بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اقش پەن اۋستراليا سياقتى ەلدەردە سىنالعان, سونداي-اق ەۋروپالىق وداق ەلدەرىندە قولدانىلاتىن دالمە-ءدال ەگىنشىلىكتىڭ تاجىريبەسىن قابىلداپ جاتىر.
بۇرىن وتاندىق اگرارلىق عالىمدار مەن فەرمەرلەر تاجىريبە جيناۋ ءۇشىن مۇحيت اسۋعا ءماجبۇر بولسا, قازىر ەلىمىزدە دالمە-ءدال ەگىنشىلىكتىڭ ءۇش كورسەتكىشتىك تاجىريبەلىك پوليگوندارى بار. پوليگونداردىڭ ءبىرىنشىسى – الماتى وبلىسىنداعى «قاسكەلەڭ اگروپاركى», ەكىنشىسى – اقمولا وبلىسىنىڭ شورتاندى اۋدانىندا, ءۇشىنشىسى – قوستانايداعى «زارەچنوە» تاجىريبە شارۋاشىلىعى بازاسىندا ورنالاسقان. وسىمدىك شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى بۇل عىلىمي پوليگونداردى قۇرۋداعى نەگىزگى ماقسات – قاراپايىم فەرمەردىڭ ءومىرىن بارىنشا جەڭىلدەتۋ.
اتالعان يننوۆاتسيالىق جوبا اگرارلىق سەكتوردى العا باستىرۋعا ءتيىس. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ارمان ەۆنيەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر كەز كەلگەن فەرمەر وسى پوليگوندارعا بارىپ تاجىريبەلىك جۇمىستاردى ءوز كوزىمەن زەردەلەپ, سەبۋ تەحنولوگياسىن يگەرىپ, جاڭا كومبايندار مەن تراكتورلاردى پايدالانىپ كورە الادى. مينيسترلىك وسىعان ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. ارمان ەۆنيەۆ بۇل تۋرالى:
– ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بيزنەس پەن اگرارلىق عىلىم تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋعا ءتيىس. عالىمدارعا ارنايى ءوتىنىش ايتىپ, شارۋالارعا وزىق تەحنولوگيالار تۋرالى عانا ەمەس, ەكونوميكانىڭ جاي-كۇيى جايلى دا ايتىپ بەرۋدى تاپسىردىق. ماسەلەن, ەگىنشىلىكتىڭ جاڭا تۇرىنە كەتكەن شىعىندار قانشالىقتى اقتالادى؟ ساتىپ الىناتىن داتچيكتەر مەن قۇرىلعىلار, قوسىمشا جابدىقتار نەسىمەن ءتيىمدى؟ وسىنىڭ ءبارىن فەرمەرلەر بىلگەنى دۇرىس. اۋىل شارۋاشىلىعىندا جاڭا تەحنولوگيالار مەن سمارت-فەرمالاردىڭ قولدانىلۋ اياسى كەڭەيۋگە ءتيىس. پوليگونعا كەلگەن فەرمەرلەر وزدەرى عانا ۇيرەنىپ قويماي, العان بىلىمدەرىن باسقا فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتارعا ۇيرەتە الاتىنداي دارەجەگە جەتۋى كەرەك, – دەپ ءتۇسىندىردى.
بۇرشاق تۇقىمداستاردان تابىس كوپ تۇسەدى
بۇعان دەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى الماتى وبلىسىنداعى «قاسكەلەڭ اگروپاركىنىڭ» جۇمىسىن ەگجەي-تەگجەيلى تانىستىرعان بولاتىن. شىلدە ايىندا وتكەن دالا كۇنى اياسىندا اگروپارك اۋماعىندا امەريكالىق John Deer كومپانياسىنىڭ «پيلوتسىز» كومباينى كورسەتىلگەنى بەلگىلى. بۇل تۋرالى بۇعان دەيىن حابارلاعانبىز. الايدا سول جولى الماتىداعى اگروپاركتىڭ نەگىزگى قىزمەتى وتاندىق باق-تىڭ نازارىنان تىس قالعانداي كورىندى. ايتپەسە اگروپاركتە قولعا الىنعان سونى باستامالار, اگرارلىق سەكتورى دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنەن الىنعان يننوۆاتسيالىق جاڭالىقتار از ەمەس.
جالپى, «قاسكەلەڭ اگروپاركىنىڭ» نەگىزگى جۇمىسى بيداي مەن ارپا, سويا جانە جۇگەرى سياقتى سۇرانىسقا يە داقىلداردى ءوسىرۋ بويىنشا جاڭا تەحنولوگيالاردى قولدانۋعا باعىتتالعان. اگروپاركتىڭ باس تەحنولوگى اندرەي اگەەنكونىڭ ايتۋىنشا, كەشەن اۋماعىندا جازدىق ارپانىڭ گەكتارىنان 50 تسەنتنەردەن ارتىق ءونىم بەرەتىن سۇرىپتارى بار ەكەن.
الماتى پوليگونىندا سويانىڭ دا كوپتەگەن وتاندىق جانە شەتەلدىك سۇرىپتارى ۇسىنىلعان. مىسالى, جەرگىلىكتى «لاستوچكا» سۇرىبىن الايىق. اندرەي اگەەنكونىڭ ايتۋىنشا, پارك الاڭدارىندا سويانىڭ وسى ءتۇرى جوعارى ءونىم بەرەدى, كورسەتكىش ءار گەكتاردان 40 تسەنتنەردەن تومەن ەمەس.
– ەگەر ەگىستىك القابىنا نازار سالساڭىز, سۇرىپتاردىڭ ەرەكشەلىگى تۇستەرىنەن-اق كورىنىپ تۇر. گ ۇلى, جاپىراعى, ءپىشىنى ءارتۇرلى. ەۋروپالىق سەلەكتسيادا جەكە ۇسىنىلعان يتاليادان اكەلىنگەن «لۋنا» سۇرىبى, ءار گەكتاردان 60 تسەنتنەر ءونىم بەرۋگە ءتيىس, وسى كورسەتكىشكە جاقىنداپ قالدىق, – دەگەن ا.اگەەنكو سويانىڭ سۇرىپتارى تۋرالى ايتىپ بەردى.
پوليگوندا جۇگەرى مەن سويا ەگۋدە نولدىك تەحنولوگيا ەلەمەنتتەرى قولدانىلادى. نولدىك تەحنولوگيا دەگەنىمىز − سەبەر الدىندا توپىراقتى وڭدەمەۋمەن بايلانىستى. ماسەلەن, پىشەن قالدىقتارى جاۋىن-شاشىندى تولىق ءسىڭىرىپ الاتىن, القاپتىڭ بەتىن قۇرسايتىن ماتەريال رەتىندە قولدانىلادى. سۋارىلماعان, وڭدەلمەگەن القاپتا توسەلىپ جاتقان ساباندى كوتەرىپ قاراساڭىز, استىندا جاۋىنقۇرتتار جۇرگەنىن كورەسىز. ياعني توپىراق سۋمەن وڭدەلمەسە دە, «دەم العان», ءتىرى اعزا دەگەن ءسوز. پىشەن قالدىقتارى توپىراقتى قىزىپ كەتۋدەن جانە ىلعالدىڭ تەز بۋلانىپ كەتۋىنەن ساقتايدى.
– سۋارىلاتىن جەردەگى سويا مەن جۇگەرىنىڭ ونىمدىلىگى ورتا ەسەپپەن گەكتارىنا 3 توننانى قۇرايدى, ال سۋارىلمايتىن ۋچاسكەلەردە ءار گەكتارعا شاققاندا شامامەن – 1,7-1,8 توننا شاماسىندا. بىراق ەكەۋىنىڭ تيىمدىلىگى بىردەي. بىرىنشىدەن, ءار گەكتاردىڭ پايدالى اسەر كوەففيتسيەنتى, ياعني پايداسى ارتادى. ەگەر بيدايدان تۇسەتىن ءتۇسىمنىڭ اينالىمى گەكتارىنا 100 مىڭ تەڭگەدەن اسپاسا, بۇرشاق تۇقىمداستاردى ەككەن جاعدايدا بۇل كورسەتكىش 200 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. ەكىنشىدەن, سۋارىلمايتىن جەرلەردەگى سويا, جۇگەرى القاپتارىنىڭ اۋماعىن ايتارلىقتاي ۇلعايتا الامىز, – دەيدى ا.اگەەنكو.
«قاسكەلەڭ اگروپاركى» اۋماعىندا جاڭا مال شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى ازىق داقىلدارى دا بار ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. ءتورت ت ۇلىككە جەمشوپ ازىرلەنەتىن جۇگەرىنىڭ تۇرلەرى قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى, قۇرامىندا پايدالى ەلەمەنتتەر كوپ.
اگروعىلىمعا اقشا فەرمەرلەر ارقىلى جەتەدى
بۇگىنگى تاڭدا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى عىلىمي پوليگونداردىڭ جۇمىسىن رەسپۋبليكا كولەمىنە تاراتۋعا نيەتتى. الداعى ۋاقىتتا وسى جۇمىسقا ەلىمىزدەگى ءۇش اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستۋدەنتتەرىن تارتۋ جوسپارلانعان. تاجىريبەلىك پوليگوندارداعى «پيلوتسىز» كومبايندار, پيلوتسىز ۇشۋ اپپاراتتارى – دروندار بەلسەندى تۇردە پايدالانىلادى, الاڭداردىڭ رەنتگەنى كەڭىنەن قولدانىلادى. بۇل يننوۆاتسيالار اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىن دامىتۋعا, ونىمدىلىكتى ارتتىرۋعا, شىعىندى ازايتۋعا ىقپال ەتەتىنى تۇسىنىكتى. بۇل تۋرالى اۋىل شارۋاشىلىعى ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى ارمان ەۆنيەۆ:
– الەم اۆتوماتتاندىرۋعا جانە تسيفرلى جۇيەگە كوشىپ جاتىر. ەلىمىزدە جىرتىلماعان, بوس جاتقان اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى كوپ. بۇگىنگى تاڭدا پاراللەل جۇرگىزىلەتىن كومبايندار وتىن جانە جالپى شىعىنداردى ازايتۋعا ىقپال ەتەدى. ەگىستىك جانە وڭدەۋ تەحنيكاسى, كومپيۋتەرلىك بۇرىككىشتەر شىعىنداردى ۇنەمدەيدى, قاجەتتى جۇمىس قولىن ازايتادى. سەبەبى وزىق تەحنيكالار جەرسەرىكتىك كوورديناتتار, GPS جۇيەلەر جانە باسقا داتچيكتەر ارقىلى ادام كۇشىنسىز, وزدىگىنەن جۇمىس ىستەي الادى. قاجەت كەزدە عانا سۋلاندىرۋ جۇيەسى ىسكە قوسىلاتىن زاماناۋي سۋارۋ جۇيەلەرى دە سول سياقتى. بىزگە وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعىن ساپالى جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋ كەرەك. ال بۇل ءۇشىن ەڭ الدىمەن, ءوز سانا-سەزىمىن وزگەرتىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردى قولدانۋعا دايىن ادامدار قاجەت, – دەيدى. ياعني اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستۋدەنتتەرىنەن وسى تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن مامان ازىرلەگەن ءجون.
ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ەگەر فەرمەرلەر جۇمىس ىستەپ تۇرعان ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋ باعدارلاماسىن پايدالانىپ وزىق تەحنيكا, زاماناۋي قۇرال-جابدىقتاردى الاتىن بولسا, مەملەكەت ونىڭ شىعىندارىنىڭ 25 %-ءىن وتەپ بەرۋدى جوسپارلاپ وتىر. جىل سايىن تۇتاس توپىراقتى وڭدەۋ ءۇشىن سول گەربيتسيدتەرگە اقشا جۇمساۋعا بولادى, نە بولماسا وسى پرەپاراتتاردىڭ شىعىنىنىڭ كولەمىن 90%-كە قىسقارتىپ, ۇنەمدەلگەن اقشاعا كومپيۋتەرلىك بۇرىككىشتەر الۋعا بولادى. بۇل بۇرىككىشتەر فوتوەلەمەنتتەردىڭ ارقاسىندا ارامشوپتەردى اجىراتا الادى, ءسويتىپ ءارامشوپ بار جەرگە عانا ارنايى ەرىتىندىنى بۇركەدى. ياعني وسى جۇمىستىڭ وزىنەن قىرۋار قارجىنى ۇنەمدەۋگە بولادى ەكەن.
– بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ كەيبىر وڭىرلەرىندە وسى تەحنولوگيانى بىرنەشە جىلدان بەرى قولدانىپ كەلە جاتقان كومپانيالار بار. ماسەلەن, «اتامەكەن اگرو» كومپانياسى باسشىلىعى 6-7 جىل بويىنا وسى تەحنولوگيانى قولدانىپ, جالپى شىعىندى 25%-كە دەيىن تومەندەتكەنىن, وسى تەحنولوگيانى ادىستەمەلىك ەنگىزۋدىڭ ارقاسىندا تابىس كولەمى ايتارلىقتاي وسكەنى تۋرالى ايتتى, – دەدى ا.ەۆنيەۆ.
اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى وسى ۆەدومستۆوداعى احۋال تۋرالى بايانداي كەلىپ, بۇگىندە اگرارلىق عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمى جەتكىلىكسىز دەپ سانايتىنىن ايتتى. ماسەلەن, 2018 جىلى وسى ماقساتقا باس-اياعى 5,5 ملرد تەڭگە ءبولىنىپتى. بۇل قارجى 23 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتىڭ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە, عالىمداردىڭ ەڭبەكاقىسىن تولەۋگە, زەرتتەۋ جۇمىستارىن قارجىلاندىرۋعا, دامىتۋ جوبالارىنا, تاعى باسقالارىنا جۇمسالادى ەكەن.
– بۇل كورسەتكىش قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءىجو-ءسىنىڭ 0,12 پروتسەنتىن عانا قۇرايدى. سالىستىرۋ ءۇشىن مىنانى ايتايىن, اۋىل شارۋاشىلىعى دامىعان اقش, كانادا, اۋستراليا, فرانتسيا, گەرمانيا جانە نيدەرلاندى سياقتى ەلدەر اگروعىلىمدى قارجىلاندىرۋ ءنورماتيۆىن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءىجو-ءسىنىڭ 1-3 پروتسەنتكە دەيىنگى ارالىعىندا بەكىتەدى. ءبىزدىڭ اگرارلىق عىلىمعا ۇنەمى سىن ايتىلاتىندىعى تۇسىنىكتى. ويتكەنى قارجىنىڭ ازدىعىنا بايلانىستى بىلىكتى كادرلار باسقا سالاعا كەتىپ جاتىر. جاستار اوك سالاسىندا عىلىمي قىزمەتپەن اينالىسۋعا قىزىقپايدى. ءبىز وسى احۋالدى وڭالتۋ ءۇشىن بيىل تەحنولوگيالىق پوليگوندار قۇرۋ يدەياسىن قولعا الدىق. وسى ارقىلى عالىمدارعا بۇل سالادا وڭ وزگەرىستەر بولاتىنىن, ولاردىڭ ەڭبەگى سۇرانىسقا يە ەكەندىگىن ايتقىمىز كەلدى. ۇكىمەت مينيسترلىكتىڭ ۇسىنىسىن قولداپ, ءتيىستى شەشىم قابىلدادى, قوسىمشا شامامەن 10 ملرد تەڭگە ءبولىندى. قارجىنىڭ نەگىزگى بولىگى وسى ءۇش ستاتسيونارلىق پوليگوندى ىسكە قوسۋعا, سونىمەن قاتار ءۇش اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتى قولداۋعا باعىتتالىپ وتىر, – دەدى ا.ەۆنيەۆ.
اۋىل شارۋاشىلىعى ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترىنىڭ مالىمەتىنشە, 2021 جىلعا قاراي اگرارلىق عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمى ءىجو-ءنىڭ ەڭ بولماعاندا 0,5%-ىنە دەيىن جەتكىزىلۋى ءتيىس دەگەن ارنايى ينديكاتور ورناتىلىپتى. بۇل اگرارلىق عىلىمدى قارجىلاندىرۋدى ءۇش ەسەگە ارتتىرۋ كوزدەلگەندىگىن بىلدىرەدى. قارجىنى ءتيىمدى يگەرۋ, ول ناقتى وندىرۋشىگە – فەرمەرگە جەتۋى ءۇشىن مينيسترلىك قارجىلاندىرۋ سىزباسىن وزگەرتۋدى قولعا العان.
– ءتيىستى زاڭنامالىق وزگەرىستەر پاكەتى جاسالىپ, پارلامەنتكە ۇسىنىلدى. دەپۋتاتتار دەمالىستان شىققاننان كەيىن ولارمەن بىرگە وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيتىن بولامىز. تىزبەك تۇبەگەيلى وزگەرەدى. جىلدان جىلعا قارجىلاندىرۋ كولەمىن ۇلعايتاتىن بولامىز. فەرمەرلەردى عالىمداردىڭ قىزمەتىن ساتىپ الۋعا باعىتتايمىز. ەندى عالىمدار اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە ەمەس, فەرمەرلەرگە بارىپ, وزدەرىنىڭ تەحنولوگيالارىن تانىستىرۋلارى كەرەك. ەگىن, وسىمدىك, مال شارۋاشىلىعىندا ءونىمدى مولايتۋعا, شىعىندى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تەحنولوگيالاردى فەرمەرلەرگە وزدەرى وتكىزۋگە تىرىسقانى ءجون, – دەيدى بۇل تۋرالى ا.ەۆنيەۆ.
ونىڭ پىكىرىنشە, عالىمدار فەرمەرلەردى ۇسىنىلىپ وتىرعان يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ پايدالى ەكەندىگىنە كوندىرە السا, وندا فەرمەرلەر ونى ساتىپ الۋى كەرەك. سول سەبەپتى, بولىنەتىن قاراجاتتىڭ 85-90 پروتسەنتىنىڭ سۋبسيديا رەتىندە تىكەلەي فەرمەرگە, ياعني وندىرىسكە جۇمسالعانى ورىندى بولماق.
قالاي بولعاندا دا, اگرارلىق سالاداعى بۇل وزگەرىس عالىمداردىڭ شەنەۋنىكتەرگە ەمەس, فەرمەرلەرگە كوبىرەك كوڭىل اۋدارىپ, ولاردىڭ سۇرانىسىن وتەۋگە تىرىسۋىنا ىقپال ەتۋى ءتيىس.
ارنۇر اسقار, «ەگەمەن قازاقستان»