ءادىل – سۋرەتشى. استراحان قالاسىندا تۋعان قازاق. قازىر ماسكەۋدە تۇرادى. ونىڭ كورمەسى رەسەي اۋماعىنان بولەك, ەۋروپانىڭ بىرقاتار ءىرى قالالارىندا قويىلىپ, سۇلۋلىقتى جۇرەگىنەن وتكىزىپ, سىرعا اينالدىرار ويلى تۋىندىلارىمەن كورۋشىسىن تەرەڭ سەزىمنىڭ تۇڭعيىعىنا بويلاتىپ ءجۇر. ءادىل ەشقاشان ءوز شىعارماشىلىعىنا مەجە قويىپ, قابىلەتىن بەلگىلى ءبىر باعىت نەمەسە ستيلمەن شەكتەگەن ەمەس. ادام, ءتۇس, سىزىق, سيۋررەاليزم, ەكسپرەسسيا, ابستراكتسيا – بۇلاردىڭ بارلىعى قايسىبىر سيقىرمەن استراحاندىق سۋرەتشى ءادىل اۋبەكەروۆتىڭ جارقىن جانە ەموتسيونالدىق سۋرەتتەرىندە ۇيلەسىم تاۋىپ جاتادى. سۋرەتشىدە بارلىعى ەركىن: سۇڭعىلا سىر دا, ساۋلەلى وي دا, بيىك تالعام دا. وعان شىعارماشىلىق قۋات سىيلايتىن, شابىتتاندىراتىن نەگىزى كۇش – تابيعات-انانىڭ ءوزى. شىنايىلىقتان ءنار العان قىلقالام يەسىنىڭ شىعارماشىلىعى سونىسىمەن ەرەكشە, سونىسىمەن قۇندى. قىركۇيەك ايىنىڭ 15-ءى مەن قازاننىڭ 30-ى ارالىعىندا باس شاھار تورىندەگى TSE art destination گالەرەياسىندا وتەتىن «Astana-Art Show 2018» حالىقارالىق كورمەسىنە قاتىسۋعا ماسكەۋدەن ارنايى كەلگەن تالانتتى جاس سۋرەتشىمەن ونەر جايلى پىكىرلەسكەن ەدىك.
– ءادىل, استاناعا قوش كەلدىڭىز! بۇل قازاقستانعا العاش كەلۋىڭىز بە؟
– ءيا, استاناعا العاش رەت كەلۋىم. جالپى, ماعان استانا وتە ۇنادى. جاس قالا, بارلىق نارسە جەدەل قارقىنمەن دامىپ جاتىر. ارحيتەكتۋراسى دا وتە قىزىقتى. كونتراستى كوڭىل كۇي سىيلايدى. وڭ جاعالاۋدا ءداستۇرلى, ەسكى عيماراتتار شوعىرلانسا, سول جاعالاۋدىڭ ارحيتەكتۋراسى تۇتاسىمەن زاماناۋي ستيلدە, اينەكپەن كومكەرىلىپ قىزىقتى جاسالعان ەكەن. قالانىڭ ەكى بولىگى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن ەكى ءتۇرلى اسەرگە بولەيدى. سودان كەيىن مەنى تاڭعالدىرعانى, سۋرەتشى رەتىندە ەرەكشە شابىتتاندىرعانى – حالىقتىڭ قوناقجايلىعى, سارىارقانىڭ كەڭدىگىندەي كوڭىلدەرىنىڭ كول-كوسىر دارقاندىعى دەر ەدىم. استراحان قالاسىندا تۋىپ, سول جاقتىڭ جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەنىممەن, جازعى دەمالىسىمدى ۇنەمى اۋىلدا, اتا-اجەمنىڭ قاسىندا وتكىزەتىنمىن. اتامنىڭ جەكە مال شارۋاشىلىعى بولدى. سول كىسىمەن بىرگە ءجۇرىپ قوي مەن سيىر باعاتىنمىن. اتقا وتىرۋدى دا سول جەردە ۇيرەندىم. جالپى, جات ەلدە تۋىپ, جات ەلدە وسكەنىممەن, جانىمدا, جۇرەگىمدە قازاقىلىق ءومىر سۇرەدى.
– قانداي بالا بولدىڭىز؟
– مەنىڭ تاڭعالاتىنىم, ءبىزدىڭ ۇيدە شىعارماشىلىققا قاتىسى بار ادام جوق. اكەم سۋ ارناسىندا جۇمىس ىستەسە, انام – دۇكەندە ساتۋشى. بىراق مەنىڭ جاستايىمنان-اق ونەرگە دەگەن ەرەكشە قىزىعۋشىلىعىم بولدى. بالا كەزىمنەن كوپشىلىك ءمان بەرمەيتىن تۇستارعا نازار اۋداراتىنىمدى بايقادىم. اينالامدا بولىپ جاتقان وقيعالارعا دا وزگەلەرگە ۇقسامايتىن ەرەكشە كوزقاراسپەن قارايتىنمىن. ءتىپتى 4-5 جاسىمدا ەرمەكسازبەن ويناعاندا دا, قاراپايىم دۇنيەلەردى ەمەس, ومىردەگى شىنايى ادامداردىڭ بەينەلەرىن مۇسىندەيتىنمىن. بىراق مەنىڭ بۇل ەرەكشە قابىلەتىم, قالىپقا سىيماۋىم انامدى ۇرەيلەندىرەتىن. سوندىقتان دا انام مەنەن ەرمەكسازدى جاسىرىپ قوياتىن. كەيىن ۋاقىت وتە كەلە بويىمداعى دارىنىمدى بايقاپ, قولداۋ ءبىلدىردى. وقۋ بىتىرگەن سوڭ ماسكەۋگە بارىپ, شىعارماشىلىقپەن تۇبەگەيلى اينالىستىم. قازىر سول جاقتامىن.
– ال تاريحي وتانىڭىز – قازاقستانعا ورالىپ, وسىنداعى كوركەمونەردى دامىتۋ جوسپارىڭىزدا بار ما؟
– ارينە, ونداي وي بار. قازىردىڭ وزىندە سونى ويلاپ ءجۇرمىن. تۇبەگەيلى بولماسا دا, ءبىراز ۋاقىتقا وسىندا كەلىپ, تۋعان ەلىمنىڭ تاريحىمەن, داستۇرىمەن, تابيعاتىمەن تەرەڭىرەك تانىسقىم كەلەدى. تاريحي جەرلەرگە, ولكەتانۋ مۇراجايلارى مەن تابيعاتى اسەم جەرلەرگە بارىپ, ارالاپ كورىپ, سونى جۇرەگىمنەن وتكىزىپ, سەزىنگىم كەلەدى. مۇنىڭ مەن ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزى بار. وتكەندە ۇلتتىق مۇراجايعا بارىپ, اتا-بابالارىمىزدىڭ داستۇرىمەن, ءومىر ءسۇرۋ سالتىمەن تانىسىپ قايتتىم. جانىما وتە جىلى اسەر قالدىردى. ءدال سول كەزدە مەن ءار ۇلتتىڭ بويىندا, ءاربىر ازاماتتىڭ جانىندا گەندىك جادتىڭ ءومىر سۇرەتىنىنە كوزىم جەتتى. الداعى ۋاقىتتا وسى اسەرمەن جاقسى ءبىر كارتينا تۋدىرعىم كەلەدى.
– ءسىزدىڭ شىعارماشىلىعىڭىزدا قايسىسى ءبىرىنشى ورىندا: لوگيكا ما, الدە ەموتسيا ما؟
– ەموتسيا! ويتكەنى ونەر دەگەنىمىز تىكەلەي سەزىمگە باعىناتىن بولعاندىقتان, بۇل سالادا ەموتسيا ەڭ ءبىرىنشى ورىندا. مەنىڭ شىعارماشىلىعىمدا دا سولاي. شىنايى سەزىمسىز ونەر تۋمايدى.
– ال شىعارماشىلىعىڭىزداعى باستى قۇندىلىقتار وزەگىن نە قۇرايدى؟
– مەن ءوز شىعارماشىلىعىمدا قاندايدا ءبىر قۋات كوزدەرى, ەنەرگيالار جايىندا تولعانعىم كەلەدى. ماسەلەن, كۇن جايلى, ءومىر جايلى, جەر جايلى, سونداي-اق اڭىز-افسانالىق كەيىپكەرلەردى, جالپى ميفولوگيانى شىعارماشىلىعىما ارقاۋ ەتكىم كەلەدى. قيالدان تۋعان الەم جايلى جازعىم كەلەدى سۋرەتتەرىمدە. قانداي دا ءبىر كارتينامەن جۇمىس جاساعاندا, بارىنشا سول جاعدايدى وزىمە ءسىڭىرىپ, ونداعى كوڭىل كۇيدى جانىمنان وتكىزىپ, وعان بارىنشا ميستيكالىق نوتالاردى قوسۋعا تىرىسامىن. مەن ءۇشىن شىعارماشىلىق قۋاتتىڭ شوعىرلانعان قاينار كوزى – سىزىقتار. وندا شەكسىزدىك بار. مىنە, وسى قاسيەتى ءۇشىن دە سىزىقتاردى ۇناتامىن. جالپى, مەنىڭ جۇمىستارىمدى كىشىگىرىم رەبۋس دەسە دە بولادى. ءاربىر كارتيناما جۇمباق جاسىرعاندى ۇناتامىن. ونەرىمدى ۇناتۋشى جانكۇيەرلەرىمنىڭ مەنىڭ جۇمىسىمدى تەك كوز جۇگىرتىپ شولىپ شىققانىن ەمەس, ونىڭ ماعىناسىنا ءۇڭىلىپ, وزدەرى ءۇشىن جاڭا, تىڭ سەزىمدەردى اشقانىن قالايمىن. ءاربىر تاماشالاۋشى پسيحولوگيالىق بۇرمالانعان قالىپتا ۇسىنىلعان سول جۇمىستارداعى كوڭىل كۇيدى ءوز تۇيسىكتەرىمەن ارقايسىسى جەكە دارا سەزىنىپ, اسەرگە بولەنە السا, مەن ءۇشىن شىعارماشىلىق باقىت – سول.
– شابىتتى قايدان الاسىز؟
– مەنى تابيعاتپەن بايلانىستى دۇنيەنىڭ بارلىعى شابىتتاندىرادى. بولمىسىمدا قازاقتىڭ جانى ءومىر سۇرگەندىكتەن بولار, اسىرەسە جازىق دالانى, كەڭىستىكتى جاقسى كورەمىن. كەڭ دالادان شابىت الامىن. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, قازاقستان – مەن ارالاپ, بار ەرەكشەلىگىن تانىپ-بىلگىم كەلەتىن بىردەن-ءبىر مەملەكەت. ماسەلەن, ماڭعىستاۋ ايماعى مەن وڭتۇستىك ءوڭىر ماعان وتە قىزىق. سول جاقتى كورگىم كەلەدى. جالپى, قازاقستاننىڭ اسەم جەرلەرىنىڭ كوبى ءوزىنىڭ تازالىعىمەن, ادام اياعى كوپ تيمەگەن, لاستانباعان قالىبىمەن باۋرايدى. مۇندا تابيعات ءوزىنىڭ تازالىعىن, تۇما تۇنىقتىعىن ساقتاعان. سۋرەتشى ءۇشىن بۇدان اسقان سىي بولمايدى. الداعى ۋاقىتتى وسىنداي جەرلەردى ارالاپ, كورىپ, سۇلۋ تابيعاتتان شابىت الىپ, سول سەزىمىمدى قاعازعا تۇسىرسەم دەيمىن. وسى جاعىنان كومەكتەسە الاتىن ادامدارمەن ءدال قازىر سويلەسىپ, كەلىسىپ جاتىرمىن. ارينە مۇندا قالاتىن بولسام, ەڭ ءبىرىنشى قازاق ءتىلىن ۇيرەنگىم كەلەدى.
– بىلەتىنىمىزدەي, ءسىز وڭ قولمەن دە, سول قولمەن دە بىردەي ەركىن سۋرەت سالا بەرەدى ەكەنسىز. مۇنى شىعارماشىلىعىڭىزدىڭ ەرەكشەلىگى دەپ باعالاۋعا بولا ما؟
– جوق. مەنىڭشە, ونداي ادامدار سۋرەت الەمىندە وتە كوپ. ول – شىعارماشىلىق يەسىنىڭ جەكەلەي قابىلەتىنە عانا بايلانىستى دۇنيە.
– جالپى, سۋرەتشى شىعارماشىلىعىندا ءتۇس, بوياۋ الۋاندىعى ۇلكەن ماڭىزعا يە دەگەنىمىزبەن, ءار سۋرەتشىنىڭ ءوزىنىڭ جاقىن تارتاتىن بوياۋلارى بولادى؟ سىزدە بۇل قانداي ءتۇس؟
– ماعان جارقىن, اشىق تۇستەردىڭ بارلىعى ۇنايدى. ايتسە دە, سولاردىڭ ىشىندە, اسىرەسە قىزىل مەن قارانى ەرەكشە جاقسى كورەمىن. كەيبىرەۋلەر قارانى وتە كوڭىلسىز ءتۇس سانايدى. ال مەن ءۇشىن بۇل – عارىشتىڭ, شەكسىزدىكتىڭ سيمۆولى. قىزىل دا سولاي. قىزىل تۇستە ءومىردىڭ بارلىق ءمانى جاتىر. قىزىل – قان. ءيا, مەن قاندى ۇناتامىن, سەبەبى ول ءبارىمىزدى بايلانىستىرادى. قىزىل ءتۇس ءارتۇرلى سەزىمدى تۋدىرادى: بۇل دەگەنىمىز – ءارى قۇمارلىق, ءارى ۇرەي, ءارى سۇلۋلىق. جالپى, ءتۇس ادامعا قاتتى اسەر ەتەدى. ماسەلەن, مەن قىسقى مەزگىلدە قانىق تۇسكە تولى سۋرەتتەر سالامىن. ويتكەنى قىستا تازالىق بار. وسى مەزگىلدە جانىمدى ەرەكشە قۋانىش كەرنەيدى. قىس مەنىڭ جانىما تىنىشتىق سىيلايدى.
– ءدال قازىر نەمەن اينالىسىپ ءجۇرسىز؟
– قازىر ابستراكتىلى كارتينالار سالۋمەن اينالىسىپ ءجۇرمىن. سودان كەيىن, ارينە 15 قىركۇيەكتە وتەتىن كورمەگە دايىندىق جۇمىستارى باستالىپ كەتتى. بۇل جۇمىستىڭ ەرەكشەلىگى سول – ەسكيزسىز سالىنۋىندا: ويىما ەڭ ءبىرىنشى نە كەلەدى سونى بەينەلەيمىن. مەن وندا نەگىزىنەن ادامزات پەن جانۋارلار الەمىنىڭ, جالپى تابيعاتتىڭ اراسىنداعى بايلانىستى كورسەتكىم كەلدى.
– سۋرەتشىلىكتەن باسقا ءبىز بىلە بەرمەيتىن تاعى قانداي ەرەكشە ونەرىڭىز بار؟
– سۋرەتشى – ەڭ باستىسى ءارتىس. ەگەر دە ول جاڭا ءبىر تۋىندىنى قولعا السا, ول سول تۋىندىمەن ءومىر ءسۇرۋى كەرەك. قالعانى – ودان كەيىنگى ماسەلە. قولىم بوس ۋاقىتتا فوتوسۋرەتكە تۇسىرگەندى جاقسى كورەمىن. بىراق نەگىزگى اينالىساتىن جۇمىسىم – بەينەلەۋ ونەرى. جالپى, قانداي دا ءبىر سالادا جەتىستىككە جەتۋ ءۇشىن تەك سول سالامەن تۇبەگەيلى جانە تىڭعىلىقتى اينالىسۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. سوندا عانا ءوزىڭ قالاعانداي ناتيجەگە قول جەتكىزەسىڭ.
– وسى ۋاقىتقا دەيىن سالىنعان كارتينالارىڭىزدىڭ ىشىندە ءوزىڭىز كەمشىلىكسىز دەپ سانايتىن جۇمىسىڭىز بار ما؟
– ءمىنسىز تەك تابيعات قانا. ال سۋرەتشىدە 100 پروتسەنت ءوز كوڭىلىنەن شىعاتىن سۋرەت بولمايتىن شىعار...
– الدا قانداي جوسپارلارىڭىز بار؟
– اكەم ماعان بالا كەزىمدە: «ادام – ول ءبىر مەزەتتىك ءسات, ال ۋاقىت كوزدى اشىپ-جۇمعانشا قۇيرىقتى جۇلدىزداي اعىپ تۇسەدى» دەپ ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن. ەڭ باستىسى – ۋاقىتىڭدى بوسقا وتكىزىپ الماۋ. سوندىقتان دا الداعى ماقساتىم – ەشكىمدى قايتالامايتىن قىزىقتى جۇمىس تۋدىرۋ. بۇل ءۇشىن كوپتەگەن جەرلەردى ارالاپ, ىزدەنۋ كەرەك.
– سىزدىڭشە, قىزىقتى جۇمىس دەگەن نە؟
– دەمالىستى قاجەت ەتپەيتىن جۇمىس.
– ال شىعارماشىلىق ەركىندىك شە؟ سىزدە بۇل بار ما؟
– بوستاندىق – بۇل وي-ءورىسىڭنىڭ بوستاندىعى. مەن سىرتتاي كەيبىر تۇستا تۇسالعانىممەن, ءوز وي-سانامدا ازاتپىن.
– ومىرلىك ۇستانىمىڭىز قانداي؟
– بارلىعىنا بىردەي ۇناۋ ءۇشىن تالپىنىپ, تىرىسۋدىڭ قاجەتى جوق. سىرت كوزگە جالپىلاي ۇناۋعا تىرىسۋ – بىرىزدىلىككە الىپ كەلەدى. بۇل مىنەز بارشاعا ۇنايتىن فاستفۋدتىق ءونىم سياقتى ءوز ەرەكشەلىگىنەن ايىرىلادى. ونەردىڭ ءمانى – دارالىق!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن نازەركە جۇماباي,
«ەگەمەن قازاقستان»