ماڭعاز ولكە ماڭعىستاۋ تۇبەگىنەن قانشاما ەسىمى ءماشھۇر تاريحي تۇلعالار شىققانى ايان. ماڭعىستاۋ دەسە الدىمەن بەكەت اتا, شوپان اتا, شاقپاق اتا, قوشقار اتا دەپ جالعاسا بەرەتىن كىل ارۋاقتى بابالارىمىز ەسىمىزگە تۇسەدى. جالپى, ماڭعىستاۋ ءوڭىرى ءدىن جولىن ۇستانۋ ءداستۇرى بويىنشا ەجەلدەن ونەگەگە باي, كيەلى دە شەجىرەلى ولكەلەرىمىزدىڭ ءبىرى.
ماڭعىستاۋدا فورت-شەۆچەنكو دەگەن قالا بار. ول قالانىڭ نەگىزگى تاريحي اتاۋى «اقكەتىك» بولعان. كەيىن رەسەيدىڭ قولاستىنا كىرگەن كەزدە قالانىڭ اتاۋى «فورت-الەكساندروۆسك» دەپ اتالىپ كەتكەن ەكەن. بۇل قالا − ماڭعىستاۋدىڭ كيەلى قارا شاڭىراعى. كەزىندە وسى ارادان ۇلت مۇددەسى جولىندا كۇرەسكەن جالاۋ مىڭباي ۇلى, زۇلقارناي بايمىرزاەۆ, تولەسىن اليەۆ, ءنادىر قىلىش, توبانياز ءالنيازوۆ, بايبوز قيلىباەۆ سىندى ارىستار تۇلەپ ۇشقان ەدى.
ماڭعىستاۋدا جەرگىلىكتى اداي رۋىنىڭ قوساي اتا تاقتاسىنان ەكى اتاقتى حازىرەت شىققان دەسەدى. ءبىرى ابدوللا حازىرەت جانالى ۇلى (1856-1919), ەكىنشىسى ءالجان حازىرەت بايمىرزا ۇلى (1842-1917).
بايمىرزا ۇلى ءالجان حازىرەت ماڭعىستاۋ وڭىرىندە مۇسىلمان ءدىنىنىڭ كەڭ قانات جايۋىنا ۇلەس قوسقان عۇلاما ءدىنباسىلارىنىڭ بىرەگەيى. ول مەككەگە قاجىلىققا بارىپ, حاق مۇسىلماندىق پارىزىن وتەگەن جان رەتىندە دە حالىق اراسىندا سىيلى تۇلعا. ءالجان 29 جاسىندا ورىس-قازاقتى مويىنداتقان وقىمىستى ءدىندار. قاعباعا قيىن جولمەن بارىپ ءتاۋ ەتكەن قاجى. اقكەتىك قالاسىندا مەشىت سالىپ, ول ءدىن ورداسى اقمەشىت اتانعان.
فورت-الەكساندروۆسك قالاسىندا ەڭ العاشقى قازاق مەشىتىن سول كەزدەگى سۋديا, نيكولاي پاتشاعا قىزمەتىمەن جاعىپ, مەدال العان ا.بايزاق ۇلى دەگەن كىسى 1888 جىلى حالىقتان قارجى جيناپ سالدىرادى. يمامى – ءالجان يشان. ءالجان 1917 جىلى قايتىس بولعاننان كەيىن, ونىڭ ورنىنا ازانشى بولىپ تۋعان ءىنىسى وسپان بايمىرزا ۇلى بەكىتىلەدى. ەكەۋى دە وتە ءبىلىمدى, اراب تىلىنەن ساۋاتتى كىسىلەر بولعان دەسەدى.
ماڭعىستاۋ مۇراعاتىندا ساقتالعان ماڭعىستاۋ ۋەزى باستىعىنىڭ زاكاسپي وبلىستىق باستىعىنا جولداعان قۇجاتىندا: «فورت-الەكساندروۆسكىدەگى قىرعىز (قازاق) مەشىتىن ماڭعىستاۋ ۋەزى, تۇرىكمەناداي بولىسى, شالبار اۋىلىنىڭ قىرعىزى (قازاعى) 1878 جىلى حيۋادا ءبىلىم العان ءالجان يشان قاجى بايمۋرزاەۆ باسقارادى. مەشىتكە ازداعان جەرگىلىكتى قىزمەتكەرلەر مەن ساۋداگەرلەردەن باسقا, ەلدىڭ كوشپەندىلىگىنە بايلانىستى, ادام سيرەك بارادى. مەشىتتى جەڭىل جوندەۋ جانە ونى جىلىتۋ, جارىقپەن قامتاماسىز ەتۋ تەك حالىقتىڭ مولداعا بەرگەن ازداعان كومەگىنىڭ ەسەبىنەن جۇرگىزىلەدى. مولدانىڭ كۇن كورىسى دە سونىڭ ىشىندە. مولدانىڭ ءوزى كەدەي تۇرادى. قولىنداعى 3 سيىردان باسقا مالى, يەلىگىندە جەر, سۋى جوق. مەشىت جانىنداعى شاعىن كىشكەنە ۇيدە تۇرادى. وندا مەكتەپ ورنالاسقان. ونى مولدانىڭ تەك ءوز ۇيىندە وقىپ, وزىنەن ءبىلىم العان بالاسى سالتانات باسقارادى», دەلىنگەن.
ءالجان حازىرەتتىڭ شەجىرەلىك تاقتاسىنا توقتالساق, اكەسى بايمىرزادان ءۇش ۇل: توقجان, ءالجان, وسپان. توعجاننان ەسقالي ودان ءبالي. ال وسپاننان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ستاليندىك رەپرەسسيا قۇربانى بولعان زۇلقارناي بايمىرزاەۆ (1898-1938). ءالجاننىڭ پەرزەنتى – سالتانات.
اتاقتى جىراۋ ساتتىعۇل جانعابىل ۇلى ءوز جىرلارىندا تاريحي تۇلعالار حاقىندا تەلەگەي دەرەكتەر قالدىرعان. ول «التى ارىس قوسايعا ارناۋىندا» ءالجان حازىرەت تۋراسىندا: ... «بەس ارىس شالبار» بولعالى, شەتىنەن باسى حان ەدى, حالىق ءۇشىن قايىر-دۇعا ەتكەن اۋليەلەرى دە بار ەدى. الجەكەدەي حازىرەت دۇنيەدەن كوشكەندە اسپاننىڭ ايى تۇلدانعان, شاريعات-ءدىننىڭ شامى ەدى. شايحى ەدى شارعى اۋدارعان, ءشاھاردان مەشىت قۇلدانعان. جيىرما توعىز جاسىندا ۇلۋعى پىردەن باتا العان, پاتشاداي باسى بۇلدانعان. سەكىلدى ءدىننىڭ تىرەۋى, قوسايدىڭ ەكى ءپىرى ەدى, قوپاداعى ابدوللا الجەكە ەدى بىرەۋى. قول كوتەرىپ بۇلاردىڭ جۇرتى ءۇشىن ەدى تىلەگى. تىرشىلىكتە ۇستىنەن ءمۇريتى كەتپەي تۇنەدى. بىرازىراق ايتايىن, الجەكەدەي يشاننان قۇداي ءۇشىن ءۇي سالعان, بار ەدى نىشان-يمانى. حان كوتەرىپ قادىرلەپ اداي حالقى سىيلادى. دۇنيە-ءفاني دارىلدەن كەرۋەنى كوشكەندە ەستىگەن جاندار قيمادى. ارعى اتاسى وگىزدەن قالماقتىڭ شەبى قيرادى. قاعباعا تاۋبە-قاج قىلىپ, ءدىن ءۇشىن جانىن قينادى. ارتىندا قالعان سالتانات اق مەشىتتى بۇل دا ۇستاپ بولىپ تۇر جۇرتتىڭ يمامى. نە دەمەيدى دۇشپانى, اتانىڭ جولىن تۇتقاندا سىپايى ماقسىم بۇل كۇندە حالىقتىڭ بولىپ ۇستازى, ۋچيتەل بولىپ شكولعا, پاتشادان ورىن ۇستادى. تاعىلىم بەرىپ نادانعا ۇزارتتى ءسويتىپ قىسقانى... – دەيدى. ال وسى جىردىڭ كەزەكتى جولدارىندا: سەكىلدى ءدىننىڭ تىرەۋى قوسايدىڭ ەكى ءپىرى ەدى – قوپاداعى ابدوللا,
الجەكە ەدى بىرەۋى... – دەگەنى, ءبىز جوعارىدا اتاپ وتكەن ابدوللا حازىرەت جانالى ۇلىن ايتىپ وتىرعانى. «قوپاداعى ابدوللا» دەگەنى, اتىراۋ وبلىسىنداعى ساعىز ستانساسى بۇرىن «قوپا» دەپ اتالعان ەكەن, سونداعى ابدوللا دەپ وتىرعانى ءبىز جوعارىدا اتاپ وتكەن ەكى حازىرەتتىڭ ءبىرى. ءالجان يشانمەن بىرگە ساعىزدا كوكمەشىتتى ۇستاعان عۇلامالاردىڭ ءبىرى (وسى ابدوللا حازىرەت بولۋى كەرەك) كەزىندە الجانمەن بىرگە وقىعان. ەل اۋزىندا وسى مەشىتكە اققۋ ۇشىپ بارعان دەسەدى. سوفىلىق مەكتەپتىڭ تۇلەكتەرى جىل سايىن سول كوكمەشىتتە كەزدەسىپ وتىرادى ەكەن دەگەن دە اۋىزەكى اڭگىمە ساقتالعان.
سالتانات تا اكەسىنىڭ جولىن جالعاستىرىپ, ءدىن جولىن ۇستانادى. 1891 جىلى فورت-الەكساندروۆسك قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى سىندى ارابشا ءبىلىم الىپ, فورتتا مەشىت-مەدرەسەدە شاكىرت تاربيەلەگەن اتاقتى يشانداردىڭ ساناتىندا بولعان.
1907 جىلى استراحاندا جاڭا ءادىستى مەكتەپتە وقىعان, 1913 جىلعا دەيىن جەرگىلىكتى بالالاردىڭ ساۋاتىن اشقان ەكەن. ءالجان 1917 جىلى ومىردەن وزعاننان كەيىن ورنىنا تۋعان ءىنىسى ازانشى وسپان بايمىرزا ۇلى بەكىتىلەدى. وسپان مەشىتتى 1920 جىلعا دەيىن باسقارىپ, كەيىن سالتانات 1920-1938 جج. ارالىعىندا يماندىلىقتىڭ اق تۋىن جىقپاي, 18 جىل بويىنا قىزمەت ەتەدى.
ال وسپان 1929 جىلى دۇنيەدەن وزادى. اعاسى ءالجان ەكەۋىنىڭ بەيىتى قازىرگى تۇپقاراعان اۋدانىنداعى «سەيدي-سيسلام اتا» قورىمىندا (بۇل بەيىتتە مۇرىن جىراۋدىڭ دا سۇيەگى جاتىر) جەرلەنگەن.
ءالجان ۇلى سالتاناتتىڭ ءدىن جولىندا قىزمەت ەتكەن كەزەڭى ناعىز اتەيستىك وكتەمدىك بەلەڭ الىپ تۇرعان ءداۋىر ەدى. كوپ ۇزاماي ول قىسپاققا الىنا باستايدى. جۇرگەن جەرى, باسقان ءىزى, ايتقان ءسوزى – ءبارى-ءبارى قارا تىزىمگە الىنادى. كەي قۇجاتتاردا سالتاناتتىڭ ءوز قولىمەن جازعان ارىزى ساقتالعان. ول حاتتا: «اكەسى ءالجان مەن ءىنىسى وسپاننىڭ ەشقانداي يمام, مولدا بولماعاندىعىن, ءوزىن وسپاننىڭ ۇلى ەكەندىگىن, كەدەي وتباسىنان شىققانىن» جازسا, ەندى ءبىر دەرەكتە سالتاناتتىڭ: «اكەم ءالجان ساۋاتسىز, تەك مەشىتتە قاراۋىل, ازانشى ەتىپ پايدالانعان, ەكەۋى دە (وسپان دا) يمام بولماعان» دەۋىنىڭ نەگىزسىزدىگى كورىنەدى. ويتكەنى سول تۇستا زامان اعىمىنا قاراي سالتاناتتىڭ, وكىنىشكە قاراي تەگىن جاسىرۋىنا تۋرا كەلدى. دىنگە مۇنداي كوزقاراس حالىقتى يماندىلىقتان, ىزەتتىلىكتەن, قايىرىمدىلىقتان, سالت-سانا, ادەت-عۇرىپتان, ۇلتتىق سەزىمنەن ايىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر تاپتىرماس جولى بولىپ, كەڭەس وكىمەتى بۇل ماسەلەنى ءوزى ساقىنادان كەتكەنشە كۇن تارتىبىنەن تۇسىرگەن جوق. ءوز اۋىلىنىڭ ادامدارىنىڭ ايداپ سالۋىمەن, كۇنشىلدىك پيعىلمەن سالتانات ءالجانوۆ قارا تىزىمنەن بوساتىلماي, 1938 جىلعى 27 جەلتوقساندا گۋرەۆ وبلىسى بويىنشا ۋنكۆد ۇشتىگىنىڭ ۇكىمىمەن «حالىق جاۋى, ءدىن وكىلى» دەپ ايىپ تاعىلىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى.
سالتاناتتىڭ ايەلى مەتكەل امانيازوۆا, كەلىنى الما جانباتىرقىزىنىڭ ۇلى ابدىراسۋلگە جەتكىزۋىنشە, وتىز سەگىزىنشى جىلى ۇيگە بىلعارى قارا كۇرتەلى, فۋراجكالى ەكى ادام سالتاناتتى ىزدەپ كەلىپ, الىپ كەتكەنىن, ارتىنان ىزدەپ بارعاندا كەزدەسۋگە رۇقسات بەرمەگەنىن ايتقان ەكەن دەيدى. بۇگىنگى تاڭدا ءالجان يشان قاجىنىڭ كوزى كورگەن ەكى عاسىر, وتىز جىلداي ۋاقىت وتسە دە اللاننىڭ ءۇيى «اق مەشىت» ءالى كۇنگە دەيىن قاز-قالپىندا تۇر. سالتانات ءالجان ۇلى 1938 جىلى ۇستالىپ كەتكەننەن كەيىن يەسىز قالعان مەشىت عيماراتىنىڭ كوك كۇمبەزى قۇلاتىلىپ, مەشىت ءوز اتاۋىنان الىستايدى. سوعىس جىلدارىنا دەيىن «قوسشى» وداعىنىڭ قويماسىنا اينالىپ, ال سوعىس جىلدارى زات ساقتاۋشى قويما بولادى. بۇگىندە ول عيمارات «جاقسىبەك» اتتى دۇكەن.
قاسيەتتى اللا ءۇيىن, ەسىمى ءماشھۇر اتالار ۇستانعان «اق مەشىتتى» ۇرپاقتارىنا قايتارار كۇن تۋدى دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل اتالاردىڭ تاعىلىمىن, بابالاردىڭ ءداستۇرىن ساقتاپ, كەيىنگى ۇرپاققا ناسيحاتتاۋدا ۇلكەن ونەگەلى جۇمىس بولار ەدى.
ارادا قانشا ۋاقىت وتسە دە, ءبىر اللانىڭ قۇدىرەتى شەكسىز عوي, 2004 جىلى قاراقيا ويپاتىنداعى الاتوبە ماڭىندا جەتىبايلىق ساميعوللا ۇمبەتوۆ ەسىمدى ساياتشى اڭ اۋلاپ ءجۇرىپ, قاشقان تۇلكىنى ىندەتىپ بارىپ, ءىندى قازعاندا جاشىكتە ساقتالعان, ءبىرشاما بەتتەرى سارعايعان قۇندى كىتاپتار تابىلادى. بىرنەشە كىتاپقا سوعىلعان, ديامەترى 42 مم ءمور تاڭبادا شەڭبەر بويىمەن جوعارعى جارتى دوعادا «يمام مۋللا كيرگيزسكوي مەچەتي», ورتاداعى كولدەنەڭ ءۇش جولدا «ۆ فورت الەكساندروۆسك», تومەنگى جارتى دوعادا «سالتانات الدجانوۆ» دەپ جازىلعان. جازۋ ۇلگىسى توڭكەرىسكە دەيىنگى ورىس گرافيكاسى. سونىمەن قاتار يمامنىڭ ءوز قولىمەن جازىلعان, اراب گرافيكاسىنداعى تەكتىك تارالىمى: «يمام موللا سالتانات ءالجاني», 11 – اداي ۇلى – 10. قۇدايكە ۇلى – 9. قوساي ۇلى – 8. بايبول ۇلى – 7. مامبەتقۇل ۇلى – 6. توقتامىس ۇلى – 5. وگىز ۇلى – 4. قازانعاپ ۇلى – 3. بايمىرزا ۇلى – 2. توقجان – 1. ءالجاني – سالتانات. جانە وعان كىتاپ سىيلاۋشى قولىمەن جازعان سوزدەرى ساقتالعان: ء«ۇشبۋ كىتاپ سالتانات الجان ۇلىنىكى», «ساحيب سالتانات», «اي احۋن مۋللا سالتانات», ء«ۇشبۋ ءال-حيدايت مۇباراك بولسىن. سۋلتانات بين ءالجاني, يشان حاجى بايمىرزا ۇلى» سياقتى دەرەك كوزدەرى بار.
تابىلعان كىتاپتاردىڭ ءبىرى «حيدويا \فيكح – سەنىمدى نۇسقا-تولىق شاريعات كىتابى/, اۆتورى بۋرحاناددين مارعيناني, مۇنىڭ تۇسىندىرمەلەرى ءال-كيفايا, جەتكىلىكتى جالاليددين حورەزمي, ءال-كارلاني», 1904 جىلى جارىق كورگەن.
كىتاپتاردىڭ ەندى بىرىندە «شار ۋل بۋحايا-شارھۋل ۋا كايە فينح, حيدويانىڭ ۇزىندىلەرى, قىسقارتىلعان نۇسقاسى –اراب ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسى تۋرالى جيناق ەكەن. بۇل كىتاپتا سالتانات احۋننىڭ ءوز قولىمەن ءار پاراعىنا تۇسىندىرمە جازعان قولتاڭبالارى بار. كەيبىر پاراقشالارىندا اراب ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىنا بايلانىستى جازعان ءدارىس قاعازدارى دا ساقتالىپ تۇر. نەگىزى, تابىلعان كىتاپتاردىڭ جالپى سانى 16. بۇل كىتاپتاردىڭ كەلەشەكتە تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىنى انىق.
ءالجان ۇلى سالتانات يشاننان ءۇش ۇل: ۇلكەنى قاپسۇلتان, ورتانشىسى قانسۇلتان, كىشىسى ءانۋار.
ۇلكەنى قاپسۇلتان 1913 جىلى تۋعان. ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسىپ, ەرلىك كورسەتىپ, «قىزىل جۇلدىز», «وتان سوعىسى» وردەندەرىن العان. جاستايىنان اكەسىنىڭ نەمەرە ءىنىسى زۇلقارناي بايمىرزاەۆتىڭ تاربيەسىندە بولىپ, ول ماسكەۋگە وقىتۋ ءۇشىن الىپ كەتەدى. سوندا ءبىلىم الىپ, ورىس قىزىمەن وتباسىن قۇرىپ, قالىپ قويادى. ۆولوديا, ۆالەرا ەسىمدى ۇلدارى دۇنيەگە كەلەدى. ۆالەرا اتتى ۇلىنان نەمەرەسى ميحايل بۇگىندە ماسكەۋدە وتباسىمەن تۇرادى. ال ورتانشى ۇلى قانسۇلتان 1915 جىلى تۋعان. ۇزاق جىلدار بويى تاۋشىق اۋىلىندا بانك سالاسىندا ەڭبەك ەتكەن. اكەسىنىڭ مۇرالارىن جيناستىرۋدا وسى كىسىنىڭ ەڭبەگى ولشەۋسىز. قانسۇلتاننان ابدىرازاق پەن ءابدىراسۋل. كىشىسى ءانۋار 1920 جىلى تۋعان. ماڭعىستاۋ تۇبەگىنىڭ العاشقى كەڭەستىك اعارتۋشىلارى قاتارىندا وقىتۋشىلىق قىزمەت اتقارعان ەكەن. ءانۋاردان سەرجان تارايدى. سەرجان ءانۋار ۇلى (1942-2016) اقتاۋ قالاسىنىڭ العاشقى ىرگەتاسىن قالاسقان قۇرىلىسشىلاردىڭ بىرەگەيى. قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى قۇرىلىسشىسى.
ال سالتانات احۋننىڭ شوبەرەسى سەرجان ۇلى كەنجەبەك ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتىنىڭ 3-كۋرس ستۋدەنتى. قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى. اتالارىنىڭ مۇرالارىن بۇگىندە جيناقتاپ, كەيىنگى بۋىنعا ناسيحاتتاۋدا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر.
ءيا, يسلام ءدىنىنىڭ كەڭ قانات جايۋىنا وراسان ۇلەس قوسقان ءدىني عۇلامالاردىڭ ءبىرى ءالجان يشان بايمىرزا ۇلى مەن سالتانات احۋن ءالجان ۇلىنىڭ ونەگەلى ءومىر جولدارى مەن ءدىن سالاسىنداعى قۇندى مۇرالارى كۇن وتكەن سايىن تاريح قويناۋىنا ەنىپ بارا جاتىر. ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ستراتەگيالىق ماقالاسى اياسىندا ۇمىت بولىپ بارا جاتقان قوس تۇلعانىڭ ەسىمدەرىن جاڭعىرتۋ, جاس ۇرپاققا ناسيحاتتاۋ, جۇيەلەۋ, زەردەلەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەلەشەكتىڭ ەنشىسىندە.
سەرىك نەگيموۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور