋىلدا اگرونوم بولىپ ءجۇ­رىپ ەشقانداي جاتتىعۋ جا­سا­ماي-اق فينالعا شىقتىم. جارىس كەنتاۋدا ءوتتى. فينالدا كلاۆودسكي دەگەن بالۋاندى 8:0 ەسەبىمەن ۇتىپ جاتقانمىن. سودان تاعى ءبىر ءادىس جاساپ ەدىم, اناۋ كىلەم ۇستىندە ەسىنەن تانىپ قالدى. دارىگەر شاقىرىپ ارەڭ تۇزەلدى. تورەشى كەلدى دە مەنىڭ ەمەس, ەسەڭگىرەپ تۇرعان كلاۆودسكيدىڭ قولىن كوتەردى. كۇيىپ كەتتىم. تورەشىنى كوتەرىپ الدىم دا كىلەمگە ءبىر ۇردىم. مەنى تىزىمنەن سىزىپ تاستادى.

– سودان...

– سودان قولىمدى ءبىر سىلتە­دىم دە اسكەرگە كەتىپ قالدىم. بەلو­رۋسسيادا بورىشىمدى و­تەدىم. ءبىر دۇركىن كەڭەس ارمياسىنىڭ سپارتاكياداسىن ۇتتىم. قارۋلى كۇشتەر اراسىندا وتكەن چەمپيوناتتا ءۇشىنشى ورىن الدىم. ارميادان كەلگەن سوڭ كۇرەستى قويىپ, باپكەرلىككە بەت بۇردىم.

– ەڭبەك جولىڭىزدى سەمەي­دەن باستادىڭىز...

– ءيا. بىراق بىردەن جولىم بولا قويمادى. قايراڭداپ, توسىلىپ ءجۇردىم. جازدا كەزەكتى دە­مالىسىمدى الىپ جامبىلدا تۇراتىن تۋىسقاندارىما كەلدىم. قايناعام جۋرناليست ەدى, مەنى جامبىل وبلىسىنىڭ سپورتىن 28 جىل باسقارعان ەرماش بۇزاۋوۆ دەگەن كىسىمەن تانىستىردى. ول جۇمىسقا شاقىردى. سەمەيدىڭ اۋا رايى جاقپاي, باسىم اۋىرىپ جۇرەتىن. دارىگەرلەر دە جەر اۋىس­تىرۋ قاجەت دەيتىن. جامبىلعا كەلدىم. سپورت مەكتەبىندە سامبودان ورىن جوق ەكەن. ەكى اي ەركىن كۇرەستىڭ بالۋاندارىن جاتتىقتىردىم. كۇزدە سامبودان شتات اشىپ بەردى.

– العاشقى شاكىرتتەرىڭىز كىمدەر بولدى؟

– قالا ىرگەسىندەگى بايزاق اۋدانىنان تاڭداپ-تولعاپ ءبىر توپ جاس بالانى الدىم. ولار 12 شاقىرىمنان قاتىناپ وقيدى. بۇعان قالانىڭ ءبىر توپ جاستارىن قوستىم. العاشقى توپتان نۇرباي جارمۇحامەدوۆ پەن الەكسەي گروموۆ سۋىرىلىپ شىقتى. جارمۇحامەدوۆ قاتارىنان ءۇش دۇركىن كسرو اۋىل سپارتاكياداسىن ۇتىپ, جاستار ويىنىندا كۇمىس مەدال, كسرو كۋبوگىندا قولا مەدال الدى. مەنىڭ باپكەر رەتىندەگى تۇڭعىش جەتىستىگىم وسى-تىن. جوعارىدا اۋىلدان الىپ كەلگەن 22 وقۋشىمنىڭ 17-ءسى ەكى-ءۇش جىلدا «سپورت شە­بەرى» ءنورماتيۆىن ورىنداپ ۇلگەردى. 10-ى قازاقستان چەمپيونى اتاندى. ال قالادان العان توپتىڭ ىشىنەن جالعىز شايىربەك قونىباەۆ قانا «سپورت شەبەرى» اتاندى. كەشىكپەي بۇكىسباەۆ, ومىرتاەۆ, سترۋكوۆسكي دەگەن وقۋشىلارىم جاستار اراسىنان رەس­پۋبليكا بىرىنشىلىكتەرىن باعىندىردى. مۇنىڭ ءبارى اۋىلدان شىققاندار ەدى.

– كەشىكپەي رەسپۋبليكالىق «قايرات» ەرىكتى سپورت قوعا­مىنا سامبودان باس باپكەر بولىپ باردىڭىز...

– رەسپۋبليكالىق «قايرات» ەرىكتى سپورت قوعامىنىڭ باستىعى احمەتجان قازىمبەتوۆ سامبوشىلاردى جاتتىقتىرۋعا شاقىردى. باردىم. مەنىڭ قوعام اتىنان بايگەگە قوسقان كوماندام جاستار اراسىندا قازاقستان چەمپيونى اتاندى. ءتورت-بەس جىلدان كەيىن ەرەسەكتەر قاتارىندا وداقتىق دەڭگەيدەگى جارىستاردى ۇتا باس­تادى. 1977 جىلى كسرو-نىڭ سپورت تاريحىندا تۇڭعىش رەت «ۋرو­جاي» سپورت قوعامىنا سامبودان باس باپكەرلىككە سايلاۋ وتەتىن بولدى. وداق قۇرامىنداعى 15 رەسپۋبليكادا جانە ۇلكەن قالالاردا قىزمەت ىستەگەن باپ­كەر­لەر سىنعا ءتۇستى. باياعىدا حار­­لامپيەۆ مەنى مەكسيكادا وت­­كەن دۇنيەجۇزىلىك ستۋدەنتتەر سايى­سىنا قاتىستىرماي قۋ­ىپ تاس­تاپ, ورنىما كرۋزە دەگەن شا­كىرتىن جىبەرگەن بولاتىن. ول ءۇشىنشى ورىن الىپ «حالىق­ارا­لىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرى» اتانعان. وسى كرۋزە كەلدى دە «سايلاۋعا سەن دە ءتۇس, قولىڭنان ءىس كەلەدى» دەپ يتەرمەلەدى. باپكەر بولعانىما التى-اق جىل. قالاي بولار ەكەن؟ سايلاۋعا ءتۇستىم. ونىمەن قويماي جەڭىسكە جەتتىم جانە «ۋروجاي» سپورت قوعامىنا باس باپكەر بولىپ تاعايىندالدىم. بۇل قىزمەتىمدى 1991 جىلى كەڭەس وداعى قۇلا­عانعا دەيىن اتقاردىم.

– مارات اعا, ديحانباي بيت­كوزوۆ جاڭاارقادان جاس بالۋان­دار دايىنداپ جامبىلعا جىبەرەدى. ءسىز ولاردى ءارى قا­راي ۇشتايسىز جانە ءبارىن جام­بىل قالاسىنداعى جوعارى وقۋ ورىن­دارىنا تۇسىرەسىز. ءسوي­تىپ ەكى-اق باپكەر كۇللى قازاق­ستان سام­بوسىن كوتەرىپ تۇردى­ڭىز­دار.

– جامبىلدا قۇرىلىس جانە سۋشارۋاشىلىق ينستيتۋتى بولدى. رەكتورى مارس ۇركىمباەۆ. ماكەڭە ايتتىم, «مەنىڭ دارىندى شاكىرتتەرىم بار, سونىڭ ءبارىن ءسىز باسقارىپ وتىرعان ينستيتۋتقا تۇسىرسەك قالاي قارايسىز؟» دەپ. رەكتور بىردەن كەلىستى. ەمتي­حانسىز قابىلدايتىن بولدى. سودان ديحانباي جاڭاارقا سپورت مەكتەبىندە ءجاسوسپىرىم بالالاردى دايىنداپ, ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ ماعان جىبەرەدى. مەن ولاردى ينستيتۋتقا قابىلداتىپ, ءارى قاراي ۇشتايمىن, ۇلكەن جارىستارعا الىپ شىعامىن. ينس­تيتۋت قابىرعاسىندا اعا­يىن­دى اعايداروۆتار, بايشولاقوۆتار, مۇسابەكوۆتەر وقىدى. سونداي-اق اسقار شايحيەۆ, سەرگەي ۆالوبۋەۆ, ايباتىر ماحمۇدوۆ سىندى تالانتتى بالۋاندار دا ءتالىم الدى. بيتكوزوۆتىڭ ماعان جىبەرگەن التى جىگىتتىڭ بەسەۋى كسرو-نىڭ جەڭىمپازى نەمەسە جۇلدەگەرى بولىپ ۇلگەردى.

– سول جىلدارى سامبودان ەلىمىزدىڭ ەرەسەكتەر جانە جاس­تار قۇراماسىنىڭ دەنى تەك ءسىزدىڭ شاكىرتتەرىڭىز ەكەن عوي؟

– ناقتىراق ايتسام, ەكى قۇرامانىڭ 70-80 پروتسەنتى مەنىڭ وقۋشىلارىم بولدى. وسى جىلدارى ەڭبەگىم جانىپ, ءىسىم ىلگەرىلەدى. 1979 جىلى كوكتەمدە اناتولي حارلامپيەۆ قايتىس بولىپ, كۇزىندە مەنى سامبودان كسرو قۇراماسىنىڭ نەگىزگى ءۇش باپكەرىنىڭ ءبىرى ەتىپ تاعايىندادى.

– الەمدىك سامبودا «جام­بىلدىق ءادىس» دەيتىن تەرمين قالىپتاستى. كۇللى وداق با­لۋان­دارى وسى ادىستەن قورقا­دى ەكەن. مۇنى ويلاپ تاپقان كىم جانە ءادىستىڭ ەرەكشەلىگى قانداي؟

– «جامبىلدىق ءادىس» ۇلاسپالى ادىستەر تىزبەگى. قارسىلاستىڭ ءبىر قولىن وراي بايلاپ الىپ, ەكىنشى قولمەن بەلبەۋدەن ۇستاپ جاسايدى. اركىم ءوزىنىڭ كۇرەس ۇستىندەگى مۇمكىندىگىنە قاراي ىسكە اسىرادى. قۇيتىرقىلىعى كوپ ونىڭ. ءادىستى ويلاپ تاپقان مەن. ەرەكشەلىگى, كەز كەلگەن جاعدايدا قولدانۋعا بولادى. اسىرەسە الماس مۇسابەكوۆ پارتەردە جاق­سى جاسايتىن. قارسىلاسىن ءتورت تاعانداتىپ الادى دا, شىر اينالدىرىپ ۇپايدى ساۋلاتادى. سامبودان جاستار اراسىندا الەم چەمپيونى نۇرعالي وسپانوۆ وڭاي يگەردى. مەيرامبەك, ماناربەك, ماناس اتتى اعايىندىلار مۇنى كەرەمەت مەڭگەردى. ماناربەك وسى ادىسپەن كسرو اۋىل سپارتاكياداسىن ۇتتى. مەيرامبەك ستۋ­دەنتتەر اراسىندا ەكىنشى ورىن الدى. بۇل ءادىستى تولىق يگەرگەن بالۋان قارسى ادىسكە ەش­قاشان تۇسپەيدى. بىراق ءبىزدىڭ بالۋانداردىڭ ءبىر كەمشىلىگى اۋىر­تۋ ءادىسىن ويداعىداي جاساي المايدى. ويتكەنى وعان مەنىڭ ءوزىم شورقاقپىن. سول سەبەپتى وسىعان كوپ جۇمىس ىستەدىم...

– قالاي جۇمىس ىستەدىڭىز؟

– رەسەيدىڭ گوركي وبلىسىندا ستوۆا دەگەن شاعىن قالاشىق بار. ول جەردەن الەم چەمپيوندارى كوپ شىققان. بۇلاردىڭ ميحايل بۋرديكوۆ دەگەن باپكەرى بولدى. 40 جاسىندا كسرو چەمپيوناتىندا توپ جارعان. وسى كىسى اۋىرتۋ ءادىسىن كەرەمەت مەڭ­گەرگەن. وسى بۋرديكوۆپەن ءوزىم كۇرەسەم. اياقتا تۇرىپ كۇرەسۋدەن مەن جەڭەمىن, پارتەردە ول جەڭەدى. باياعى اۋىرتۋ ءتاسىلىن قولدانادى. بىرىنەن ازەر قۇتىلساڭىز, ەكىن­شىسىن جالعاستىرىپ ىستەي بەرەدى. كەرەمەت شەبەر ورىندايدى. وقۋ-جاتتىعۋ جيىنى 24 تاۋلىككە جوسپارلانعان بولاتىن, سونىڭ 21 كۇنىن بۋرديكوۆپەن كۇرەسىپ وتكىزدىم. الگى قۋدىڭ بارلىق ءادىسىن ۇيرەنىپ الدىم. سوڭىندا ماعان ءادىس جاساي المايتىنداي حالگە جەتتى. ۇيرەنگەنىمدى شاكىرتتەرىمە ۇيرەتە باستادىم. وسىلاي جۇمىس ىستەدىك.

– ايتپاقشى, ءسىز ءبىر كەزدەرى سامبودان فرانتسيا قۇراماسىن دا جاتتىقتىرعان جوقسىز با؟

– 1981 جىلى پاريج قالاسىندا سامبودان الەم بىرىنشىلىگى وتەتىن بولدى. جارىستىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ ءۇشىن كەڭەستىك تاجىريبەلى باپكەرلەر جارىسقا قاتىسۋشى مەملەكەتتەرگە بارىپ بالۋاندارىن دايىندادى. ماعان اۋەلى يسپانياعا باراسىڭ دەپ ەدى, كەيىن فرانتسياعا باراتىن بولدىم.

– فرانتسۋز ءتىلىن بىلمەيسىز, قينالعان جوقسىز با؟

– قۇداي ءساتىن سالعاندا, سامبو كۇرەسىنەن فرانتسيا قۇراماسى باس باپكەرىنىڭ ايەلى ورىس ءتىلىنىڭ مامانى ەكەن. كۇيەۋى دە قارا جاياۋ ەمەس, ورىسشا كادىمگىدەي تۇسىنىسەمىز. مەن دايىنداعان التى بالۋاننىڭ ۇشەۋى فينالدا كۇرەستى. فرانتسۋزدار كوماندالىق ەسەپتە كسرو جانە موڭعوليا بالۋاندارىنان كەيىن ءۇشىنشى ورىندى جەڭىپ الدى. فرانتسۋزدار ماعان «ەكى جىلعا جۇمىس ىستەڭىز» دەپ كەلىسىمشارت ۇسىندى. بىراق وداقتىڭ سپورت باسشىلارى بۇعان رۇقسات بەرمەدى.

– مارات اعا, باپكەرگە ەڭ قاجەت دۇنيە نە؟

– باپكەر ەڭ ءبىرىنشى ەڭبەكقور بولۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, ءاربىر وقۋشىنى ءوز بالاڭداي جاقسى كور. سەنىڭ قاباق قاعىسىڭنان ولار ءبارىن اڭعاراتىن بولسىن. ۇشىنشىدەن, باپكەر ءوز ىسىنە سەنىمدى بولۋى شارت. باپكەردىڭ سەنىمى نىق بولسا, شاكىرتتىڭ دە سەنىمى ورنىعادى. كوڭىلىڭدە قاۋىرسىنداي قوبالجۋ بولسا, بالا اڭعارىپ قويادى. ءوز باسىم كىلەم ۇستىندە كۇرەسىپ جات­قان شاكىرتتەرىمە ەشقاشان ايقاي­لامايمىن, جاي عانا قولمەن ەسكەر­تەتىن بەلگىلەرىم بار, سونى جاساپ جايباراقات وتىرامىن. ودان كەيىنگى جەكە تاجىريبەم, جاسىم قىرىقتان اسقانشا سپورتشىلارمەن كۇرەستىم. اسىرەسە, شاكىرتتەرىمە قارسىلاس رەتىندە تانىلعان اتاقتى بالۋانداردى ىزدەپ ءجۇرىپ كۇرەسەمىن. ماسەلە جەڭۋ نەمەسە جەڭىلۋدە ەمەس, الگى بالۋاننىڭ امال-ايلاسىن سە­زىنۋ, وسال تۇسىن اڭعارۋ, كۇش-قۋاتىن مولشەرلەۋ, وسىنى ءبىلىپ الام دا, شاكىرتتەرىمدى قارسى دايىندايمىن. سەرگەي ۆالوبۋەۆ پەن قانات بايشولاقوۆتى وسىلاي الەم چەمپيونى جاسادىم. مەنىڭ باپكەرلىك قۇپيامنىڭ سىرى وسىندا.

– ءسىز باسقارعان بالۋاندار ءتورت جىلدا ءبىر وتەتىن كسرو اۋىل سپارتاكياداسىنىڭ ەكى دۇر­كىن جەڭىمپازى اتانعانىن سپورتسۇيەر قاۋىم ۇمىتا قوي­ما­عان بولار. وسى جارىستاردى ەسكە ءتۇسىرىڭىزشى؟

– 1982 جىلى سمولەنسكىدە اۋىل سپورتشىلارىنىڭ سپارتاكياداسى ءوتتى. بۇعان 15 رەس­پۋبليكا جانە ماسكەۋ مەن لە­نينگراد كوماندالارىن قويدى. مەن الىپ بارعان قازاقستان قۇراماسىندا – 4 سپورت شەبەرى, 6 سپورت شەبەرلىگىنە ۇمىتكەر بولسا, رەسەيدە – 2 ەڭبەك سىڭىرگەن سپورت شەبەرى, 6 حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرى, قالعان ەكەۋى جاي سپورت شەبەرى ەكەن. مەن 48 جانە 52 كيلوعا ەكى ادامنان قويدىم. 100 كيلودا بالۋان بولمادى. 48 كيلودا مەن قويعان ەكى بالۋان قانات بايشولاقوۆ پەن لي ەكەۋى فينالدا كۇرەستى. 52-دە ءدال وسى جاعداي قايتالاندى. 57 كيلودا التىن, ال قالعان سال­ماقتا كۇمىس نەمەسە قولا الىپ, كوماندالىق ەسەپتە 110 ۇپاي جيناپ رەكورد جاسادىق. ءتورت جىلدان كەيىن ءدال وسى جارىس ازەربايجاندا ءوتتى. ءتورت جىل بۇرىنعى قۇرامدى الىپ باردىم. جارىس قورىتىندىسى بويىنشا ءبىزدىڭ قۇراما بۇرىن-سوڭدى بولماعان 128 ۇپاي جيناپ تاعى دا باس جۇلدەنى جەڭىپ الدى.

– بالۋان ءھام باپكەر رەتىندە قازاق سپورتىنا وشپەستەي قول­تاڭبا قالدىردىڭىز. سونىمەن قاتار ءسىز ەڭ جوعارعى دارەجەلى تورەشى ەكەنسىز...

– باپتاعان شاكىرتتەرىمنەن جەتىستىك شىعا باستاعان سوڭ ماعان تورەشىلەر قۇرامىنان ورىن الۋ قاجەت بولدى. سو­دان تو­رەشى بول­دىم. ءتىپتى حالىق­ارالىق دارە­جەدەگى «ەكسترا كلاسس» اتاعىن ال­دىم. سامبونىڭ دۇرىل­دەپ تۇر­عان شاعىندا الەم چەمپيوناتى 6 نەمەسە 4 كىلەمدە وتەدى. سونىڭ بىرىنە جەتەكشىلىك جاساپ ءجۇردىم. جاپونيادا وتكەن الەم بىرىن­شى­لىگىندە باس تورەشىنىڭ كومەك­شى­سى بولدىم. ازيا قۇرلىعىنىڭ باس تورەشىسى لاۋازىمىن اتقار­دىم.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن بەكەن قايرات ۇلى,

 «ەگەمەن قازاقستان»