جيىرما جىلدىق تويى قارساڭىندا ارعى-بەرگى تاريحى تۇگەندەنىپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, مادەني كورسەتكىشتەرى, وسى عالامات جوبانىڭ باستاۋىندا بولعان ازاماتتاردىڭ ەستەلىكتەرى باسپاسوزدە كەڭىنەن جاريالانۋدا. ياعني, ءتور قالانىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسىن كوزىقاراقتى جۇرت جاقسى بىلەدى. ال 2030 جىلعا اياق باسقاندا, استانانى قالاي ەلەستەتۋگە بولادى؟ باس قالامىز قاي باعىتتا داميدى, «اقىلدى قالانىڭ» ازاماتتارعا بەرەرى نە؟ جاڭا بەلەسكە قادام باسقان تۇستا وسى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەپ كورسەك.
اڭگىمەنى تىم الىستان ەمەس, جۋىردا عانا جاريالانعان جاڭالىقتان باستايىق. جاقىن ارالىقتا استانانىڭ بايقوڭىر اۋدانىنا قاراستى «جاستار» شاعىن اۋدانىنداعى ا.باراەۆ, ا.كراۆتسوۆ, ج.تاشەنوۆ جانە ت.حۋسەين كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا «اقىلدى» اۋدان جاسالاتىندىعى تۋرالى حابار جىلت ەتكەندە ەل ەلەڭدەي قالدى. ونىڭ ءمانى مىنادا. جوسپار بويىنشا جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ارقىلى قىزدىرىلاتىن تروتۋارلار, جىلىتىلاتىن جولدار, «اقىلدى» جۇرگىنشى جانە كولىكتىك جوسپارلاۋ, تسيفرلىق-موبيلدىك كاسىپكەرلىك, «اقىلدى» ينفراقۇرىلىم (جارىق, كارىز), قوقىستى سارالاۋ جانە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەن قۇرالاتىن جۇيە قۇرىلماق.
وسى ايتىلعانداردىڭ ىشىنەن جىلىتىلاتىن جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولىن الىپ قارايىقشى. الدىمەن جىلى جولدا مۇز قاتپايدى – جۇرگىنشىلەردىڭ تايىپ جىعىلۋى, مەرتىگۋى بولمايدى. بۇل – قاۋىپسىزدىكتىڭ نىشانى. جولداعى قاردى كۇنى-ءتۇنى سىپىرىپ-تازالاۋدىڭ قاجەتى جوق – ەڭبەك كۇشى مەن قاراجات ۇنەمدەلەدى.
زاماناۋي تەحنولوگيانى ەنگىزۋگە «جاستار» اۋدانى بەكەر تاڭدالماعان. اۋداننىڭ قالانىڭ قاق ورتاسىندا ورنالاسۋى, ەسىلدىڭ ەكى بەتىنە دە شىعاتىن جولدىڭ بويىندا جاتۋى, ەڭ باستىسى الەمدەگى «اقىلدى» قالالاردىڭ ءبىرى – بارسەلونانىڭ ۇلگىسى ەسەپكە الىنعان كەزدە, ونىڭ قالانىڭ ەسكى بولىگىندە ورنالاسۋى ەسكەرىلگەن.
بۇل جۇيە الدىمەن اتالعان اۋدان تۇرعىندارىنىڭ كوممۋنالدىق شىعىندارىنىڭ ۇنەمدەلۋىنە سەپتىگىن تيگىزبەك. جاۋاپتى قۇرىلىمدار ينجەنەرلىك جەلىلەردىڭ كۇيىن, توزىپ-توزباعاندىعىنا دەيىن اۆتوماتتى تۇردە تەكسەرىپ وتىرادى.
ونىڭ ۇستىنە تۇرعىنداردىڭ قىزمەت كورسەتۋشى كومپانيالارمەن ەلەكتروندى بايلانىسى جەتىلدىرىلمەك, سونداي-اق جابدىقتاردى ءموبيلدى قوسىمشالار ارقىلى باسقارۋ, توتەنشە جاعدايدا ءۇيدى ەلەكتر قۋاتىنان, گاز قىزمەتىنەن شۇعىل اجىراتۋ اۆتوماتتاندىرىلادى.
«جاستاردىڭ» تۇرعىندارى ەسىكتەن وتكىزەتىن ماگنيتتى كارتالارى مەن كىلتتى كەرەكسىز قىلاتىن كۇن دە جاقىن. بەينەتانۋ كامەراسى بازاعا ورنالاستىرىلعان ادامدى «تانىعان» بويدا ەسىك الدىڭىزدان ايقارا اشىلادى.
قولايلى ايالدامالار, ەنەرگيا ۇنەمدەۋشى لامپالار – قازىر بۇل كوزگە ۇيرەنشىكتى تەحنولوگيالار.
«اقىلدى» اۋداننىڭ بۇدان باسقا دا يگىلىكتەرى جەتەرلىك. ەڭ باستىسى, بۇنداي جۇيە بولاشاقتا استانامىزدى تولىق قامتيتىندىعىنا ەشقانداي كۇمان جوق. بۇل بۇل ما, قازىرگى تاڭدا «اقىلدى اۋدان» جوباسى اياسىندا 40-تان استام تەحنولوگيالىق شەشىمدەر ىرىكتەلىپ, ولاردى جۇزەگە اسىرۋ جاعى قاراستىرىلىپ جاتىر. اتاپ ايتساق, ول اقىلدى جارىقتاندىرۋ, بالالاردىڭ ويىن الاڭدارى, ەلەكتر ەنەرگياسىن باقىلاۋ جۇيەسى, اقىلدى باعدارشامدار, تۇلعاتانۋ جۇيەسى 2030 جىلعا قاراي استانانى الەمدەگى باس قالالاردىڭ الدىنا شىعارادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. استانا قالاسىن دامىتۋدىڭ باس جوسپارىنا سايكەس, 2030 جىلعا دەيىن ەلوردا اۋماعى كەڭەيمەيدى جانە 71 مىڭ گا كولەمى شەگىندە قالادى, ونىڭ شەڭبەرىندە تۇرعىن ءۇي جانە قوعامدىق قۇرىلىس سالۋ اۋماعى 8,9 گا كولەمىنەن (2013 جىلى) 17,9 گا كولەمىنە دەيىن وسەدى. بۇل ءۇشىن اكىمدىكتىڭ اعىمداعى كەزەڭدە قۇرىلىس سالۋ اۋماقتارىن ينجەنەرلىك-كولىكتىك ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ جانە 2030 جىلعا دەيىن تۇرعىن ءۇي سەكتورلارىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن قايتا جاڭارتۋ جانە 2023 جىلعا دەيىن ۇيىسقان قۇرىلىس سالۋ بويىنشا كەشەندى دامۋ جوسپارى ازىرلەنگەن.
قازىرگى ساتتە ەلوردانى دامىتۋدىڭ جوسپارىن ازىرلەۋ بويىنشا كونكۋرس وتكىزىلۋدە, ال ونىڭ شەڭبەرىندە ۇلىبريتانيادان, كانادادان, سينگاپۋردان جانە گونكونگتەن الەمنىڭ جەتەكشى ارحيتەكتۋرالىق بيۋرولارى ءوز جوبالارىن ۇسىنۋدا.
رەسمي ساراپتامالارعا قاراعاندا, 2030 جىلعا قاراي حالىق سانى بولجام بويىنشا 1 ملن 220 مىڭ ادامدى قۇرايدى. بۇل كورسەتكىش مەزگىلىنەن بۇرىن ورىندالۋى دا بەك مۇمكىن. ويتكەنى حالىقتىڭ وسىمىنەن, الەۋمەتتىك جاعدايىنان حابار بەرەتىن اۆتوكولىكتەردىڭ سوڭعى جيىرما جىلداعى سانىن قاراپ كورەيىك. قازىرگى ۋاقىتتا استانا قالاسىندا 368 837 اۆتوكولىك تىركەلگەن, ال 1998 جىلى «تەمىر تۇلپار» سانى 12 665 (!) ەدى, ياعني 30 ەسەگە كوبەيگەن. قازىر كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ, ونىڭ ىشىندە شۆەد عالىمى كەلل نوردسترەمنىڭ پىكىرىنشە, ەندى ەلۋ جىلدان سوڭ الەمدەگى 218 مەملەكەتتىڭ ورنىن 600 قالا باسادى-مىس. تاريحقا دا كوز جۇگىرتەر بولساق, دەشتى قىپشاق دالاسىنداعى تۇركىستان, سىعاناق, سايرامداردىڭ مەملەكەتپەن تەڭ دارەجەلى مارتەبەسى بولعاندىعىن كورەمىز. وسىعان قاراعاندا, الگى بولجامعا سەنۋگە بولاتىنداي, الەمدىك عالىمدار دا مۇنداي قۇبىلىستى ەسكەرگەنگە ۇقسايدى. ال جاڭا زاماندا استانا ەلىمىزدىڭ جۇرەگى رەتىندە حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى ورنىن ايقىنداي ءتۇسىپ, دامۋ شىڭىنا شىعاتىنى انىق. البەتتە, جاس قالالاردى زامان تالابىنا ساي جاڭعىرتۋ وڭاي. ونىڭ ۇستىنە استانانى دامىتۋ العاشقى كۇندەردەن-اق ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا يننوۆاتسيالارعا, جاڭا تەحنولوگيالارعا, زاماناۋي ۇدەرىستەرگە نەگىزدەلدى. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى دارىندى جاستاردىڭ باس قالاعا شوعىرلانۋىنا جاعداي جاسالدى. مىنە, بۇل ۇدەرىستىڭ جەمىسىن ءبىر عانا مىسالمەن دايەكتەسەك بولار – استانا قازىر ءوز-ءوزىن قارجىلىق قامتاماسىز ەتەتىن مەگاپوليس.
ەگەر قالانى ادامزاتتىڭ بولاشاعىنا بالاساق, جاھاندىق قالالاردىڭ جاڭا الەمنىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي تىرەگى بولاتىندىعىنا ەشقانداي كۇمان جوق. ءدال وسى الىپ قالالار ەكونوميكانى ورگە جەتەلەيدى. مىسالى, الداعى ەلۋ جىلدا قازاقستان حالقىنىڭ 70 پايىزى قالالارعا قونىستانادى دەگەن بولجام بار.
دەمەك, ۋاقىت كوشىنەن قالماۋ ءۇشىن قالالارداعى ءومىر نەمەسە تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ الدىڭعى قاتارعا شىعادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا قالالىقتاردىڭ جۇمىس جاساۋىنا, كاسىپ اشۋىنا, تۇراقتىلىق, قاۋىپسىزدىك پەن جايلىلىقتى سەزىنۋىنە باسا ءمان بەرىلەدى.
استانانىڭ الدىنداعى ماقسات تا وسى. الەمدە تۇتاس ەلدى ىلگەرى سۇيرەيتىن, سۇيرەپ جۇرگەن قالالاردىڭ مىسالى از ەمەس. تاياۋ شىعىستى الىپ قاراساق – دۋباي, وڭتۇستىك-شىعىس ازياعا قاراساق – سينگاپۋر مەنمۇندالايدى.
ولاردىڭ قاسىندا استانانىڭ دا مۇمكىندىكتەرى, ارتىقشىلىقتارى كوپ – ءبىزدىڭ ەلوردا ەۋرازيانىڭ جۇرەگىندە ورنالاسقاندىعىنىڭ ءوزى دە بولاشاعىن ايقىنداي تۇسەدى. دەمەك, 2030 جىلعا قاراي استانانىڭ الەمدىك يننوۆاتسيا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم, ساۋدا مەن ءتۋريزمنىڭ الەۋەتتى ورتالىعىنا اينالۋىنا تولىق مۇمكىندىگى بار.
سەرىك ابدىبەك, «ەگەمەن قازاقستان»