«ابايدىڭ وزگە اقىندارمەن ءسوز جارىستىرۋىنان» وقىعانىم بار-تىن. «حانىم – سەن, قاراشىڭ – مەن, باسىبايلى, حانى جاقسى بولسا, قاراشىسى جاسىمايدى. جامانعا جاقسى قولى ۇجىماقتاي, ءالحانجان, بەرى تاستا ناسىبايدى» دەگەنىن. مۇنى ەسكە تۇسىرگەن – جازۋشى ماعاۋيننىڭ بەرتىندەگى ءبىر جازباسى. «قاراشا حالىق ەمەس, دۇرىسى قاراشى» دەپ ەدى. كەشە قاراسام, بۇقار جىراۋدا دا ءجۇر «قاراشى» دەپ. ابايدى تۇسىنبەگەن قازاق بۇقاردى وقىپ جارىتا ما؟!
اباي بۇقار تۋرالى ايتقاندا, زامان بەتى باسقا ارناعا اۋسا دا, قازاقتىڭ قىر سوڭىنان قالماي كەلە جاتقان ەسكى ادەتتى نۇسقاسا كەرەك-ءتى. «ساۋىپ ىشەر ءسۇتى جوق, ءمىنىپ كورەر كۇشى جوق, اقشا دەگەن مال شىقتى» (شورتانباي) دەپ جاتسىنعاننان گورى, سونىڭ ءتىلىن تاپپاساڭ, وسىلاي تاز قالپىڭدا دالادا قالاسىڭ دەگەنى, بالكىم. حاكىمنىڭ بۇل ولەڭى – جالپى اقىندىققا قويىلعان تالاپ. «مال ءۇشىن ءتىلىن بەزەپ, جانىن جالداپ» نەمەسە «ەسكى اقىنشا مال ءۇشىن تۇرمان زارلاپ» دەگەنىنە قاراعاندا. ايتپەسە, حان مەن قاراشىنىڭ اراسىندا ادىلەتتى تۋ ەتىپ, قايرىلماي تۇرىپ العان جىراۋىڭ وسى «كومەكەي اۋليەنىڭ» ءوزى ەدى.
بۇقار جىراۋدى وقىساڭ, كوز الدىڭا حان مەن قاراشى ءھام بۇگىنگى ءدۇدامال دۇنيە ەلەس بەرەدى. «كوزىنەن باسقا ويى جوق, ادامنىڭ نادان اۋرەسىنىڭ» (اباي) ءبىرى كەزدەسپەيدى. سول كەزدەگى مەملەكەتتىك, ۇلتتىق سانا مەن بۇقارانىڭ ءحالى, بولاشاقتى بولجاپ, الىستى كورۋ بار. «حالىقتىڭ كوزى, قۇلاعى ءھام تىلىنە» اينالعان اقىلمان نە ايتسا دا, ەلدىكتى, تۇتاستىقتى جىرلاعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. سولاي بولعاسىن, حان كەڭەسشىسى سايلانباي قالسىن با؟
حاكىم ابايدىڭ جوعارىداعى ولەڭگە قويعان تالابى بۇگىندە ورىندالسا قايدا؟ وسى كۇنگە دەيىن استانانى جىرلاماعان اقىن كەم دە كەم. بىراق بۇقاردىڭ «باعانالى وردا – باستى وردا, بايسال وردا قونعان جۇرت» تولعاۋلارىنان اسىرىپ ايتقانى جوق. باعزى زاماندا ءومىر سۇرگەن بابامىزدىڭ جىر-تولعاۋلارىندا ايتىلعان ويلار بۇگىنگى قازاقستاننىڭ ىرگەتاسى بولىپ قالانىپ جاتقانداي كورىنەدى كەيدە. جىل باسىندا استانانىڭ 20 جىلدىعىنا وراي ماتەريال ۇيىمداستىرعاندا, وسى
«باعانالى وردا,باستى وردا –
بايسال وردا قونعان جۇرت.
قارا تۇلكى – قارمالجىق
قاس سىپايى كيگەن جۇرت.
اقسارى اتان اسپالاپ,
ەل جايلاۋعا شىققان جۇرت.
حاقتىڭ جولىن كۇزەتپەي,
جاماندىقتى ۇققان جۇرت.
باس, اياعىڭ باي بولىپ,
باسەكە داۋرەن سۇرگەن جۇرت...», دەپ باستالاتىن تولعاۋدان اسقان كەلىستى ءسوز تاپپاي قالدىق. تاۋەلسىز ەل استاناسىنىڭ وبرازى وسىندا تۇر. بۇگىنگى استانا كەيپى بۇرىنعى داۋىردە, بۇقاردىڭ تىلىندە سومدالىپ قويعان. سەنبەسەڭىز, تولعاۋدىڭ تولىق نۇسقاسىن مۇقيات وقىڭىز. ونە بويىندا «مال ءۇشىن ءتىلىن بەزەگەن» قىلۋاداي ءسوز جوق, تەك استانالى مەمەلەكەتتى سيپاتتاعان اسقاق رۋح قانا تۇر. ءتىپتى «كوپ جىلدارعا بەك ساقتاپ, ەسەن دە ەسەن بولعان قۇتتى جۇرت» دەپ بۇگىنگە جەتكەن قازاقتىڭ قيلى تاعدىرىن دا سيپاتتاپ كەتكەندەي ەكەن. «مامىراسىپ ەل بولىپ, بايسالدى جايلاۋ تابىلدى. كولدەي قامقا توسەنىپ, كورىكتى حانىم تۇسكەن جۇرت. حانىم بەرگەن قامقا تون, جىراۋ كيىپ كەتكەن جۇرت» دەپ بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى, تاتۋلىق پەن جاراستىقتى دا كەلىستىرە جىرلايدى.
اسىرەسە بۇگىنگى كۇنمەن استاساتىن – «بۇل, بۇل ۇيرەك, بۇل ۇيرەك» تولعاۋى.
«بايلار ۇعلى شورالار
باس قوسىپتى دەسىن دە!
ماڭ-ماڭ باسىپ ءجۇرىڭىز
بايسالدى ۇيگە ءتۇسىڭىز.
اينالا الماي ات ءولسىن,
ايىرا الماي جات ءولسىن,
جات بويىنان ءتۇڭىلسىن,
ءبارىڭىز ءبىر ەنەدەن تۋعانداي بولىڭىز», دەگەنى ابايدىڭ ء«بىرىڭدى – قازاق, ءبىرىن – دوس, كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى – بوس» يدەياسىمەن استاسادى. بەيبىتشىلىك پەن تاتۋلىققا ۇندەگەن بۇقاردىڭ بۇل ويى بۇگىنگى اسسامبلەيانىڭ تۇپقازىعىنداي؟ وسىنى ول باستا اڭداپ, جۇزەگە اسىرعان ەلباسىنىڭ كورەگەندىگى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. جوعارىدا جىراۋ وسيەتتەرى بۇگىنگى قازاقستاننىڭ ىرگەتاسى بولىپ قالانىپ جاتقانداي دەۋىمىزدىڭ ءبىر ۇشى وسىندا.
جانىبەك ءاليمان
قاراعاندى