ەلباسىمىز ن. نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى اياسىندا «نۇر وتان» پارتياسى اتىراۋ وبلىستىق فيليالىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «سارايشىق – ارىستانباب – قوجا احمەت ياساۋي – ايتەكە بي كەسەنەسى» حالىقارالىق ەكسپەديتسياسى جولعا شىقتى.
ەكسپەديتسيانىڭ باستى ماقساتى – ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى قالالار تاريحىن زەرتتەۋ ءارى زەردەلەۋ, وزبەكستان رەسپۋبليكاسى, ناۋاي وبلىسى, نۇر-اتا اۋىلىندا دامىل تاپقان كىشى ءجۇزدىڭ ءبيى ايتەكە بي بايبەك ۇلى جەرلەنگەن قاسيەتتى قورىمعا تاعزىم ەتۋ. بۇل ەلىمىزدىڭ باتىس ايماعىنان شىققان العاشقى حالىقارالىق ەكسپەديتسيا.
ەكسپەديتسيا ءوز جۇمىسىن التىن وردا, نوعايلى, قازاق حاندىعى داۋىرىندە جەتى حان جەرلەنگەن كونە سارايشىق قالاشىعىنان باستادى. سارايشىق قالاشىعى قاسىم حاننىڭ تۇسىندا (1511-1518 جج.) قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولدى. حالىقارالىق ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى مۋزەي ديرەكتورى مولداش بەردىمۇراتوۆپەن جۇزدەسىپ, ۇلى جىبەك جولى بويىندا بوي تۇزەگەن ساۋلەتتى شاھارلاردىڭ تاريحىمەن تانىستى. اتاقتى ايتەكە بي بايبەك ۇلىنىڭ ءومىر جولى تۋرالى كەڭىنەن اقپارات الدى. مولداش بەردىمۇراتوۆتىڭ ايتۋىنشا, موڭعولدار وعان ساراي دەپ ات بەرگەن دە, سونىڭ جانىنان سالدىرعان كىشكەنە قالانى «ساراي-جۋك» دەپ اتايدى. «جۋك» – موڭعول تىلىندە «جۋىق» دەگەن ءسوز. ياعني موڭعولشا «سارايعا جۋىق», «مىناۋ – ۇلكەنى, ال بۇل سوعان جۋىق» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى ەكەن. ءسويتىپ سارايشىق اتانىپ كەتكەن. ەلىمىزدەگى ەڭ العاشقى مەشىت سارايشىقتا سالىنىپتى. 2015 جىلى قالاشىق ورنىن جايىقتىڭ تاسقىن سۋىنان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قاراجات ءبولىنىپ, بيىل استانانىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا جاعالاۋدى بەكىتۋ جۇمىستارى تولىق اياقتالىپ, قولدانىسقا بەرىلدى. جىبەك جولى بويىندا ورنالاسقان بۇل كونە شاھار ەندى تۋريستىك ورتالىققا اينالىپ, حالىقتىڭ وتكەن عاسىرلارعا ساپار شەگەتىن, اشىق اسپان استىنداعى مۋزەيى جاساقتالاتىن بولادى.
ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى تۇركىستان وبلىسى, ءشاۋىلدىر ەلدى مەكەنىندە ورنالاسقان ارىستانباب كەسەنەسىنە ات باسىن تىرەدى. «نۇر وتان» پارتياسى تۇركىستان وبلىستىق فيليالى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قاليما جانتورەقىزى قارسى الىپ, ەكسپەديتسيا جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەدى. ەكسپەديتسيا بارىسىندا استرونوميالىق اي تۇتىلۋ قۇبىلىسىنىڭ كۋاگەرى بولدىق. ارىستانباب كەسەنەسىنىڭ ماڭىندا قازاق رۋحانياتى مەن مادەنيەتىنە سۇبەلى ۇلەس قوسقان وزبەكالى جانىبەكوۆ تە جەرلەنگەن. ارىستانباب كەسەنەسىنىڭ شىراقشىسى نۇرجان زيا ۇلى تولىق ماعلۇماتتار كەلتىردى. ارىستانبابتىڭ قاسيەتى قانداي؟ بابتاردىڭ بابى تۋرالى قانداي اڭىزدار بار ەدى؟ وسى سۇراقتارعا تومەندەگى دەرەكتەرمەن جاۋاپ بەرەيىك.
ارىستانباب ەسىمى وتىرار, سايرام, ياسى وڭىرىندەگى سوپىلاردىڭ رۋحاني ۇستازى رەتىندە يسلام دىنىنەن باسقا وتىز ءۇش ءدىندى بىلگەنى جانە اۋليە كىسى بولعانى جايلى حالىق اراسىندا اڭىز بار. ارىستانباب كەسەنەسىنىڭ ەڭ كونە بولىگى – قابىرحانا شامامەن XII عاسىردا سالىنعان. XIV عاسىردا مازار قايتا قالپىنا كەلتىرىلگەن. كەسەنەنىڭ سالىنۋى جايىندا مىناداي اڭىز تاراعان. ماۋرەناھر بيلەۋشىسى ءامىر تەمىر قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ قۇرمەتىنە كەسەنە تۇرعىزۋعا جارلىق ەتەدى. كەسەنەنىڭ قابىرعالارى قالانىپ بولعان ءتۇنى الىپ وگىز كەلىپ, دۋالداردى مۇيىزىمەن سوعىپ, قۇلاتىپ كەتەدى. كەسەنە قابىرعالارى قايتا تۇرعىزىلىپ, كۇمبەزدەرى قالانعاندا الگى وقيعا تاعى قايتالانادى. وسىنداي وقيعالاردان كەيىن ءامىر تەمىردىڭ تۇسىنە اق كيىمدى قاريا كىرىپ: «الدىمەن قوجا احمەتتىڭ العاشقى ۇستازى ارىستانبابتىڭ قابىرىنىڭ ۇستىنە مازار سال», – دەيدى دە عايىپ بولادى. ەرتەڭىندە ءامىر تەمىر ارىستانباب اۋليەنىڭ قابىرىنىڭ باسىنا كەسەنە تۇرعىزۋعا جارلىق بەرەدى. ول سالىنىپ بىتكەندە عانا تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ قۇرىلىسى ويداعىداي اياقتالادى. قازىرگى كەزدە ارىستانباب مازارىنىڭ ۇستىندە الاڭى 35ح12 مەتر كەسەنە تۇر. ول كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن قالانعان. عيمارات ۇلكەن كۇمبەزدى دالىزبەن بىرىكتىرىلگەن ەكى كامەرالى قابىردەن (گۋرحاندار) جانە باتا وقيتىن مەشىتتەن تۇرادى. سونىمەن قاتار «وتىرار» اشىق اسپان استى مۋزەيىن تاماشالاپ, X-ءXىى عاسىرلارعا جاتاتىن سۋ قۇبىرلارى, ساۋلەتتى قۇرىلىستارمەن تانىستىق.
حالىقارالىق ەكسپەديتسيا ءوز جۇمىسىن ەكى دۇنيە ەسىگى, ەر تۇرىكتىڭ بەسىگى سانالاتىن تۇركىستان تورىندە جالعاستىرىپ, قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ كەسەنەسىنە زيارات ەتتى. كەسەنەگە قادام باسقان ساتتە ورتاسىندا ورىن تاپقان تايقازان كوپشىلىكتىڭ كوزىنە تۇسەدى. تايقازاندى 1399 جىلى ياسى قالاسىنان 25 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان قارناق ەلدى مەكەنىندە ۇستا ءابدىلازيز يبن شاراف-اد-دين تابريزي قۇيعان. تايقازاننىڭ سالماعى – 2 توننا, سىيىمدىلىعى – 3 مىڭ ليتر, قۇرامىندا 7 ءتۇرلى مەتالل بار. سىرتقى بولىگى ورنەكتەلۋى جاعىنان بەس بولىكتەن تۇرادى. العاشقى بولىكتەرىندە قۇران كارىم اياتى, پايعامبار حاديستەرى جازىلعان. تايقازاندى 1935 جىلى اتاقتى سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا ورنالاسقان ەرميتاجعا يران شەبەرلەرىنىڭ III كونگرەسىنە الىپ كەتەدى. جارتى عاسىرداي ۋاقىت سوندا تۇرىپ, 1989 جىلى قىركۇيەكتىڭ 18-جۇلدىزىندا كەرى قايتارىلادى. بۇل ەڭبەكتە مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن بىرىكتىرگەن – ابىلاي حان, ورتا ءجۇزدىڭ ءبيى – قازىبەك بي كەلدىبەك ۇلى دامىل تاپقان. ەكسپەديتسيا قۇرامى تاريحي تۇلعالاردىڭ رۋحىنا دۇعا باعىشتادى. قوجا احمەت ياساۋي پايعامبار جاسى 63-كە جەتكەن سوڭ, قىلۋەتتى قازدىرىپ, جەر استىندا وتكىزدى. جەر استىندا تاعى 62 جىل عۇمىر كەشتى دەگەن دەرەكتەر بار. دەمەك, قوجا احمەت ياساۋي 125 جىل ءومىر سۇرگەن. قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ تۇركى الەمىندە ايرىقشا ورىن الاتىن «ديۋاني حيكمەت» («اقىل كىتابى») اتتى ەڭبەگى ءاربىر ادامدى يماندىلىققا, ىزگىلىككە, جوعارى ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرگە جەتەلەيتىن ەڭبەك بولىپ سانالادى. «ديۋاني حيكمەتتە» ءاربىر ادامعا قاجەتتى قاناعات-ىنساپ سەزىمىنە ەرەكشە ءمان بەرىلىپ, ءناپسىنى تىيا ءبىلۋ مۇسىلماندىقتىڭ باستى شارتتارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن وقىرمانعا قايتا-قايتا ەسكەرتىپ وتىرادى. «اقىل كىتابى» ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىنىڭ ءتۇرلى تەرىس وي-پيعىلداردان, جامان نيەتتەردەن تازا بولۋىن تالداپ, اللا الدىندا پاك, كىرشىكسىز بولۋعا شاقىرادى.
ەكسپەديتسيا قۇرامى ساپارىن ودان ءارى جالعاستىرىپ, وزبەكستان رەسپۋبليكاسى, ناۋاي وبلىسى, نۇر-اتا اۋىلىندا ماڭگىلىك دامىل تاپقان ايتەكە بي بايبەك ۇلىنىڭ, باباسى سەيىتقۇل اۋليەنىڭ باسىنا زيارات ەتىپ, قۇران باعىشتادى. قازاقستاندا 2018 جىل «وزبەكستان جىلى» دەپ اتالعانىن بارشامىز بىلەمىز. كەسەنە شىراقشىسى سابىر اعامىز ايتەكە ءبيدىڭ باسىنا زيارات ەتۋشىلەردىڭ سانى كوپ ەكەندىگىن, اسىرەسە شەتەلدەردەن كوپتەگەن تۋريستەردىڭ كەلەتىندىگىن اتاپ ءوتتى. ايتەكە بي كەسەنەسىندە «نۇر وتان» پارتياسى اتىراۋ وبلىستىق فيليالى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى نۇرلىبەك وجاەۆ كەسەنە شىراقشىسىنا اتىراۋ تاريحىنان سىر شەرتەتىن 5 تومدىق ەڭبەكتى, «سارايشىق» تۋرالى جيناقتى تابىستادى. ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنە كەسەنە شىراقشىسى 2019 جىلى مامىر ايىنىڭ 18-جۇلدىزىندا ايتەكە بابامىزدىڭ 375 جىلدىق مەرەي تويى اتاپ وتىلەتىنىن حابارلاپ, تۇگەلدەي قاتىسۋعا شاقىردى.
كەلەسى ساپارىمىز تۇران وركەنيەتىنىڭ ۇلى پەرزەنتى, ازيانىڭ اقىرعى جولبارىسى اتانعان ءجالاڭتوس ءباھادۇر سەيىتقۇل ۇلىنىڭ زيراتىنا تاعزىم ەتۋمەن جالعاستى. جازىلعان ادەبيەتتەردە بۇل تۇلعانىڭ تۋعان جەرى – سىرداريانىڭ ساعاسى, تورتقارا ەلى, تەگى – الشىن-ءالىم-قاراماشاق-وراز-توقپان-سەيىتقۇل -ءجالاڭتوس (ح. دوسمۇحامەدوۆتىڭ شەجىرەسى بويىنشا), اتاسى – وراز ءامىر تەمىردىڭ باس كەڭەسشىسى, اكەسى سەيىتقۇل – باي قاجى, 40 مىڭ ءۇي الشىنداردىڭ باسىن بىرىكتىرگەن ەل باسى ەكەندىگى ايتىلادى. ءجالاڭتوس تۋرالى ازدى-كوپتى دەرەكتەر حالەل دوسمۇحامەدوۆ, ا. ۆامبەري, (1876) ا.ي.لەۆشين, ۆ.ۆ. بارتولد, ءا.كەكىلباەۆ («ۇركەر» رومانىندا) ت. ب تۇلعالاردىڭ ەڭبەكتەرىندە كەزدەسەدى. ءباھادۇر تۋرالى جازىلعان وچەركتەردىڭ بىرىندە ءجالاڭتوستىڭ ەسىمىن اناسى اقتۇمار كوكجال قاسقىردىڭ ءتوس ەتىنە جەرىك بولۋىمەن بايلانىستىرادى. ەندى ءبىر اۆتورلار «جالاڭ جاۋعا شاپقاندا, ۇستىندەگى ساۋىتىن شەشىپ تاستاپ, شۇيدە-شۇيدە تۇگى جەلبىرەپ, قالىڭ قول ىشىندە قويىپ كەتكەندە, جاۋدىڭ ۇرەيى ۇشقاننان ورتالارى وپىرايىپ قالا بەرەتىن» دەسەدى. ءجالاڭتوس ءباھادۇر 1626 جىلى سامارقاند ايماعىنىڭ بيلەۋشىسى اتانىپ, ەلدى سىرتقى جاۋلاردان قورعاپ, 42 رەت جەكپە-جەككە شىعىپ, ءبارىن تۇتاس جەڭگەن. لاقاپ اتى – بايقاجى ۇلى ابدۋل-كەرىم بولعان.
ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ زيراتىندا 14 ەلدىڭ پاتشالارى (يران, اۋعانستان ت.ب. ), ۇرپاقتارى جەرلەنگەن. زيراتتىڭ ماڭىندا 550 جىلدىق تاريحى بار قاسيەتتى شىنار اعاشى بار.
ءجالاڭتوس باھادۇردەن سوڭ, 27 مەملەكەتتى باعىندىرعان, «الەمدىك جاۋلاۋشى» اتانعان ءامىر تەمىردىڭ سامارقاندا ورنالاسقان «گۋر ەمير» دەپ اتالاتىن كەسەنەسىنە ات باسىن تىرەدىك. ساۋلەتى مەن سالتاناتى جاراسقان كەسەنەنىڭ ىشكى جانە سىرتقى فورماسى ەكسپەديتسيا قۇرامىنىڭ تاڭدايىن قاقتىردى. ءامىر تەمىر شەجىرەلەردە ءارتۇرلى بەرىلگەن: تامەرلان, تەمىرلان, اقساق تەمىر دەگەن ەسىمدەر كەزدەسەدى. تاريحتا جارتى الەمدى جاۋلاعان قولباسشىلار ساۋساقپەن سانارلىق قانا. سولاردىڭ ءبىرى – بۇكىل تۇركى جۇرتىنا ورتاق, ءومىرىنىڭ ءبىراز بولىگىن قازاق دالاسىندا وتكىزگەن ءامىر تەمىر. باس اياعى جاساعان (1336-1405 جج. ) 69 جاس عۇمىرىندا سان عاسىرلارعا جۇك بولىپ, سان عاسىرلارعا اڭىز, تاريح, شەجىرە بولىپ ارتىلاتىنداي جورىقتار مەن ەلەۋلى ەڭبەكتەر جاساپ كەتتى. ءوزىنىڭ دىتتەگەن ماقساتىنا جەتۋ ءۇشىن بارلىق ايلا-امالدان تارتىنبادى. 1370 جىلى ماۋرەناھردىڭ بيلەۋشىسى اتانعان ول ەندىگى ازۋىن التىن وردا مەن اق ورداعا سالدى. وسى نيەتپەن قوس مەملەكەتكە بىرنەشە باسقىنشىلىق جورىقتار جاسادى. XIV عاسىردىڭ 90 جىلدارى ءامىر تەمىر ءوزىنىڭ شەكاراسىن كاسپي جاعالاۋى, اۋعانستان, يراك, كاۆكاز, ءۇندى جەرلەرىن جاۋلاپ الۋ ارقىلى كەڭەيتە تۇسەدى. ءتىپتى ول ءوز يمپەرياسىن قۇرادى. قازاقستان تاريحىندا شىڭعىس حان سەكىلدى تەمىر يمپەرياسى دەگەن اتاۋلار ءجيى كەزدەسىپ جاتادى. كوزىن اشقالى تالاس پەن تارتىستىڭ, جورىقتىڭ, شايقاستىڭ ورتاسىندا وسكەن تەمىردىڭ سوڭعى دەمى دە جورىق جولىندا بىتەدى. ول قىتايعا جاساۋدى كوزدەگەن كەزەكتى جورىعى ۇستىندە 1405 جىلى وتىرار قالاسىندا قايتىس بولادى.
ەكسپەديتسيا سوڭىندا ايگىلى تولە بي الىبەك ۇلى جەرلەنگەن, تاشكەنت قالاسىنا بارىپ, رۋحىنا دۇعا باعىشتالدى. تولە ءبيدىڭ كەسەنەسىنىڭ جانىندا مەشىتى سالىنعان. مەشىتتىڭ ارحيتەكتۋراسىن جاساقتاعان ازاماتتاردىڭ ءبىرى – جانداربەك مالىبەكوۆ. بابامىزدىڭ قۇلپىتاسىندا:ء«تاڭىرىم قازاققا ەلدىكتى دە, ەرلىكتى دە, دانالىقتى دا بەرگەن», دەپ جازىلعان. بۇل ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنىڭ وتانسۇيگىشتىك سەزىمىن وياتتى. تولە ءبيدىڭ ءتامسىلى تەرەڭ تولعامدارى ايتىلىپ, قازىرگى قوعاممەن بايلانىستىرىلدى.
ەكسپەديتسيا ءوز ماقساتىن تۇتاستاي ورىنداپ, كەمەلىنە جەتتى دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى شاھارلاردىڭ ءبىز بىلمەيتىن سىرلى قۇپيالارى, بابالارىمىز تۋرالى ەل اۋزىنان تاراعان اڭىز-اڭگىمەلەرى بۇگىنگى جاس ۇرپاقتىڭ جۇرەگىنە ۇيا سالىپ, تاربيەلى تۇلعا بولىپ ءوسىپ-جەتىلۋىنە ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەرى حاق.
ادىلبەك ومىرزاقوۆ,
«سارايشىق-ارىستانباب-
قوجا احمەت ياساۋي-ايتەكە بي كەسەنەسى»
ەكسپەديتسياسىنىڭ مۇشەسى,
جازۋشى-جۋرناليست