سوعىستىڭ تۇسىندا تۋعان قاتارلاستارىم, وكشەمدى باسقان ءىنى-سىڭلىلەرىم, جوعارعى وقۋ ورىندارىندا قازاق سسر تاريحىن وقىپ قانا قويماي, جاتتاپ وستىك. ال, وزىمىزگە ءتان, قازاقتىڭ ءبىلىمدى, ويشىل ازاماتتارى جازىپ – سىزعان تاريح بەتتەرى ءوشتى, وعان كىم كىنالى؟ ءتول تاريحىمىزدىڭ بەتى كومەسكىلەنگەنىنە ىشتەي نالىعان, نارازىلىق بىلدىرگەن عالىمدارىمىز شەتىنەن «حالىق جاۋى» اتالىپ, اباقتىعا جابىلدى. اتىلدى. ءتىرى قالعاندارى يتجەككەنگە ايدالدى.
سونىڭ بارىنەن ماقۇرىم-ماڭگۇرت بولعانىمىزدى كەش تۇسىندىك. «حالىق جاۋى» دەگەن كىمدەر؟» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن بىزگە ءدارىس وقىعان پروفەسسورلار 60-جىلداردىڭ باسىندا ءدوپ باسىپ ايتا الماي ات-تونىن الا قاشاتىن. سول عالىم اعالارىمىزدىڭ ءوزى بالەن جىل سول اباقتىنىڭ «مىقتىلارى» بولعانىن كەيىن عانا تۇسىندىك.
60-جىلداردىڭ ورتا تۇسىندا قازاق ەلىنىڭ زيالى شامشىراقتارىنىڭ ساۋلەسى نۇرلانىپ «حالىق جاۋى» دەگەن اقىن-جازۋشىلار اقتالىپ, توردەن ورىن العان شىعارمالارىن تالاسا-تارماسا وقي باستادىق, ەسىمدەرىمەن تانىستىق.
زامان وزگەردى.
90-جىلداردىڭ ىشىندە ۇزاق ۋاقىت ەسىمىن تولىق بىلمەي, كەيبىرەۋلەردەن عانا ەمىس-ەمىس ەستىگەنىمىزبەن شىعارمالارى ءبىرجولا جويىلا جازداعان ماعجان جۇماباەۆتىڭ تۋعان باۋىرى قاليجاننىڭ قىزى رايحان شوناەۆامەن كەزدەسۋ باقىتىنا يە بولدىم. بۇل جونىندە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە تولىق ماقالام شىققان. ءوزىنىڭ تۋعان اكەسىنەن «بەزىنىپ» ارعى اتالارىنىڭ اتىمەن جۇرگەن رايحان اپايدىڭ كوز جاسىن, ىشكى كۇيزەلىسىن ءتۇسىندىم. رايحان اپاي ارقىلى ماعجاننىڭ ەكىنشى باۋىرى مۇحامەدجاننىڭ قىزى گۇلقانىس اپايمەن جاقىنىراق تانىسقاننان باستاپ, ونىڭ مۇڭ شالعان جۇزىنەن ومىردەن ابدەن ازاپ شەككەندىگى بايقالۋشى ەدى.
گۇلقانىس اپا مۇڭلى ءجۇزىن ماعان قاراتا:
– وقىعان, ءبىلىمدى, سۇلۋ كەلبەتتى بەكەننىڭ جەتى ۇلىنا قازاقي كوزقاراسپەن ايتار بولسام, كوز ءتيدى مە, الدە كورەالماۋشىلىق قىزعانىش بولدى ما, كەڭەس ۇكىمەتى باۋىرلارىما قىرعيداي ءتيدى عوي, –دەپ ەڭىرەگەندە كوز جاسىنا ەتەگى تولاتىن. – اكەم مۇحامەدجان ايدالىپ, اباقتىدا تالاي جىل جازىقسىزدان جازىقسىز وتىرىپ كەلدى. سوڭىندا قالعان باس كوتەرەرى مەن بولىپ قالدىم. بار بولعانى 12-13 جاستامىن. انام بولسا سىرقاتى مەڭدەپ توسەكتەن تۇرا المادى, سوڭىمنان ەرگەن كىشكەنتاي رايحان سىڭلىمە ءبىر ءۇزىم نان تاۋىپ بەرۋ وڭاي بولعان جوق. كۇن سۋىق, دالا كەزىپ اعاش بۇتاقتارىن جيناستىرامىن, ۇيگە كەلىپ وت جاعامىن. بولار بولماسقا ءۇي جىلىنۋشى ما ەدى؟ دالا بورىسىنە تالانىپ قالا جازداعان كەزىم دە بولدى. ەسىمە الۋدان قورقامىن. ايتەۋىر اللانىڭ قولداۋىمەن, تالاي جىل اباقتىنىڭ بەينەتىن كورگەن اكەم ورالدى. تۋعان جەر, وسكەن ولكەنى تاستاپ, جان ساۋعالاپ كەلگەن تاراز تۇراقتى مەكەنىمىزگە اينالدى. كيسەك كيىمگە, ىشەر اسقا زار بولىپ وتكەن بالالىق شاعىمنىڭ كۇنى قۇرىسىن.
كوزىنە تۇنعان جاستى قول ورامالىنىڭ شەتىنە سۇرتكەن انانىڭ مويىنىنان قۇشاقتاعان قىزى شايزادا:
– اپاشىم, ءومىر بويى جازەكەڭدى ساعىنىشپەن اڭساپ كەلەسىڭ. سەنى قۋانتايىن دەپ وتىرمىز.
ەلەڭ ەتكەن گۇلقانىس اپا, شايزادانىڭ قولىنداعى ماعجاننىڭ باسپادان شىققان تۇڭعىش ولەڭدەر جيناعىن كورگەندە:
– جازەكەم ءتىرى ەكەنسىڭ عوي, ولمەپسىڭ. مىناۋ تىرشىلىگىڭنىڭ ايعاعى. ءالى ءارىپى تولىق كەبە قويماعان, بەتىنە ۇزىك-ۇزىك تامعان كوز جاسىنا بولەنگەن كىتاپتىڭ سىرتقى مۇقاباسىندا تۇرعان ماعجان سۋرەتى مەن گۇلقانىس اپانىڭ باۋىرعا دەگەن ساعىنىشىن, جۇرەك تۇسىنا قىسقان اعالى-قارىنداستىڭ جۇزدەسۋىن تىلمەن جەتكىزۋ وڭاي ەمەس-ءتى.
تالاي جىلعى جۇرەكتە قاتىپ قالعان مۇزدىڭ قيىرشىعى ەرىگەندەي, وكىنىشى مول ءومىر تاۋقىمەتىن تارتقان جاننىڭ ىشتەگى شەرى دەپ ۇقتىم.
بەكەننەن تاراعان تۋعان-تۋىس, باۋىرلارى ماعجاندى «جازەكە» دەيدى ەكەن. ءومىرىنىڭ كوبى جىلاۋ-سىقتاۋ, قورلىقپەن وتكەن گۇلقانىس اناسىن شايزادا ءومىر بويى ارقالاپ وتۋگە دايىن ەدى. شايزادانىڭ ارقاسىندا, كوپتىڭ قولى جەتپەيتىن, ەلىمىزدىڭ سۇلۋ تابيعاتى مول جەرلەرىن ارالاپ تاماشالادى, ەم-دومنىڭ شيپاسىن, راحاتىن كوردى. اناعا دەگەن ماحاببات ءسىرا, وسىنداي-اق بولار.
توعىز قۇرساق كوتەرگەن گۇلقانىستىڭ, ومىردەن كورگەن ازابى مەن قۋانىشى قاتار ءجۇردى. بالالارىنىڭ مەيىرىم شۋاعىنان ءنار العان اپا باقىتسىز دا ەمەس ەدى. ءومىر بويى ساعىنىشپەن جازەكەم دەپ وتكەن اعاسىنىڭ ارتىنداعى اسىل مۇرالارىن, ماعجاندى ىزدەۋشى, باعالاۋشى قالىڭ قاۋىم حالقى بارىن كوردى. ەڭدەشە, گۇلقانىس اپانىڭ باقىت ساۋلەسىن ەندى ەشكىم سوندىرە الماس. اناسى قايتىس بولعاندا شايزادا بىرنەشە كۇن جەر باۋىرلاپ جاتىپ قالدى. كوزىمىز كوردى. كوزى جاستى, كوڭىلى قاياۋ شايزادانى قالاي جۇباتارىمىزدى بىلمەدىك.
– شايزادا, سەن دە اناسىڭ. التىنداي قىزدارىڭ ايا, لەيلا بار. تۇرمىستارىڭ ەل قىزىعاتىنداي, باسىڭدى كوتەر, – دەپ قاتقىلداۋ ۇنمەن سابىرعا شاقىردىم.
بىردە مەنى ۇيىنە شاقىردى:
– اقىلداساتىن شارۋا بار. روزا حانىم, اپامنىڭ كوزى تىرىسىندە وزىنە دە ايتقام, ماقۇلدادى, – دەپ ءبىر اڭگىمەنىڭ شەتىن شىعاردى.
نە ايتار ەكەن دەپ تۇرمىن.
– سولاقاي ساياساتتىڭ قۇربانى, جازىقسىز اتىلىپ كەتكەن الاش ازاماتى ماعجان بەكەن ۇلىنىڭ ەسكەرتكىشىن ءوزىمنىڭ قاراجاتىممەن جاساتىپ, قازاقتىڭ استاناسى استانانىڭ تورىنە قويعىزامىن! موسكۆانىڭ قاق ورتاسىندا تۇرعان پۋشكين ەسكەرتكىشىن كورىپ پە ەدىڭ, ءدال سوعان ۇقساتامىن, – دەدى ءار ءسوزىن سالماقتاپ
– پۋشكين ورىس پوەزياسىنىڭ پاتشاسى بولسا, ماعجان قازاق, ءتىپتى تۇركى تىلدەس حالىقتارى پوەزياسىنىڭ پاتشاسى عوي, دەپ دەدىم مەن دە ونىڭ ويىن قوشتاپ.
شايزادا قۋانعاندا, قاتتى نالىپ رەنجىگەندە كوزى ۇشقىن شاشىپ, وتتاي جايناپ كەتەتىن.
– ماعجان جۇماباەۆ حالىق ادامى, ەل-جۇرتىنان الار ماقتاۋ-ماراپاتى از بولماس. ءومىر بويى جازەكەسىن ساعىنىپ وتكەن انام گۇلقانىس الدىنداعى وشپەس بالالىق ماحابباتىمنىڭ بەلگىسى بولسىن!
ماعجان اعانىڭ ءوز كىندىگىنەن ۇرپاعى بولماعانىمەن جيەن-قارىنداستىڭ ازاماتتىعى مەنى تاعى دا ءسۇيسىندىردى.
اركىمنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن شىعىنى مول قارجى تىلەيتىن كولەمدى دۇنيە. ويىڭ دۇرىس, ويلانارلىق ءىس دەپ كۇمىلجىپ قالدىم.
مەن استانادامىن, ول الماتىدا ەدى. ءبىر كۇندەرى تەلەفون شالدى.
– قولادان جاساتىپ جاتىرمىن, ءمۇسىنشىسى ەدىگە راحمەديەۆ دەگەن جىگىت. جاقىندا اياقتالىپ قالار. استانانىڭ قاي كوشەسى لايىق, ويىڭدا ءجۇرسىن, – دەدى.
بۇرىن-سوڭدى ەسكەرتكىشپەن اينالىسپاعان باسىم, استانانىڭ ادەمى كوشەلەرىن ويشا سۇزۋدەمىن. ويىم ءار تاراپقا بولىنگەن مەن, اباي كوشەسى مەن سەيفۋللين كوشەلەرىنىڭ ارالىق تۇسىنداعى «جاستار» سارايىن قولايلى كوردىم. ناعىز دەمالىس ورنى. ويىمدى شايزاداعا جەتكىزىپ ەدىم, بىردەن ماقۇلدادى. ەندى تەك اكىمشىلىك قولداسا؟...
ۇمىتپاسام 2013-2014 جىلدارى بولۋى كەرەك. استانا اكىمىنە كىرىپ شىققان شايزادا «ەسكەرتكىش ورناتۋ ەرەجەسىنە» بايلانىستى م.جۇماباەۆ كوشەسىنىڭ بويىندا تۇراتىندىقتان, اكىمنىڭ كەلىسۋى بويىنشا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كورپۋسى الدىنا قويىلاتىن بولدى. جاستار جۇرەتىن ورىن وزىمە ۇنادى دەدى. جەر بەرىلدى, ەسكەرتكىش بىتسە ورناتۋدىڭ قيىندىعى بولا قويماس دەگەن ۇمىتپەن ءجۇرمىن.
اياق استىنان شايزادا ومىردەن وزدى. اجال ايتىپ كەلە مە, جىلاپ-سىقتاپ, تۋعان-تۋىس بالالارىمەن كوز جاسىمىزدى كول قىلىپ ءبىز قالدىق. قايران شايزادا, ورنى تولماس قازا. باسقا تۇسكەن اۋىرتپالىقتان ءوز-وزىمىزگە كەلە الماي, ۇزاعىراق ءجۇرىپ الدىق. ارتىندا قالعان شارۋا شاش ەتەكتەن.
دەگەنمەن, ءوزىنىڭ اقىلدىلىعىمەن ىسكەرلىگىمەن كەيبىر ەر ازاماتتىڭ قولىنان كەلمەيتىن جەكە قوجالىق كومپانياسىن اشتى. جان جىلۋىن اينالاسىنداعى جانى جارالانعان جەتىم-جەسىرلەرگە, قال-قادىرىنشە كومەكتەسكەن شايزادانىڭ ءالسىز الەۋمەتتەن العان باتاسى از ەمەس ەدى. ءال-فارابي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنداعى ماعجان شىعارماسىن زەرتتەپ جۇرگەن ستۋدەنتتەرگە 2-3 جىل بويى شاكىرتاقى تولەپ تۇردى. ماعجاننىڭ سوزىنە جازىلعان «ياپۋراي» ءانىن توي-دۋماندا ايتىپ, ەفيردەن كورىنبەي جۇرگەن ءادىلبايدى (اتىن دۇرىس جازباسام, كەشىرىم وتىنەمىن –اۆت.) سۇيرەي ءجۇرىپ راديوعا ءانىن جازدىرتتى. ءان ۇزىلمەي, ۇزدىك ءاننىڭ ءبىرى دەپ سانالدى. ءوزىنىڭ قاراجاتىمەن ماعجان جۇماباەۆتىڭ ءومىرى جايىندا كينو تۇسىرتكىزدى. ءومىردى سۇيە بىلگەن, ونەرگە قۇشتار شايزادا نۇربەكقىزىنىڭ كوپكە تيگىزگەن شاپاعاتى مول بولاتىن.
ءتىرى ادام تىرشىلىگىن جاسايدى دەمەكشى, ءبىر جىلدان كەيىن لەيلاعا (قىزى) تەلەفون شالىپ, ماعجان ەسكەرتكىشى جايىندا ءسوز قوزعادىم.
– روزا اپا, ونىڭ سوڭىنان جۇگىرەتىن ۋاقىت جوق. جەر ماسەلەسى قالاي شەشىلەر ەكەن, سونى ءسىز قولعا الساڭىز, دەدى. سودان شايزادامنىڭ اماناتىن ورىنداۋعا شىنداپ كىرىستىم. استاناداعى ايا قىزىنىڭ تانىسى سالتانات ماعجانعا قاتىستى ءبىر بۋما قۇجاتتاردى قولىما تاپسىردى. قۇجاتتاردى رەتكە كەلتىرىپ, الدىمەن استانانىڭ جەر ءبولۋ باسقارماسىنا بارعانىمدا, ونداعىلار تەندەردەن وتپەگەندىگىندىكتەن, قۇجاتتى قابىلدامايتىندارىن ايتتى. ەكى اياقتىڭ كۇشىمەن تالاي ەسىك اشىلىپ, جابىلدى. ءبىر-بىرىنە سىلتەگەن بيۋروكراتتارعا نە ىستەرسىڭ؟ سول ەكى ورتادا ەكى جىلدان استام ۋاقىت ارتتا قالدى. جۇيكە دە توزا باستادى. قالالىق, اۋداندىق اكىمدەر مەن ساۋلەت سالاسى باسشىلارىنىڭ باس قوسۋ وتىرىسىندا كوميسسيا قۇرىلدى. ماعجان ەسكەرتكىشىنىڭ جوباسى ەكران ارقىلى كوميسسيا مۇشەلەرىنە كورسەتىلدى. ءبىر اۋىزدان جوبا قابىلداندى. جەر بەرىلدى.
ءىسىمىز بىتكەندەي قۋانۋدامىز. بۇل تەك باسى ەكەن.
سپورت جانە مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ قاۋلىسى, قالالىق ساۋلەت-قۇرىلىس باسقارماسىنىڭ قاۋلىسى بار, ايتەۋىر تالاي قاۋلىنىڭ تىركەمەسى بار پاپكانىڭ بەتىن جاپقانداي ەدىم. م.جۇماباەۆ كوشەسى بويىنداعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەر كورپۋسىنىڭ الدىنان ورىن بەرىلدى.
الماتىدان جەتكىزىلگەن ماعجاننىڭ قولادان قۇيىلىپ جاسالعان دايىن ءمۇسىنىن استاناعا قوندىرۋعا قاراجات ماسەلەسى شەشىلمەي اۋرە-سارساڭعا تۇسكەنىن نەسىنە جاسىرايىن. ەشكىمنىڭ اتىنا كۇيە جاققىم كەلمەيدى. الاش ارىسى م.جۇماباەۆتىڭ 125 جىلدىعىنا وراي استانامىزدىڭ تورىنەن ورىن الارىنا سەنىمدى ەدىم. حالقىنىڭ بوستاندىعى, ەلىم-ءتىلىم دەپ جەر جاستانعان ماعجان جۇماباەۆتىڭ, اماناتى اياقسىز قالعان شايزادانىڭ رۋحىنان ۇيالامىن. ماعجانداي مارعاسقامىز استانا تورىندە اسقاقتاپ تۇرۋعا لايىق تۇلعا ەدى-اۋ. امال قانشا؟!
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ باسشىسى قۇمار اقساقالوۆ مىرزانىڭ پوەزيا پاتشاسى ماعجان جۇماباەۆ ەسكەرتكىشىن ارنايى كولىكپەن استانادان پەتروپاۆل قالاسىنا العىزىپ, تۇعىرىنا قوندىرتۋى, ناعىز قازاقتىڭ نامىسشىل ازاماتىنىڭ ەرلىگى دەپ تۇسىنۋگە بولادى.
روزا ءجۇنىس,
جۋرناليست