ء«مادينادا – مۇحاممەد, تۇركىستاندا – قوجا احمەت, ماڭعىستاۋدا – ءپىر بەكەت!» بارشا قازاق ءۇشىن تۇراقتى ءسوز تىركەسىنە اينالعان وسى ءبىر باتا ءسوزىن باتىسقازاقستاندىقتار «اق جايىقتا – جۇماعازى حازىرەت» دەپ جالعايدى.
ونىڭ ءمانىسى – اۋەلى پايعامبار, ودان كەيىن كۇللى تۇركى جۇرتىنىڭ ءپىرى بولعان ازىرەتى سۇلتان قوجا احمەت ياساۋيدەن قالعان رۋحاني جولدىڭ جالعاسى ءدال وسى جۇماعازى حازىرەت دەگەن سەنىم بولسا كەرەك.
التايدان اتىراۋعا دەيىن سوزىلعان, قۇس قاناتى تالاتىن ۇلان-بايتاق دالانى جايلاعان جالپاق جۇرتتىڭ ءبىر ءدىن, ءبىر سەنىمدە بولعانى تاڭعالدىرادى. ايتپەسە جۇماعازى حازىرەتتىڭ تۋعان جەرى ەدىل مەن جايىقتى تەڭ جايلاعان بوكەيلىك جۇرتى قاسيەتتى تۇركىستاننان 3 مىڭ شاقىرىمداي (!) قاشىقتا جاتىر. بىراق ءبىلىم ىزدەگەن جاس جۇماعازى اۋىلىنان ۇزاپ شىعىپ, رۋحاني ءبىلىمدى ءدال سول تۇركىستاننان الىپتى! «ازىرەتى سۇلتان مەشىتىندە كوپ جىل وقىپ, ۇستازدىق دارەجەسىنە دە جەتىپتى» دەيدى ەل اۋزىنان جەتكەن اڭىز. بىراق جۇماعازى حازىرەت ءبىلىمى تولىسىپ, كەمەلىنە كەلگەن سوڭ الىستاعى تۋعان توپىراعىنا اسىققان.
جۇماعازى حازىرەتتىڭ قازىرگى جاتقان جەرى – شولاق اڭقاتى وزەنىنىڭ شالقار كولىنە قۇيار ساعاسىن قونىستانۋى دا اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمە. بۇل جەر ءاۋ باستا كەردەرى رۋىنا قارايتىن قونىس ەكەن. تۇركىستاننان العان ءىلىم-ءبىلىمىن ەلگە تاراتۋعا كەلگەن جۇماعازى حازىرەت رۋ اقساقالدارىنا جولىعىپ, وسى جەردى سۇراعان ەكەن. اۋەلى كەلىسىم الا الماپتى. سول كەزدە رەنىشىن ىشىنە بۇگىپ, بۇرىلىپ كەتىپ بارا جاتقان جاس مولدانىڭ ارقاسىنان لاۋلاپ جالىن كورىنگەن-مىس. مۇنى بايقاعان قاريانىڭ ءبىرى: «بۇل ادامنىڭ سۇراعانىن بەرىڭدەر, تەگىن ادام ەمەس ەكەن», دەپتى.
– بابامىزدىڭ كوپتەگەن قولجازباسى بولعان ەكەن. كەشەگى الاساپىرانداردا جوعالىپ كەتكەن. ءبىر دەرەگى شىعا ما دەپ استراحان, ورىنبور, الماتى ارحيۆتەرىنە سۇراۋ سالىپ كوردىم. اتتەڭ, ازىرگە ەشتەڭە تابىلماي تۇر, – دەيدى بۇگىندە كيەلى مەكەننىڭ شىراعىن جاعىپ, زيارات ەتىپ كەلگەن حالىققا قىزمەت قىلىپ جۇرگەن عاريفوللا جامبوزوۆ.
قازىرەتتىڭ ءۇبىنياز دەگەن بالاسىنان تۋعان جامبوزدىڭ نەمەرەسى عاريفوللا بايمۇرات ۇلى 2009 جىلدىڭ 25 ماۋسىمى كۇنى باتىس قازاقستان وبلىستىق ادىلەت دەپارتامەنتىندە «دادەم اتا» جەكە قورىن تىركەۋدەن وتكىزگەن. قازاق حالقىنىڭ اۋليەگە قۇرمەت, زيارات ادەبى تۋرالى ءبىلۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ ءار جەرىندەگى كيەلى مەكەندەردى ارنايى كورىپ قايتىپتى. «ارىستان باب, ازىرەتى سۇلتان, شوپان اتا, بەكەت اتا سەكىلدى جەرلەردە بولدىم, ول جەردەگى زياراتشى حالىققا جاسالعان قامقورلىققا كوڭىلىم تولدى. شىركىن-اي, وسى جەردى دە سونداي مەكەنگە اينالدىرسام!» دەپ ارمانداعان ەكەن عاريفوللا. بۇگىندە شىراقشىنىڭ ءوز كۇشىمەن, جاناشىرلاردىڭ دەمەۋشىلىگىمەن زيارات ورنىندا ساۋلەتتى مەشىت, ۇلكەن قوناق ءۇي كوتەرىلگەن. حالىق كۇندە كەلىپ, ابىر-سابىر بولىپ جاتقان كيەلى مەكەندە ەلەكتر جارىعى, تابيعي گاز جەلىسى تارتىلعان. اينالا اباتتاندىرىلىپ, سۋ بۇرقاق ورناتىلىپ, ورنەكتاستار توسەلىپ, كوشەت ەگىلىپ, كەرەمەت كۇيگە تۇسكەن. ورال – اقتوبە كۇرە جولىنا جالعايتىن 3 شاقىرىمدىق جول عانا اۋا رايىنىڭ قولايسىز كۇندەرىندە قيىندىق كەلتىرىپ تۇرعانى بولماسا, زياراتشىلارعا بارلىق جاعداي جاسالعان.
جۇماعازى حازىرەتتى جەرگىلىكتى حالىق «دادەم اتا» دەپ اتايدى. بۇل اتاۋدىڭ شىعۋى جونىندە دە بىرنەشە نۇسقا بار. بىرەۋلەر «دادەم» دەگەن قازاقتىڭ كونە ءسوزى, ۇلكەن بابا دەگەندى بىلدىرەدى» دەسە, ەندى ءبىر توپ سوۆەت وكىمەتى جىلدارى وسى وڭىردەگى «پراۆدا» سوۆحوزىن باسقارعان ۆيكتور شۋبينمەن بايلانىستىرادى.
حازىرەت زيراتى جاتقان قورىم اكىمشىلىك ءبولىنىس جاعىنان بۇگىندە سىرىم اۋدانى, شولاقاڭقاتى اۋىلدىق وكرۋگىنە قارايدى. بۇل وكرۋگ (ورتالىعى توعاناس اۋىلى) – بۇرىن «پراۆدا» گازەتى اتىنداعى كەڭشار اتانعان ايگىلى شارۋاشىلىق بولاتىن. ەگىنى مەن مال شارۋاشىلىعىن قاتار دامىتىپ, بۇكىل وداققا ايگىلى بولعان وسى كەڭشاردى ۇزاق جىل ۆيكتور شۋبين دەگەن ازامات باسقارعان. كەزىندە شارۋاشىلىق «ميلليونەر سوۆحوز» اتانىپ, شۋبين سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىنا يە بولعان. حالىق بۇعان وسى جۇماعازى اۋليەنىڭ شاراپاتى ءتيدى دەپ سانايدى.
– 1954 جىلى «تىڭ يگەرۋ» دەگەن ناۋقان باستالدى عوي. سول جىلدارى جۇماعازى حازىرەت جاتقان كونە زيرات ورنىن تەگىستەپ, ەگىس القابىنا جىرتىپ جىبەرمەك بولعان ەكەن. بىراق ديرەكتور جۇمساعان تراكتورلار وسى تۇسقا جەتكەندە اياق استىنان سىر بەرىپ, سىنا بەرگەن. بۇعان سەنبەگەن ۆيكتور يگناتەۆيچ ءوزى كەلەدى. شىنجىر تابان تراكتوردىڭ تابانى قورىم شەتىنە ىلىگە بەرگەندە شورت ءۇزىلىپ, تراكتور شىر اينالادى. كەرەمەتتى كوزىمەن كورىپ, بۇل جەردە ءبىر قۇدىرەت بارىن تۇسىنگەن شۋبين ەندى اۋليە زيراتىن قورشاپ, ەشكىم تيىسپەۋىن تاپسىرىپتى. ءوزىم وسى اۋىلدا تۋىپ-ءوستىم. سوۆحوزدا ساۋىن فەرماسىنىڭ بريگاديرى بولىپ, ءشۋبيننىڭ قاراۋىندا قىزمەت ەتتىم. ورىس بولسا دا دادەم اتانى ەرەكشە سىيلايتىن. جىل سايىن اۋليەنىڭ باسىندا قۇران وقىپ, ساداقا شالۋ ءۇشىن اۋىل قارتتارىنا ءبىر سيىردى تەگىن بەرىپ وتىرعانىنا كۋامىن. شۋبين اۋليەنى جۇماعازى دەۋگە ءتىلى كەلمەي, قۇرمەتپەن «دياديا» دەۋشى ەدى, – دەيدى بۇگىندە باتىس قازاقستان وبلىستىق مۇسىلماندار مەشىتىنىڭ قىزمەتكەرى قادەر بيسەنوۆ.
ءبىر قىزىعى, ۆيكتور شۋبين قۇرمەتتەگەن قازاق اۋليەسىنىڭ باسىنا اعىلعان جۇرتتىڭ ىشىندە وزگە ۇلت, وزگە ءدىن وكىلدەرى دە تولىپ جۇرەدى. زياراتقا كەلۋشىلەر تولتىرعان داپتەرلەردى قاراساڭىز, نەبىر تىلسىم وقيعاعا, قىزىقتى حيكاياعا قانىعاسىز. اسپاندا – كۇن, جەردە اۋليە ورتاق دەگەن حالىق سەنىمىنە تاڭعالىپ, باس يەسىز.
«دادەم اتا» جەكە قورىنىڭ رەسمي تىركەلىپ, ون جىلعا تاياۋ قىزمەت ەتىپ جاتقانىن ايتقانبىز. ەرەكشە توقتالىپ ايتا كەتەر ماسەلە – قور جەتەكشىسى عاريفوللا جامبوزوۆ ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمنىڭ وكىلى رەتىندە ازاماتتىق قوعامنىڭ نەگىزىن سالىپ وتىرعان ايتۋلى ازاماتتىڭ ءبىرى. وڭىردەگى وزگە دە ۇەۇ وكىلدەرىمەن بىرلەسىپ, جىل سايىن ازاماتتىق شارالار وتكىزەدى. قايىرىمدىلىق كورسەتىپ, اينالاداعى ەلدى مەكەندەردەگى از قامتىلعان وتباسىلارعا تۇراقتى تۇردە دەمەۋشىلىك جاساپ وتىرعان قىزمەتى تاعى بار.
جىل سايىن ءساۋىر ايىندا ورال –اتىراۋ كۇرە جولى بويىنداعى اۋليە ايالداماسىندا ورال قالاسىنىڭ ءبىر توپ بەلسەندى ازاماتتارىنىڭ كۇشىمەن تازالىق سەنبىلىگى وتەدى. بۇل «تولاعاي» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى نۇرلان ءسادىردىڭ باستاماسىنان تۋعان ەدى. مىنە, جەتىنشى جىلعا كەتىپ, ءداستۇرلى شاراعا اينالدى. ءدال وسى سەنبىلىك ناتيجەسىندە زيرات باسىندا پايدا بولعان «الاش اللەياسىندا» بالاپان تەرەكتەر بوي تۇزەپ ءوسىپ كەلەدى. بۇيىرسا بىرەر جىلدا بۇل جەر شاعىن ورمانعا اينالسا كەرەك.
ەلىمىزدە 31 مامىر – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن مەن اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى رەتىندە اتالىپ وتىلەدى. بىراق ءدال وسى كۇندى قالاي اتاپ ءوتۋدىڭ بىرىڭعاي ۇلگىسى قالىپتاسا قويماعانداي. ءىرى قالالاردا ميتينگى بولىپ, ەسكەرتكىشكە گۇل قويىلار. جالپىحالىقتىق شارا, ورتاق ۇلگى جوق قوي. ال باتىسقازاقستاندىق بەلسەندى ازاماتتار ءدال وسى كۇنى جازىقسىز قۇربان بولعان الاش ارداقتىلارىن اۋليە باسىندا اس بەرىپ, دۇعا قىلىپ ەسكە الۋدى ۇسىنعان. عاريفوللا جامبوزوۆ بۇل يدەيانى بىردەن قولداي كەتتى. مىنە, بىرنەشە جىلدان بەرى 31 مامىر كۇنى دادەم اتا باسىندا ءىرى قارا سويىلىپ, ۇلكەن اس بەرىلەدى. جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلى اتىنداعى «قايراتكەر» قورىنىڭ جەتەكشىسى, الاشتانۋشى عالىم دامەتكەن سۇلەيمەنوۆا باس بولىپ, ءدال وسى جەردە الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىر جولىنا ارنالعان عىلىمي كونفەرەنتسيا دا ءوتتى.
باتىس وڭىرىندەگى حالىقتىق مەرەكەنىڭ ءبىرى 14 ناۋرىزداعى «كورىسۋ كۇنى» دە بۇل جەردە ۇلان-اسىر توي بولىپ وتەدى. 16 جەلتوقسان – تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىندە دە وسىناۋ ۇلىق كۇندى جاقىنداتۋ جولىندا قۇربان بولعان بارشا الاش ازاماتتارىنىڭ ارۋاعىنا اس بەرىپ, قۇران باعىشتاۋ ءداستۇرلى شارالاردىڭ بىرىنە اينالعالى قاشان. وسىنىڭ ءبارى كيەلى مەكەن, اۋليەلىك زيارات ورىندارىنىڭ بۇگىنگى ميسسياسىن ايقىنداپ تۇرعانداي. ارينە, مۇنىڭ ءبارى وسى كيەلى جەردىڭ يەسى, جۇماعازى حازىرەتتىڭ ۇرپاعى عاريفوللا قاجى جامبوزوۆتىڭ جاڭاشىل قاسيەتىنەن, كورەگەندىگىنەن دەر ەدىك.
وتكەن جىلى ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنان كەيىن ەلىمىزدە ۇلكەن قوزعالىس, شىن مانىندە رۋحاني جاڭعىرۋ جۇمىستارى باستالدى عوي. سول شارالاردىڭ اياسىندا باتىس قازاقستان وبلىسىنا ىسساپارمەن كەلگەن «قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ماماندارى وڭىردەگى كيەلى جەرلەردى تۇگەل ارالاپ شىققان ەدى. ارينە وڭىردەگى كيەلى نىساننىڭ ءبارى ءوز دارەجەسىندە قىزمەت قىلىپ تۇرعان جوق. بىراق استانالىق مەيماندار جۇماعازى حازىرەت زيراتىن ءبىر كورگەندە-اق «بۇل جەر قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق 100 نىسانىنىڭ قاتارىنا كىرۋگە لايىق ەكەن» دەگەن شەشىم قابىلداعان. ويتكەنى جاي كۇندەرى-اق ادام اياعى ۇزىلمەيتىن كيەلى نىساندا سەنبى-جەكسەنبىدە 250-300 ادامعا دەيىن جينالادى. ولاردىڭ بارىنە دە وسى جەردە تۇسەر ورىن, اس ىشەر داستارقان دايىن. ۇقىپتى ۇيىمداستىرۋدىڭ ارقاسىندا زياراتشىلارعا قىزمەت كورسەتۋ جوعارى دارەجەدە جولعا قويىلعان.
...وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن الدەبىر جومارت جاننىڭ دەمەۋشىلىگىمەن دادەم اتا زياراتى باسىندا اسەم مەشىت تۇرعىزىلعان بولاتىن. سول جىلى-اق مەشىتتىڭ ىشكى ماڭدايشاسىنا قوس قارلىعاش ۇيا سالىپتى. ادام اياعى ۇزىلمەيتىن مەشىتكە كيەلى قۇستىڭ قالاي ۇيىرسەكتەگەنى بىزگە جۇمباق. مىنە, سودان بەرى قارلىعاش بالاپانىن ورگىزىپ الىپ كەتكەنشە مەشىتتىڭ ەسىگى جابىلمايتىن بولدى.
«ماڭ دالا.
ماڭدا جاتقان قابىر عانا,
دارىعان دəل وسىندا سابىر دارا.
ىشىنەن دəدەم اتا مەشىتىنىڭ,
قارلىعاش ۇيا ساپتى قابىرعاعا.
بۇدىر جوق.
تاس قابىرعا بۇل زامانعى,
بەلگىسىز – مۇندا قانشا مۇڭ قامالدى.
قاس شەبەر – قيعاش قانات قارلىعاشىم,
سەنىڭ دە ءبىلىپ جاتىر كىم باعاڭدى...
مەشىتتىڭ ماڭدايىنا ۇيالاپسىڭ,
قاشتىڭ با قاپاسىنان قياناتتىڭ.
ىلىكپەس جەرگە ۇيا ىلىكتىرىپ,
ءۇي سوعىپ الىپسىڭ-اۋ, تياناقتىم.
پانالاپ ءتىرىنى ەمەس, ولگەندەردى,
رۋحپەن قالادىڭ با ەمدەلگەندى.
مەكەنىن مəڭگىلىكتىڭ تاڭدادىڭ با,
تۇرسىن دەپ ويلاندىرىپ كەلگەندەردى.
بۇل بەلگى, قاراي بەردىم, كوكتەن بە دەپ,
ءتۇسىردىم سۋرەتكە ەپپەن بولەك.
جەتىلىپ بالاپانى وسكەن بە دەپ,
شۋاعىن ماما-قۇستار توككەن بە دەپ.
دəمەتىپ ادامداردان ادامشىلىق,
ۇياسىن اماناتتاپ كەتكەن بە دەپ...», – ورالدىق اقىن داريعا مۇشتانوۆا اپامىزدىڭ وسى ولەڭى جۇماعازى قازىرەت زياراتىنىڭ تىلسىم سىرىن, ادام جانىنا تىنىشتىق سىيلايتىن ەرەكشە قاسيەتىن ءبىلدىرىپ تۇرعانداي.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»