«شىعىس قازاقستان – ەلىمىزدىڭ ءىنجۋ-مارجانى. تەك قانا تابيعاتىمەن ەمەس. مۇندا ءوز ولكەلەرىن ماقتان تۇتاتىن, ونىڭ گۇلدەنۋى ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىن جۇمسايتىن تاماشا, ەڭبەكقور جانە دارىندى ادامدار ءومىر سۇرەدى», دەگەن ەدى وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن كەندى التايعا كەلگەن ساپارىندا ەلباسى ن.نازارباەۆ.
شىعىس قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ كەڭەيتىلگەن سەسسياسىندا جۇرتشىلىق الدىندا ەسەپ بەرگەن ءوڭىر باسشىسى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ بايانداماسىندا اتقارىلعان اۋقىمدى ىستەر جايلى كەڭىنەن ءسوز بولدى.
– ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا بيىلعى جولداۋى كەلەر ون جىلعا دەيىنگى اتقارىلۋى ءتيىس مىندەتتەردى ايقىنداۋىمەن جانە قوعامنىڭ بارلىق سالالارىن قامتىعانىمەن ەرەكشەلەنەدى, – دەپ باستادى ءسوزىن بەردىبەك ماشبەك ۇلى. – كەندى التايدىڭ ءىرى ونەركاسىبى, ەنەرگەتيكا, كولىك جانە مادەني سالالارى وتكەن مەرزىمدە جاقسى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزدى. ماسەلەن, جالپى وڭىرلىك ءونىم بىلتىر 894 ميلليارد تەڭگەنى نەمەسە ەلىمىز بويىنشا جالپى ءونىمنىڭ 6 پايىزىن قۇرادى. سونىڭ ىشىندە ونەركاسىپ ءونىمىن ءوندىرۋ كولەمى – 0,3, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمى – 33,6, شاعىن كاسىپكەرلىكتەگى تاۋار ءوندىرۋ 2 پايىزدى قۇرادى. تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنى كاسىپورىندارى وندىرەتىن ءونىمدەرىندەگى قازاقستاندىق قامتۋدى ودان ءارى ارتتىرۋ ءۇشىن وڭىردە “جوعارى تەحنولوگيالار ايماعى”, “التاي” عىلىمي-تەحنيكالىق پاركتەرى نەگىزىندە “مەتاللۋرگيا ورتالىعى”, “كونسترۋكتورلىق بيۋرو” قۇرىلدى. اتالمىش ايماقتى قۇرۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1 ميلليارد تەڭگە قاراجات ءبولىندى.
اگروونەركاسىپ كەشەنىندە دە جالپى ءونىم كولەمى 147 ميلليارد تەڭگەگە جەتىپ, تابيعي كولەم يندەكسى 133 پايىزدى قۇراعان. وتكەن جىلى وبلىس سوڭعى 37 جىلدا ءبىرىنشى رەت 1 ميلليون توننادان استام ءداندى داقىلدار جيناۋعا قول جەتكىزدى. ءىرى قارا –2, قوي مەن ەشكى – 5, جىلقى 6 پايىزعا ارتتى. ەت, ءسۇت, ءجۇن ءوندىرۋ كولەمى دە وسە ءتۇستى.
– مەن ءار كەزدەسۋدە قوجالىق يەلەرى مەن اگروونەركاسىپ سالاسى قىزمەتكەرلەرىنە بەسىنشى ت ۇلىك – مارال سانىن ارتتىرۋ جانە التايدىڭ ادام اعزاسىنا ەرەكشە پايدالى ومارتا شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جونىندە تاپسىرما بەرەمىن, – دەدى ب. ساپارباەۆ. – سونىڭ ناتيجەسىندە بىلتىر وبلىستا ومارتاشىلاردىڭ رەسپۋبليكالىق جارمەڭكەسى ءوتتى. وندا ءار وبلىستان كەلگەندەر تاجىريبە الماسىپ, ونىڭ قۇپياسىنا قانىقتى. مارالدىڭ 95 پايىزى, ال ومارتا شارۋاشىلىعىنىڭ 60 پايىزى وسى وڭىردە. مارال مەن ومارتا شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جونىندە كەشەندى شارالار ازىرلەندى, ول جەمىسىن بەرەر دەگەن ۇمىتتەمىز. وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا 13 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. سالىنعان ينۆەستيتسيالار ەسەبىنەن 405 بىرلىك اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى الىنىپ, 12 مال بورداقىلاۋ الاڭى, ەكى تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى قۇرىلدى. اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىقتارىنىڭ سانى جىل ىشىندە 24 بىرلىككە كوبەيىپ, بۇگىندەرى 112-گە جەتتى.
اگروونەركاسىپ كەشەنىن 2010 جىلى دامىتا وتىرىپ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ارقىلى ونى 2014 جىلعا قاراي كەم دەگەندە ەكى ەسە ۇلعايتۋ قاجەت. اسىل تۇقىمدى مال سانىن كوبەيتۋ, ەگىندى تامشىلاتىپ سۋارۋدى جەتىلدىرۋ, جاڭا تەحنيكامەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى باستى نازاردا بولماق.
سوڭعى ءبىر جىلدا وڭىردە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدا دا ءبىرشاما ىستەر اتقارىلعان. وتكەن جىلى شاعىن كاسىپكەرلىكپەن شۇعىلداناتىنداردىڭ سانى 71,8 مىڭ ءبىرلىككە جەتىپ, ءونىم ءوندىرۋ 176 ميلليارد تەڭگەنى قۇراعان. مىنا ءبىر يگى باستاما ناتيجەسىن بەرۋدە. وتكەن جىلى ءىرى كاسىپورىندار – “كازتسينك”, “وسكەمەن تيتان-ماگني كومبيناتى” اق, “قازاقمىس” كورپوراتسياسى جانە ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتى شاعىن كاسىپكەرلەر وندىرەتىن ونداعان ميلليارد تەڭگەنىڭ ونىمدەرىن ساتىپ العان.
الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ ءوڭىردەگى ءىرى كاسىپورىندارعا ەداۋىر توسقاۋىل جاساعانى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە مەتالداردىڭ باعاسى كۇرت تومەندەپ, ساتىپ الۋ, الماسۋ تۇيىققا تىرەلدى. الايدا, شىعىستىڭ الىپ كاسىپورىندارى بۇل قيىندىقتان شىعۋدىڭ جولىن تابا ءبىلدى. “جاڭا مەتاللۋرگيا” باعدارلاماسى جەمىسىن بەرەرى ءسوزسىز. سەمەي قالاسىندا “بەلارۋس” تراكتورى قۇراستىرىلىپ جاتىر. “ازيا-اۆتو” زاۋىتى دا قازاقستاندىق كولىكتەردىڭ التى-جەتى ءتۇرىن شىعارۋدا. قاتونقاراعاي اۋدانىندا تۋريزم كلاستەرىن دامىتۋ قولعا الىنعان, قازىر مۇندا توعىز بىردەي پانتىمەن ەمدەيتىن شيپاجاي جۇمىس ىستەپ تۇر. زايسان, زىريان, شەمونايحا, بورودۋليحا, گلۋبوكوە اۋداندارىندا دا ينۆەستيتسيا تارتۋ ارقىلى كوپ ىستەر تىندىرىلماق.
ەنەرگەتيكا سالاسىندا دا تابىس بار. وتكەن جىلى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ 7 ميلليارد كيلوۆاتت-ساعاتقا جەتكەن. سەمەي مەن وسكەمەن قالالارىنداعى جىلۋ قازاندىقتارىن كۇردەلى جوندەۋ ءۇشىن قوماقتى قارجى ءبولىنىپ وتىر. كولىك جانە جول سالاسى دا كوشتەن قالماي كەلەدى. وتكەن جىلى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردى جوندەۋگە 3,2 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى.
ەلباسى ن. نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا “جول كارتاسىنىڭ” بيىل دا جالعاساتىنى, وعان مول قارجى بولىنەتىنى ايتىلعان. بىلتىر ءوڭىر تۇرعىندارى “جول كارتاسىنىڭ” شاپاعاتىن كوردى. رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 18 ميلليارد تەڭگەگە مىڭداعان جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, كوپتەگەن مەكتەپتەر مەن بالاباقشالارعا, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىنە, سپورت كەشەندەرىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلدى. ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ, بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋدا دا العا باسۋشىلىق ايتارلىقتاي.
– وتكەن جىل وبلىس تۇرعىندارى ءۇشىن ەرەكشە ەستە قالادى دەگەن ويدامىن, – دەدى وبلىس اكىمى بەردىبەك ماشبەك ۇلى. – “تۋعان ەل – التىن بەسىگىم” اكتسياسى ءوڭىردىڭ قالالارى مەن اۋداندارى اراسىندا شىعارماشىلىقتى ءوزارا الماسۋعا, جاڭا دارىنداردى اشۋعا جول سالدى. اكتسيا كەزىندە وسى وڭىردەن شىققان انشىلەر مەن جازۋشىلار, اقىندار كەلىپ, جەرلەستەرىمەن قاۋىشتى, ولارمەن پىكىر الماستى. ال “تۋعان ەلگە تاعزىم” اكتسياسى بويىنشا قالتالى ازاماتتار كىندىك قانى تامعان جەرگە كەلىپ, قول ۇشىن بەردى.
اباي مەن پۋشكين وسكەمەننىڭ ءتورىنەن ورىن الدى, تاگور تۇعىرعا قوندى. سەمەيدە امىرە قاشاۋباەۆتىڭ, جارما اۋدانىندا ەر جانىبەكتىڭ ەسكەرتكىشتەرى اشىلدى. وسكەمەننىڭ كىرەبەرىسىندە قازاقتىڭ دارابوز باتىرى قاراكەرەي قابانبايعا دا الىپ كەشەن تۇرعىزىلماق. مۇنىڭ بارلىعى حالىقتىڭ قارجىسىنا بوي كوتەرەدى.
قوعامدىق-ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ, قۇقىقتىق ءتارتىپ پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە دە اتقارىلعان ىستەر بارشىلىق. قۇقىقتىق تارتىپكە وتكەن جىلى 5,2 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ, تۇڭعىش رەت پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە 60 پاتەردىڭ كىلتى تابىس ەتىلدى. ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى قارساڭىندا سوعىس ارداگەرلەرى مەن مۇگەدەكتەرىنە ەرەكشە قۇرمەت كورسەتىلمەك. بيۋدجەتتەن 563 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولىندى. ونىڭ ىشىندە ارداگەرلەرگە تۇرعىن ءۇي بەرۋ, ەمدەۋ, تەگىن ءدارى-ءدارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ نازاردا بولماق.
تاۋەلسىزدىك العالى جيىرما جىلعا تايادى. الايدا, بىزدە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ جاعدايى ءالى دە كوڭىلدەگىدەن كوپ تومەن جاتىر. ەندەشە, ءتىل ساياساتىنا بارلىعىمىز ۇلەس قوسۋىمىز كەرەك, دەدى بايانداماشى.
وبلىس اكىمىنىڭ ەسەبى اياقتالعان سوڭ ەسەپكە قاتىسۋشىلار كوپتەگەن ساۋالدار قويدى, ۇسىنىس-تىلەكتەرىن ايتتى. زالعا ءۇش ميكروفون ورناتىلدى.
“مۇنداي تاجىريبە بىزگە دە كەرەك ەكەن”, دەدى موگيلەۆ وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى پ.رۋدنيك (بەلارۋس).
ەسەپتىك كەزدەسۋدە اكىمگە ساۋال قويامىن دەگەن ازاماتتاردىڭ ءبارى سۇراقتارىن قويۋعا مۇمكىندىك الدى. ەسەپتى كەزدەسۋدى تۇكپىردەگى اۋىل-اۋىلداردىڭ كوپشىلىگى ون-لاين بايلانىسى رەجىمىندە تىكەلەي كورىپ, ولاردىڭ تىكەلەي سۇراق قويۋىنا جاعداي جاسالدى. تاعى ءبىر اتاپ كورسەتەتىن ءجايت – اكىمنىڭ ەسەپتى بايانداماسى باستالاردىڭ الدىندا جيىرما مينۋت بويى ءبىر جىلعى اتقارىلعان جۇمىستار بەينەفيلم ارقىلى كورسەتىلىپ, ەسەپ ماتەريالدارى كىتاپشا تۇرىندە جيىلعان قاۋىمنىڭ بارىنە ۇسىنىلدى.
بۇل ەسەپكە شىعىس قازاقستان وبلىسىنا تاجىريبە الماسىپ, كەلىسىمدەر جاساۋعا كەلگەن بەلارۋس رەسپۋبليكاسى موگيلەۆ وبلىسىنىڭ باسشىلارى دا قاتىستى.
قاتونقاراعاي اۋدانىنان كەلگەن شارۋا قوجالىعىنىڭ توراعاسى, “تۋعان جەرگە تاعزىم” اكتسياسىن قىزۋ قولداعان, مادەنيەت ءۇيى مەن بالاباقشانى كوك تيىن سۇراماي-اق قايتارىپ بەرگەن پاتريوت ا.ماتاسوۆتىڭ ايتقانى كوكەيگە قونىمدى بولدى. قازىر, دەدى ول, اۋىل جاستارى دەمالاتىن ورىندار از. ءسىز اۋدانىمىزدا بولعاندا ءبىزدىڭ شارۋاشىلىقتى ارالاپ, جاستاردىڭ بوس ۋاقىتتارىن ءماندى دە مازمۇندى وتكىزۋلەرىنە مۇرىندىق بولۋعا شاقىردىڭىز. مەن ءوزىم ەكى بىردەي ۇلكەن مەكەمەنى قايتارىپ بەردىم. قازىر “بالدىرعاندا” 25 ورىندىق بالاباقشا اشىلدى. مادەنيەت ءۇيى جاستاردىڭ ءجيى جينالاتىن ورنىنا اينالدى. ءسىز ءبىر جىلدا بارلىق اۋدان, قالالاردا ءتىپتى بەس-التى رەتتەن بولدىڭىز. دەمەك, وسى ءتاجىريبەنى باسقا ازاماتتار قولداپ اكەتسە دەگەن وي بار.
ريددەر قالاسىنداعى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى گ.ستەپانوۆا ماڭىزدى ماسەلە قوزعادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى رەفورماعا ءازىر ەمەس بولىپ شىقتى. ءبىزدىڭ قالا ونەركاسىپتى, سوندىقتان ەكولوگياسى ناشار. دارىگەرلەر جەتىسپەيدى, ونىڭ ۇستىنە تاياۋدا تەرى سىرقاتتارىن ەمدەيتىن اۋرۋحانا جابىلعان. جۇيكە اۋرۋلارىن ەمدەيتىن ەمحانا دا وسى كۇيگە تۇسپەك. وسى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋعا كومەكتەسسەڭىز ەكەن, دەدى ول. وبلىس اكىمى بۇل ماسەلەنى وڭ شەشەتىنىن ءمالىم ەتتى.
“ون-لاين” جۇيەسى بويىنشا زىريان قالاسىنان ءبىر انا سويلەپ, قاتال قىستا توڭىپ وتىرعاندارىن جەتكىزدى. باسقا دا ءبىر-ەكى اۋداننان كوگىلدىر ەكران ارقىلى ساۋالدار قويىلىپ, اكىم ولارعا تياناقتى جاۋاپ قايتاردى.
زايسان, تارباعاتاي, بەسقاراعاي, گلۋبوكوە, بورودۋليحا, باسقا دا قالا-اۋدانداردان كەلگەن ەسەپ بەرۋ جيىنىنا قاتىسۋشىلار وزدەرىن تولعاندىرعان ساۋالدارىن قويدى. قاتال قىسقا قارسى امال بار ما, كومىر قورى جەتكىلىكتى مە, “جول كارتاسى” قانشا ادامعا جۇمىس بەرەدى, دارىگەرلىك قىزمەت ساپاسى جاقسارا ما, ت.ب. تۇرعىداعى ساۋالدارعا وبلىس اكىمى ب. ساپارباەۆ: “سەمەيگە 50 مىڭ توننا كومىر بەردىك. قاتال قىس, اسىرەسە, اباي اۋدانىنىڭ تۇرعىندارىنا اۋىر سوعىپ تۇر. ءبىر اپتادان بەرى ابايلىقتارعا قالا جانە اۋدان حالقى ناقتى كومەك كورسەتە باستادى. ماسەلەن, وسكەمەن قالاسى ءبىر ك-700 تراكتورىن, 12 توننا ارپا, 23 توننا ديزەل وتىنىن جونەلتتى. بورودۋليحا, شەمونايحا, گلۋبوكوە اۋداندارى دا قول ۇشىن بەردى”,– دەپ جاۋاپ قايتاردى.
وبلىس اكىمى ب. ساپارباەۆتىڭ ەسەبىنە جينالعاندار ونىڭ كومانداسىنىڭ ءبىر جىلعى جۇمىسىنا وڭ باعا بەردى. ەل ءىشى تىنىش بولىپ, بەرەكەمىز بەن بىرلىگىمىز جاراسا بەرسىن, الىنبايتىن قيىندىقتار جوق, دەگەن ۇيعارىمعا كەلدى جيىنعا قاتىسۋشىلار.
وبلىس اكىمىنىڭ ەسەپتى جيىنىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ مەملەكەتتىك ينسپەكتورى ج. احمەتوۆ, پارلامەنت جانە سەنات دەپۋتاتتارى ت. ءابايدىلدين, س. پلوتنيكوۆ, ن. سابيليانوۆ, س. فەرحو, ۆ. دوسكالوۆ قاتىستى.
وڭداسىن ەلۋباي, شىعىس قازاقستان وبلىسى.
جامبىل وڭىرىنە دامۋ جونىندەگى جاڭا رەفورما قاجەت
وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىنىڭ سوڭىندا ءوڭىر باسشىلىعىندا كادرلىق اۋىس-ءتۇيىس بولدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنۋىمەن وبلىسقا “KEGOC” ەلەكتر جەلىلەرىن باسقارۋ جونىندەگى قازاقستان كومپانياسى” اق پرەزيدەنتى, قىرىق جاستاعى ءبىلىمدى دە بىلىكتى ازامات قانات بوزىمباەۆ اكىم بولىپ تاعايىندالدى. ارينە, وڭىردەگى ەڭبەك وتىلىنە نەبارى ەكى جارىم اي عانا بولعان اكىمگە وزىنەن بۇرىنعى اتقارىلعان جۇمىستارعا بايلانىستى ەسەپ بەرۋ كۇردەلى بولاتىنى بەلگىلى.
بىراق, ەلباسى مەن ەل سەنىم ارتقان باسشىعا وتكەن جىلى ورىندالعان جوبالاردى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, الداعى جىلدارى اتقاراتىن ىستەرىن سالماقتاپ, سارالاپ الۋ ءۇشىن “قاراشا, جەلتوقسان مەن سول ءبىر ەكى اي” ابدەن جەتكىلىكتى بولعانعا ۇقسايدى. وتكەن جىلى نە ىستەدىك؟ الەۋمەتتىك سالادا نە اتقاردىق؟ ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر تۋرالى نە ايتۋعا بولادى؟ جالپى, قانداي ماسەلەگە نازار اۋداردىق؟ وبلىس اكىمى قانات بوزىمباەۆ جۇرتشىلىق الدىنداعى ەسەبىن ويعا جەتەلەيتىن, يگى ىستەرگە يتەرمەلەيتىن وسىنداي ناقتى ساۋالدارمەن باستادى.
– وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سالقىنى وڭىرگە دە جەتتى. ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ كولەمى 113 ملرد. تەڭگەگە جۋىقتاعانىمەن, ونى بۇرناعى جىلمەن سالىستىرساق, 30 پايىزعا تومەن. بىراق قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرعان جوقپىز, – دەگەن ءوڭىر جەتەكشىسى ەكونوميكالىق داعدارىستى اۋىزدىقتاۋعا بايلانىستى اتقارىلعان جۇمىستار مەن قولعا الىنعالى جاتقان جاڭا جوبالارعا توقتالدى.
ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق كەلبەتى ونەركاسىپتى دامىتۋعا بايلانىستى اشىلا تۇسەتىنى بەلگىلى. سوندىقتان وبلىستا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى جاسالىپ, قۇنى 50 ملن. اقش دوللارىن قۇرايتىن 7 ينۆەستيتسيالىق جوبا ەلدىڭ يندۋستريالىق كارتاسىنا ۇسىنىلىپتى. ايماقتىق كارتاعا 12 ينۆەستيتسيالىق جوبا ەنگىزىلگەن. وبلىستا جالپى قۇنى 807 ملرد. تەڭگە بولاتىن 19 ينۆەستيتسيالىق جوبا بار.
اگرارلىق سەكتورداعى ادامداردىڭ دا ءجۇزى جارقىن. مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ارقاسىندا سالاداعى دامۋ ءۇردىسى جىلدان-جىلعا قارقىن الىپ كەلەدى. ايتالىق, ەسەپ بەرىپ وتىرعان كەزەڭدەگى جالپى ءونىم كولەمى 84,4 ملرد. تەڭگە بولسا, ول بۇرناعى جىلعا قاراعاندا, 17 پايىزعا ارتىق. وتكەن جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1 ملرد. 700 ملن. تەڭگە ترانسفەرت بەرىلىپتى. بۇگىندە وبلىستا 89 اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىق, 8 اسىل تۇقىمدى زاۋىت بار. تاۋار وندىرۋشىلەرگە 305 ملن. تەڭگە نەسيە بەرىلگەن. الداعى ۋاقىتتا جىلىجاي سانى كوبەيە تۇسپەك.
ەكى جارىم ايدا وبلىس ورتالىعىنان باستاپ ونىڭ اۋداندارى مەن اۋىلدارىنداعى كاسىپورىندار مەن شارۋاشىلىقتاردى ارالاپ, ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاعدايىنان ابدەن حاباردار بولعان اكىم ينۆەستيتسيا ساياساتىن باستى نازاردا ۇستايتىنىن اڭعارتىپ ءوتتى. اكىم: “نەگىزگى كاپيتالعا جالپى ينۆەستيتسيا كولەمى 217 ملرد. تەڭگە بولدى. بۇل 67 پايىزعا جوعارى. وبلىس ەكونوميكاسىنا كاپيتال سالىمدارىنىڭ ىشكى كوزدەرى 46 ملرد. تەڭگە. بۇل 2008 جىلعا قاراعاندا 25 پايىزعا تومەن”, دەي كەلىپ, وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگى كۇنى وبلىستا ينۆەستيتسيالىق ساياسات جوقتىڭ قاسى ەكەنىن اشىق ايتتى.
– وكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ينۆەستيتسيالىق ستراتەگيانى دامىتۋى قاجەتتى دەڭگەيدە ەمەس. بەلگىلەنگەن مىندەتتەردىڭ ءبارى قاعاز جۇزىندە قالعان. ءبىزدىڭ وبلىسقا شەتەلدىك جانە وتاندىق قارجى ينستيتۋتتارىن تارتۋ اۋاداي قاجەت. ول ءوڭىردى دامىتۋعا, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە, ونەركاسىپتىڭ جاڭا ينفراقۇرىلىمى مەن نەگىزگى سالالار بويىنشا ءوندىرىستەر قۇرۋعا قاجەت, – دەگەن اكىمنىڭ ءسوزى تۇرعىندار تاراپىنان قىزۋ قولداۋ تاپتى. تۇرعىندار, اسىرەسە, وبلىس اكىمىنىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى ءوسۋى قامتاماسىز ەتىلىپ, 2014 جىلى 2008 جىلعى دەڭگەيگە قاراعاندا جالپى وڭىرلىك ءونىم كولەمىنىڭ 2 ەسەگە ۇلعاياتىنى مەن نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمى 800 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجىنى قۇرايتىنى تۋرالى دەرەك پەن دايەگى قاتتى قۋانتقان.
وتكەن جىلى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسىمدەر 39 ملرد. 726 ملن. تەڭگەنى قۇراپتى. ونىڭ 16 ملرد. 175 ملن. تەڭگەسى جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە تۇسكەن. دەگەنمەن, ءوڭىر باسشىسى بۇگىندە وبلىستىق بيۋدجەتتىڭ دامۋ بيۋدجەتى بولا الماي وتىرعانىن وكىنىشپەن ايتىپ ءوتتى. وبلىس اكىمىنىڭ پىكىرىنشە, بيۋدجەتتى اقىلمەن, بىلىكتىلىكپەن قارجىلىق ىركىلىستەرگە جول بەرمەي, تولىق كولەمىندە ءتيىمدى پايدالانۋعا بولادى ەكەن. ول ءۇشىن ۇستىمىزدەگى جىلى اكىمدىك پەن وكىلەتتىلىگى بار سالىق ورگاندارى وبلىس بيۋدجەتىن تولىقتىرا ءتۇسۋ ءۇشىن قوسىمشا تابىس كوزدەرىنەن سالىق جيناۋ جۇمىسىن كۇشەيتە تۇسپەك. وبلىستاعى بارلىق سالىق تولەۋشىلەردى ەسەپكە الۋدى تارتىپكە كەلتىرۋ دە قولعا الىناتىن بولادى.
قانات بوزىمباەۆ ەسەپ ۇستىندە جۇرتشىلىققا ءوزىنىڭ ءوڭىر ەكونوميكاسىنا جاناشىر باسشى رەتىندەگى باستى ماقساتىن دا جاريا ەتتى.
– جامبىل وبلىسى, وكىنىشكە قاراي, دوتاتسياعا تاۋەلدى ءوڭىر بولىپ تابىلادى. وبلىس اكىمدىگىنىڭ الدىندا تۇرعان نەگىزگى ءمىندەت – وبلىستى ونەركاسىبى دامىعان, شاعىن جانە ورتا بيزنەسى جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلگەن تابىستى ايماققا اينالدىرۋ ءۇشىن قولىنان كەلگەننىڭ ءبارىن ىستەۋ, – دەدى اكىم.
بۇگىندە وڭىردە “100 اۋرۋحانا, 100 مەكتەپ” باعدارلاماسى شەڭبەرىندە وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 482 ملن. تەڭگەگە 19 اۋىلدا مەديتسينالىق نىساندار ىسكە قوسىلدى. وتكەن جىلى 85 دەنساۋلىق ساقتاۋ ورىندارىنا كۇردەلى جوندەۋ ءجۇرگىزىلدى. اۋىلدىق اۋرۋحانالاردا توسەك سانى كوبەيدى. وبلىستىق اۋرۋحانادا كارديوحيرۋرگيا بولىمشەسى اشىلىپ, قالالىق ەمحانادا حيرۋرگيا ورتالىعى ىسكە قوسىلعان.
دەگەنمەن, وبلىس اكىمى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا توقتالعاندا مەملەكەت ءۇشىن ادام دەنساۋلىعى وتە قىمبات بايلىق ەكەنىنە ماڭىز بەرە سويلەدى. ءوڭىر تۇرعىندارىن تۋبەركۋلەز, جۇرەك-قان تامىرلارى, ونكولوگيا اۋرۋلارى الاڭداتىپ وتىرعانىن دا جاسىرمادى.
– ماسەلە بار. ونى حالىقتان جاسىرماي ايتۋ قاجەت. وڭىردە انا مەن بالا ءولىمىنە جول بەرمەۋ كەرەك. وبلىستا 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا انا ءولىمى 2 ەسەگە كوبەيگەن. وبلىستا 18526 ادام وكپە اۋرۋىمەن اۋىرادى. ءاربىر 57-ءشى ادام اۋرۋ جۇقتىرۋ قاۋپى بار ايماقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر دەۋگە بولادى. مىسالى, قورداي اۋىلىندا ەلۋىنشى جىلدارى سالىنعان ەسكى وكپە اۋرۋحاناسى تۋرا مەكتەپتىڭ ىرگەسىنە ورنالاسقان (اكىمنىڭ ەسەبىنەن كەيىن بايزاق اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ اتىنان ءسوز العان ادام وسىنداي جاعدايدىڭ سارىكەمەر اۋىلىندا دا ورىن الىپ وتىرعانىن جەتكىزدى – ك.س.). بۇعان جول بەرۋگە بولمايدى. بۇل – دەموگرافيالىق ماسەلە. تۋبەركۋلەزبەن اۋرۋدىڭ الدىن الۋدىڭ پارمەندى شارالارى قاجەت. سوندىقتان, بۇل سالاعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, دارىگەرلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى قاتاڭ تۇردە قارالادى, – دەگەن وبلىس باسشىسى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى كەمشىلىكتەردى جويۋ ءۇشىن قولدان كەلگەن جاعدايدىڭ ءبارىن جاساۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزدى.
ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ونىڭ ءبىلىمى مەن عىلىمىنىڭ بيىك دەڭگەيىنەن كورىنەدى. سوندىقتان مەملەكەت ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا جىل سايىن قىرۋار قاراجات جۇمسايدى. سەبەبى تۇسىنىكتى. جاقسى ءبىلىم الۋ ءۇشىن جاقسى قامقورلىق كەرەك. وڭىردە وتكەن جىلى 9 مەكتەپ قۇرىلىسى, ونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 7 مەكتەپ قۇرىلىسى جۇرگىزىلگەن. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جۋالى اۋدانىنداعى كولباستاۋ اۋىلىندا 330 وقۋشىعا ارنالعان مەكتەپ اشىلسا, شۋ اۋدانىنداعى تولە بي اۋىلىندا 780 ورىندىق مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى جاقىندا اياقتالادى. وتكەن جىلى 33 مەكتەپ كۇردەلى جوندەۋدەن, 164 نىسان اعىمداعى جوندەۋدەن ءوتتى. “جول كارتاسى” بويىنشا 118 ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسى جوندەلدى. 2 ليتسەي جانە 2 مەملەكەتتىك ەمەس كوللەدج اشىلدى. ايتەسە دە, وبلىس اكىمىن وبلىستاعى ءبىلىم بەرۋ ساپاسى تولىق قاناعاتتاندىرمايتىن سياقتى.
– ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – وقۋشىلارعا ءححى عاسىرعا لايىقتى ءبىلىم بەرۋ. بىراق, ءبىز ول تالاپ دەڭگەيىنەن ءالى كورىنە الماي كەلەمىز. ءبىلىم سالاسىنىڭ كورسەتكىشى بويىنشا ون التى وبلىستىڭ ىشىندە ون بەسىنشى ورىندا تۇرمىز. جاقىندا ءبىر اۋدانداعى جاڭا مەكتەپتى بارىپ كوردىم, بىراق سپورت زالى وقۋشىلاردىڭ ۆولەيبول, فۋتبول ويناۋىنا جارامايدى. مەملەكەتتىڭ قارجىسىن ەلدىڭ بولاشاعى – وقۋشىلار ءۇشىن جۇمساعان سوڭ, ول جارقىراپ كورىنىپ تۇرۋى كەرەك, – دەدى ءوڭىر باسشىسى.
بۇگىنگى كۇنى وبلىستا 134 بالاباقشا جانە 59 شاعىن ورتالىق جۇمىس ىستەپ تۇر. وندا 21 مىڭ 500 بالا تاربيەلەنۋدە. وتكەن جىلى 4 بالاباقشا, 28 شاعىن ورتالىق اشىلدى. تاراز قالاسىندا 320 ورىندىق بالاباقشا قۇرىلىسى اياقتالدى. دەگەنمەن, اكىم وبلىستا 15 مىڭنان استام ءبۇلدىرشىن بالاباقشانىڭ كەزەگىندە تۇرعانىن اشىق ايتتى. بۇل ماسەلەنى ۋاقىت سوزباي شەشۋ ءۇشىن كاسىپكەرلەردى وسى ىسكە جۇمىلدىرۋ, ىنتالاندىرۋ ءىس-شارالارى قاراستىرىلاتىنىنان دا حاباردار ەتتى.
وڭىردە “جول كارتاسى” بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستار دا جاقسى ناتيجە بەردى. سونىڭ ارقاسىندا 276 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە استى. 13 مىڭنان استام جۇمىس ورنى اشىلدى. ەڭ باستىسى, بۇل جاقسى ءۇردىس بيىل دا جالعاسىن تاۋىپ, “جول كارتاسى” بويىنشا 207 نىسان قايتا جوندەۋدەن وتپەكشى. ءسويتىپ, بيىلعى جىلى وڭىردە جاڭادان 8 مىڭ 500 جۇمىس ورنى اشىلماق.
مادەنيەت, ونەر, جانە سپورت سالالارىندا دا جەتىستىكتەر بار. وبلىستا جاڭادان 7 كلۋب, 1 كىتاپحانا جانە تاراز قالاسىندا “لاشىن” فۋتبول كلۋبى اشىلسا, بيۋدجەت ەسەبىنەن تەننيس كورتتارى سالىندى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماقساتى – سپورتقا بارشانى تارتۋ, ونىڭ بۇقارالىلىعىن ارتتىرۋ. وسى ورايدا وبلىس اكىمى وڭىردەگى تۋريزم سالاسىنداعى ورىن الىپ وتىرعان كەمشىلىكتەرگە ناقتى مىسالدارمەن توقتالىپ ءوتتى.
وبلىس اكىمى ءوڭىردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ مەن قولداۋعا ناقتى شارالار جاساۋدى كوزدەپ وتىر. ول ءۇشىن شەتەلدىك ينۆەستيتسيا مەن ايماقتىڭ جەكە كاپيتالىن تارتۋ بويىنشا وبلىستىق باعدارلاما جاسالۋدا. ق.بوزىمباەۆ, سونداي-اق جامبىل وڭىرىنە دامۋ جونىندەگى جاڭا رەفورما اۋاداي قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. ول ءۇشىن نەگىزگى تىرەكتى تاۋ-مەتالل كەشەنى, قۇرىلىس, حيميا يندۋسترياسى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا سالۋ كەرەك. شيكىزاتتىق سەكتوردى جوعارى ەكسپورتتىق الەۋەتتى ونىمدەرمەن دامىتۋ قاجەت. سونداي-اق, وڭىردە شيكىزاتتىڭ ستراتەگيالىق مول قورى بار. ول ءوڭىردى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق تۇرعىدان سەرپىندى دامىتۋعا نەگىز بولادى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيىلعى جولداۋىندا الداعى ونجىلدىقتا جۇزەگە اسىراتىن جوبالاردى كورسەتىپ بەردى. دەمەك, ستراتەگيالىق جوسپار بار. ەندى وسى جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋ كەرەك.
ەسەپتى مۇقيات تىڭداۋ بارىسىندا ەل-جۇرت وبلىس اكىمىنىڭ الدىنا ۇلكەن ماقساتتار قويىپ وتىرعانىن ءبىلدى. قويعان سۇراقتارىنا قاناعاتتانارلىق جاۋاپتار الدى. كەيبىرىن اكىم جەكە قابىلدايتىن بولىپ كەلىستى. جەكە باسىنا قاتىستى ەمەس, ەل مەن جەرگە ورتاق سۇراق قويۋدا, اسىرەسە, جۋالى اۋدانى تۇرعىندارى بەلسەندىلىك تانىتتى. تالاس اۋدانى تۇرعىنىنىڭ “ويىق – س. شاكىروۆ – تەگىستىك” اۆتوموبيل جولىن جوندەۋدىڭ سوزىلىپ بارا جاتقانىنا جانە ونىڭ ساپاسىنىڭ تومەندىگىنە الاڭداۋشىلىعى دا وبلىس باسشىسى تاراپىنان قولداۋ تاپتى. وبلىستىڭ باسقا اۋداندارىنىڭ تۇرعىندارى دا اۋىل-ايماق ءۇشىن ەڭ وزەكتى دەگەن ماسەلەلەردى اكىمنىڭ قۇلاعىنا جەتكىزىپ, ولاردىڭ كوپ ۇزاماي شەشىمىن تاباتىندارىنا كوزدەرى جەتتى.
ماقساتقا مۇمكىندىك ساي جەردە دامۋعا كۇمان كەلتىرۋگە بولمايدى. ءوڭىردىڭ دامۋ جوسپارى جاسالۋدا. ينۆەستيتسيالىق جاڭا جوبالار بار. ۇكىمەت تاراز قالاسىنىڭ باس جوسپارىن بەكىتتى. دەمەك, الداعى بەس-ون جىلدا جامبىل قالا مەن دالا قاتار جاڭعىراتىن ءوڭىر بولادى دەگەن ءۇمىتىمىزدى ۇكىلەيىك.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى, جامبىل وبلىسى.
ناقتى ىستەردىڭ جاڭا سەرپىنى
وبلىس اكىمى البەرت راۋدىڭ بيىلعى ەسەبى كورنەكىلىك جاعدايدا ءارى مەرەكەلىك تۇرعىدا باستالدى. “كوكشەتاۋ” مادەنيەت سارايىندا ءان قالىقتاپ, كۇي كۇمبىرلەدى. وبلىس ومىرىنەن ءتۇسىرىلگەن كينوفيلم جينالىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ جىل ىشىندەگى تىرشىلىگىن قامتيتىندىقتان, وزاتتار ءبىر-ءبىرىن قۇتتىقتاپ, ءماز بولدى. سارايدىڭ ەكىنشى قاباتىنداعى اگروكەشەن سالاسى ەڭبەككەرلەرىنىڭ كورمەسىندە ينە شانشار جەر جوق دەسە بولعانداي. مۇنداي جينالىستارعا ءوزىمىز دە جىلدا قاتىساتىندىقتان, بۇگىنگى كورمەنىڭ اعىل-تەگىل مولدىعىنا ءتانتى بولدىق.
وسىنداي جاقسى ەكپىنمەن باستالعان وبلىس اكىمىنىڭ ەسەبىن وزدەرىنىڭ كەزەكتى حح سەسسياسىن وتكىزىپ وتىرعان وبلىستىق ءماجىلىستىڭ دەپۋتاتتارى مەن اۋدان جانە قالالاردىڭ اكىمدەرى, وبلىس اكتيۆى بىرنەشە رەت قول شاپالاقتاۋمەن قوشەمەتتەپ وتىردى.
– مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا ارنايتىن ءداستۇرلى جولداۋلارى ەلدىڭ قوعامدىق ومىرىندەگى ماڭىزدى وقيعا سانالادى,– دەدى البەرت پاۆلوۆيچ. – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ بيىلعى “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” جولداۋىندا الداعى ون جىلدىق دامۋىمىزدىڭ ناقتى باعدارلامالارى بەلگىلەندى. بۇلار قازاقستاننىڭ داعدارىستان كەيىنگى جاڭا الەمدە ءوزىنىڭ سەنىمدى ورنىن الۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزادى. 2020 جىلدىڭ پرەزيدەنتتىك باعدارلاماسى قوعام الدىنداعى جاڭا مىندەتتەرمەن قابىسىپ وتىراتىنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت.
وتكەن جىل بارشامىزدى سىناققا سالىپ, شىڭدالۋ مەكتەبىنەن وتكىزدى. الەمدىك قاۋىمداستىققا كىرىپ وتىرعان قازاقستاندى دا ەكونوميكالىق قارجى داعدارىسى اينالىپ وتپەدى. 2008 جىلدىڭ اياعىندا داعدارىسقا قارسى دەر مەزگىلىندە ءبىرقاتار شارالار كەشەنىنىڭ قولدانىلۋى, ناقتى سەكتور مەن قارجى رىنوگىن قولداۋ الەمنىڭ جەتەكشى ساراپشىلارىنىڭ جوعارى باعاسىن الۋىمەن قاتار, ەكونوميكانىڭ تومەندەۋىنە جول بەرمەدى. ەلباسىنىڭ “داعدارىس ارقىلى جاڭارۋ مەن دامۋعا” اتتى جولداۋىندا تۇجىرىمدى تاپسىرمالار قويىلدى.
ەڭ الدىمەن, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋعا جانە جۇمىسسىزدىقتىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋگە كۇش سالىندى. ءاربىر اكىمنىڭ ەكونوميكانى تۇراقتاندىرۋداعى ءىس-قيمىلى جۇمىس ورىندارىنىڭ جەتكىلىكتىلىگىمەن باعالاندى. وبلىستا 20 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلسا, سونىڭ ىشىندە “جول كارتاسىنىڭ” ۇلەسى 7 مىڭدى قۇراپ وتىر.
داعدارىسقا قارسى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋمەن قاتار, قازىر ءبىزدىڭ الدىمىزدا قازاقستان-2020 باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جانە ونىڭ جاڭا كەزەڭىنە دايىندىق جاساۋ مىندەتى تۇر. ءبىزدىڭ وبلىسىمىزدا ولاردى تابىستى ورىنداۋعا العىشارتتار جەتكىلىكتى. بۇل, ەڭ الدىمەن, اقمولا وبلىسىنىڭ باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگىن دامىتۋدا كورىنىس بەرمەك. اتاپ ايتقاندا, وعان:
– وبلىستىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىندەگى اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ;
– يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ;
– باسەكەلەستىك قابىلەتىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ;
– ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋ;
– حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن جانە مەديتسينالىق قىزمەت تۇرلەرىنىڭ ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى كىرەدى.
شىعارىپ سالعان جىلدا وبلىستىڭ اۋىل ەڭبەككەرلەرى جوعارى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزە الدى. مۇندا جالپى ءونىم كولەمى 212 ميلليارد تەڭگەگە جەتىپ, 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا 145 پايىزدى قۇرادى. وبلىس ديقاندارى 5,8 ميلليون توننا استىق جيناپ, گەكتار تۇسىمدىلىگى 12,6 تسەنتنەردەن اينالدى. استىقتىڭ جالپى ءتۇسىمى بويىنشا ءوڭىر رەسپۋبليكا بويىنشا ەكىنشى ورىنعا كوتەرىلدى.
اگروونەركاسىپ كەشەنىنە 27 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتۋ, ال مەملەكەت تاراپىنان تىكەلەي جاسالعان قارجىلاي قولداۋدىڭ 5 ميلليارد تەڭگەگە جەتۋى ديقاندار تىنىسىن كەڭىتتى. وسىنىڭ ارقاسىندا 759 ءتۇرلى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى ساتىپ الىنىپ, بارلىق ەگىس القابىنىڭ 60 پايىزىندا ىلعال ۇنەمدەگىش تەحنولوگيانى قولدانۋعا مۇمكىندىك جاسالدى. سونداي-اق, استىق ساتىپ الۋدىڭ كولەمى 1,5 ميلليون تونناعا ارتتىرىلۋى ۇلكەن كومەك رەتىندە اتاپ ءوتىلدى.
وبلىستىق بيۋدجەتتەن ساپالى تۇقىم ساتىپ الۋ ءۇشىن 50 ميلليون تەڭگە قارجىنىڭ ءبولىنۋى وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ كارتوپ ەگىستىگى القابىن 2,5 ەسەگە ارتتىرۋىنا جاعداي جاسادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە وتكەن كۇزدە جينالعان كارتوپ ءونىمى 2 ەسەگە كوبەيىپ, مۇنىڭ ءوزى وبلىس جانە استانا تۇرعىندارىن كارتوپپەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك جاسادى. كوكونىس القابىنىڭ كولەمى دە 20 پايىزعا ارتىپ وتىر.
كارتوپ جانە كوكونىس ونىمدەرىن ساقتاۋ ماقساتىندا جىلى قويمالار سالۋ جوبالارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. قازىرگى كۇنگە دەيىن جالپى سىيىمدىلىعى 20 مىڭ توننا بولاتىن وسىنداي 4 جوبا ىسكە قوسىلدى. مايلى داقىلداردى وڭدەۋ باعىتىندا دا ايتارلىقتاي جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ماسەلەن, اتباسار اۋدانىنداعى “سوچينسك” جشس-ىندە جىلىنا 1200 توننا ءونىم شىعاراتىن زاۋىت ىسكە قوسىلدى. وسىنداي تسەحتار بۋراباي, زەرەندى جانە قورعالجىن اۋداندارىندا دا جۇمىس ىستەي باستادى.
2009 جىلى جاڭادان ىسكە قوسىلعان كاسىپورىنداردىڭ ەسەبىنەن ەت ونىمدەرىن شىعارۋ كولەمى 42 پايىزعا ءوستى, شۇجىق ونىمدەرى 5,4 پايىزعا كوبەيدى. قۇس شارۋاشىلىعى جەدەل قارقىنمەن دامۋدا.
بايانداماشى ودان ءارى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق احۋالعا كەڭىنەن توقتالدى. قارجى جانە ەكونوميكالىق داعدارىسقا قاراماستان, يندۋستريالىق كەشەندە 127 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلدى. بۇل – الدىڭعى جىلعى كورسەتكىشتىڭ 91,9 پايىزى. بىراق, وتكەن جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىنان باستاپ سالاداعى قۇلدىراۋ توقتاتىلىپ, ءوندىرىس كولەمىنىڭ ءوسىمى بايقالدى. “جول كارتاسى” باعدارلاماسى بويىنشا اتقارىلعان شارالاردىڭ ارقاسىندا جەرگىلىكتى كاسىپورىندارداعى كىرپىش شىعارۋ, تسەمەنت ءوندىرۋ, اعاش بۇيىمدارى مەن قۇرىلىس زاتتارىن دايىنداۋ كولەمى ارتتى.
“ۆاسيلكوۆ تاۋ-كەن كومبيناتى” اق جوبالىق قۋاتى جىلىنا 13 توننا التىن ايىراتىن بايىتۋ فابريكاسىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتادى. “تىنىس” اق پوليەتيلەن قۇبىرلارىن شىعاراتىن جاڭا جەلى ىسكە قوسىلىپ, ءوندىرىس كولەمى 2,8 ەسە ءوستى.
جالپى, وبلىستىق باعدارلاما شەڭبەرىندە قۇنى 18 ميلليارد تەڭگەنىڭ 12 جوباسى ىسكە اسىرىلدى. جولداۋدا اتاپ كورسەتىلگەنىندەي, الداعى كەزدە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق قارىمنىڭ قۋاتى ەكسپورتتىق باعىت ۇستاناتىن بولادى. اكىم ءاربىر ينۆەستيتسيالىق جوبا بويىنشا جۇمىس كەستەسى باقىلاۋدا ۇستالاتىنىن ايتتى. سالاعا قارجى قۇيۋ 40 ميلليارد تەڭگەگە جەتپەك. ماقسات – جاڭادان 3000 جاڭا جۇمىس ورنىن قۇرۋ.
تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ جوسپارلانعان كورسەتكىشى 44 پايىزعا اسىرا ورىندالىپ, ونىڭ كولەمى 157 مىڭ شارشى مەتردەن اسىپ ءتۇستى. كوكشەتاۋ قالاسىندا دارىگەرلەر ءۇيى جانە ارداگەرلەر ءۇيى ىسكە قوسىلدى. ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارى قىزمەتكەرلەرىنە ارنالعان تۇرعىن ۇيلەر دە كوپتەپ سالىنۋدا. “نۇرلى كوش” قاناتقاقتى جوباسى بويىنشا كراسنويار كەنتىندە 276 ورالماندار وتباسىنا ارنالىپ 138 ءۇي سالىنىپ, وعان 276 ورالمان وتباسى قونىستاندى.
وبلىس اكىمى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتاعى الەۋەتتى, ونداعى اتقارىلعان ەلەۋلى تابىستاردى تىلگە تيەك ەتۋمەن قاتار, استانامەن سەرىكتەس ەلدى مەكەندەردەگى ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋداعى پروبلەمالارعا نازار اۋداردى. بۇل جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا تەلىمدەر ءبولۋ كەزىندە ەلەكتر قۋاتىمەن, سۋمەن جانە جولدارمەن قامتاماسىز ەتۋگە قارجىنىڭ جەتكىلىكتى قاراستىرىلماعاندىعىنان تۋىنداپ وتىر. اتالعان جەرلەردە سالىنعان ءبىلىم بەرۋ جانە مەديتسينا مەكەمەلەرى حالىق سانىنا سايكەس كەلمەيدى, از. الەۋمەتتىك سالا بويىنشا 40 نىسان قۇرىلىسىن تۇرعىزۋ قاجەت, بۇعان وبلىستىڭ قارجى مۇمكىندىگى جەتپەيدى. وسىعان بايلانىستى ارالاس رەسۋرستاردى پايدالانۋ باعدارلاماسىنىڭ جوباسى تالقىعا ۇسىنىلدى.
ەلباسىنىڭ “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” باعدارلاماسىمەن كوكشەتاۋ قالاسىندا جانە شورتاندى اۋىلىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپتەرى اشىلدى. ەڭبەك رىنوگى سۇرانىسىن ەسكەرە وتىرىپ, 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىستارى كوللەدجدەردە 30 پايىزعا, كاسىپتىك ليتسەيلەردە 25 پايىزعا وسكەن.
اقمولا وبلىسىنداعى باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋ ستراتەگياسىندا تۇرعىندار دەنساۋلىعىن ساقتاۋ مەن نىعايتۋ باسىم باعىت رەتىندە بەلگىلەنگەن. 2009 جىلى سالانى دامىتۋعا 17,4 ميلليارد تەڭگە بولىنگەن, بۇل 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا 3 ەسەگە ارتىق. بۇل – انا مەن بالا دەنساۋلىعىن قورعاۋ, تۋبەركۋلەز اۋرۋىن تومەندەتۋ, جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنىڭ الدىن الۋ, العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەكتى جەتىلدىرۋ, كادر ساياساتى سياقتى ماقساتتى سالالاردى ساۋىقتىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەنى ايتىلدى.
ەڭ باستىسى, تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ عانا ەمەس, بارشامىزدىڭ مىندەتىمىز دەپ ءتۇسىنۋ قاجەت. وسى رەتتە, سالاماتتى ءومىر سالتى كەڭىنەن ناسيحاتتالىپ, بالالاردىڭ ەرتە جاستان دەنە تاربيەسى, سپورتپەن شۇعىلدانۋىنا بارىنشا جاعداي جاسالۋى ءتيىس.
ا.راۋ 2010 جىلدىڭ باسىم باعىتتارى مەن مىندەتتەرى قاتارىندا جاڭا تەحنولوگيانى ەنگىزۋ ەسەبىنەن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, باعانىڭ نەگىزسىز وسۋىنە جول بەرمەۋ, “جول كارتاسى” بويىنشا ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جالعاستىرۋ, “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ, ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەرگە الەۋمەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىن كوپتەپ تارتۋ ماسەلەلەرىن اتاپ ءوتتى.
باياندامانى تالقىلاۋعا وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتتارى – تسەلينوگراد اۋدانىنداعى “استىق” اف توراعاسى مارات قامزەباەۆ, اتباسار قالاسىنداعى “اجدار جانە ك” كووپەراتيۆىنىڭ باسشىسى اجدار تايشىتوۆ, وبلىستىق “ارقا اجارى” گازەتىنىڭ باس رەداكتورى جابال ەرعاليەۆ, كوكشەتاۋ قالالىق اۋرۋحاناسىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى سەرگەي زيباروۆ, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستۋدەنتى ينديرا سۇلەيمەنوۆا قاتىسىپ, وبلىس اكىمىنىڭ جىلدىق جۇمىسىنا قاناعاتتانارلىق باعا بەردى.
ەسەپتى جينالىسقا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ورال مۇحامەدجانوۆ قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى.
باقبەرگەن امالبەك, اقمولا وبلىسى.