العاشقى ءونىمىن بەرە باستاعالى 67 جىلعا بەت العان قازاق مۇناي وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ قارلىعاشى – اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى ەل تاۋەلسىزدىگىمەن بىرگە جاساپ كەلەدى. بۇگىندە كاسىپورىندا قازاقستاندا بالاماسى جوق جاڭا زامانعى كەشەندەر جوباسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. وندىرىلەتىن ءونىمنىڭ تۇرلەرى عانا ەمەس, ولاردىڭ ساپا كورسەتكىشتەرى دە ەسەلەنىپ, باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ارتا ءتۇستى. كاسىپورىننىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارىن «اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى» جشس باس ديرەكتورى تالعات التىباي ۇلى بايتازيەۆ ەل تاۋەلسىزدىگىمەن بايلانىستىرادى. تاريحى باي, كەلەشەگى كەمەل ءوندىرىس ورداسىنىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنى تۋرالى اڭگىمە بارىسىندا زاۋىت باسشىسىنىڭ ءسوزىنەن وسىنى تۇيدىك.
– تالعات التىباي ۇلى, بيىلعى جىل قازاق ەلىنىڭ ءوز الدىنا دەربەس مەملەكەت بولىپ, تاۋەلسىزدىك تىزگىنىن قولىنا العالى 20 جىل تولۋىمەن ايرىقشا. ارينە, 20 جىل تاريح ءۇشىن ايتارلىقتاي ۇزاق ۋاقىت ەمەس دەسەك تە, ەلىمىز ءۇشىن ەلەۋلى وزگەرىستەرمەن, ايتۋلى وقيعا, جاڭا بەتبۇرىستارمەن ەرەكشەلەندى بۇل كەزەڭ. وتكەندى ەكشەپ, كەلەر كۇندى باعدارلايتىن وسىنداي ءساتتە ءسىز باسشىلىق ەتەتىن زاۋىت قانداي جەتىستىكتەرىمەن ماقتانا الادى؟
– ءوزىڭىز ايتىپ وتكەندەي, تاۋەلسىز 20 جىل ىشىندە ەلىمىز كوپتەگەن وزگەرىستەردى باستان كەشىردى. ءبىز دە ءوزىمىزدى وسى مەملەكەتتىڭ شاعىن بولشەگى دەپ بىلەمىز, سوندىقتان دا زاۋىتىمىزدىڭ دامۋ تاريحىن مەملەكەت تاريحىنان ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. تاريحسىز بۇگىن جوق. ءبىزدىڭ باياندى بۇگىنىمىزدىڭ نەگىزى سول كەشەگى وتكەن كۇندەردە جاتىر. زاۋىتىمىز ەلمەن بىرگە قارقىندى دامىپ كەلەدى. كاسىپورىن جاڭاشا كەيىپكە ەندى, ءوندىرىس كولەمى ۇلعايدى, مۇناي وڭدەۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارى يگەرىلدى.
اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى – قازاقستانداعى ءىرى ونەركاسىپ وشاقتارىنىڭ ءبىرى. 1945 جىلدىڭ 8 قىركۇيەگىندە ىسكە قوسىلعان زاۋىتتىڭ العاشقى جىلدىق ءوڭدەۋ قۋاتى 800 مىڭ توننا مۇناي بولعان ەدى. ال اعىمداعى جىلدىڭ 11 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءبىز 4 074,2 مىڭ توننا مۇناي وڭدەدىك. كاسىپورىننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى اياق الىسىنا توقتالار بولساق, تىلگە تيەك ەتەر تۇستار جەتەرلىك. سولاردىڭ ءبىرى – 1992 جىلى اتىراۋ ءموز ءبىرىنشى رەت تەڭىز مۇنايىن وڭدەۋدى جۇزەگە اسىرا باستاۋى. بۇل قۇرامىندا اشىق ءتۇستى بولىندىلەردىڭ ۇلەسى باسىم جاڭا مۇناي ءتۇرى ەدى, سونىمەن قاتار, ونىڭ قۇرامىندا مەتيل-ەتيلمەركاپتانداردىڭ بولۋى ۇلكەن دايىندىقتى جانە بىرقاتار تەحنولوگيالىق, ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋ مىندەتىن جۇكتەدى. سونداي-اق, ءبىزدىڭ زاۋىت ەلىمىزدە العاشقىلار قاتارىندا اكتسيونەرلىك قوعام اتاندى.
سوڭعى جيىرما جىلدىڭ ىشىندە جاڭا ءونىم تۇرلەرى يگەرىلىپ, رەاكتيۆتى وتىن, اي-80, اي-96, رەگۋليار-92, سۋپەر-98, پرەميۋم-95 اۆتوموبيل بەنزيندەرى شىعارىلا باستادى.
2000 جىلى جىلدىق قۋاتى 600 تەكشە/ساعات تەحنيكالىق ازوت وندىرەتىن العاشقى قوندىرعى سالىندى. قۋاتى 1 200 تەكشە/ساعات ەكىنشى قوندىرعى 2006 جىلى پايدالانۋعا بەرىلدى. 2003-2006 جىلدارى تاريحقا جاپوندىق دەگەن اتپەن ەنگەن قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى ءجۇرگىزىلدى. جاپوندىق دجي دي سي جانە مارۋبەني كورپورەيشن كومپانيالارىمەن سەرىكتەستىكتە اۋقىمدى جوبالار جۇزەگە استى. قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى اياسىندا بەنزيندى سۋتەكپەن تازارتۋ جانە يزومەرلەۋ, ديزەل وتىنىن سۋتەكپەن تازارتۋ جانە پارافينسىزدەندىرۋ, سۋتەك تازارتۋ جانە شىعارۋ, تۇيىرشىكتەۋ بلوگى بار كۇكىرت شىعارۋ قوندىرعىلارى سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى.
بۇگىندە اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى ەۋرو-2 دەڭگەيىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلەتىن رەگۋليار-92, پرەميۋم-95, سۋپەر-98 اۆتوكولىك بەنزيندەرىن شىعارادى. قايتا جاڭعىرتۋدىڭ ارقاسىندا جوعارىوكتاندى بەنزين ءوندىرىسىنىڭ كولەمى دە ايتارلىقتاي ءوستى. ديزەل وتىندارى دا ەۋرو – 2,3,4 دەڭگەيلەرىنە سايكەس كەلەدى.
جاپوندىق قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى بارىسىندا بيولوگيالىق تازارتۋ يماراتتارى سالىنىپ, زاۋىتتىڭ بۋلاندىرۋ اۋماعىنا جىبەرىلەتىن سارقىندى سۋ ساپاسى ايتارلىقتاي جاقساردى. مىسالى, سارقىندى سۋداعى مۇناي ونىمدەرىنىڭ كولەمى 48 مگ/ل-دەن 0,8-1 مگ/ل-گە دەيىن تومەندەدى. سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىندا جاڭا قوندىرعىلار مەن زاۋىت جەو ءۇشىن دەربەس سۋ اينالىم جۇيەسى سالىندى. سونىڭ ارقاسىندا جايىق وزەنىنىڭ سۋىن پايدالانۋ مولشەرى 2007 جىلى 1,3 ملن. تەكشە مەترگە دەيىن ازايدى. زاۋىتتىڭ الاۋ شارۋاشىلىعى قايتا جاڭعىرتىلىپ, وسىنىڭ ناتيجەسىندە الاۋ باعاندارىنداعى گاز جانۋ كورسەتكىشى ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە جەتكىزىلدى.
مۇناي, قاراماي, ديزەل وتىنى اۆتوبەنزين ساقتاۋعا ارنالعان جاڭا قازان پاركتەرى پايدالانۋعا بەرىلدى. كاسىپورىنعا ەكولوگيالىق تۇرعىدا باعا بەرىلگەندە ونىڭ ءورت جانە جارىلىس قاۋپى ەسەپكە الىنادى. وسى ورايدا زاۋىت اۆتوماتتى قاداعالاۋ, حابارلاۋ جانە ءورت ءسوندىرۋ قۇرالدارىمەن جاراقتالعان.
بيىلعى جىلى اۆت-2 جانە باياۋ كوكستەۋ قوندىرعىلارىن قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن اياقتادىق. زاۋىتتىڭ جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىن قايتا جاڭعىرتۋ بويىنشا جۇمىستار باستالدى.
جالپىلاي العاندا, اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارالاردىڭ قاي-قايسىسى دا ءونىم ساپاسىن ارتتىرۋ مىندەتىنەن تۋىنداپ وتىر. ءبىزدىڭ ۇستانىپ وتىرعان ساياساتىمىزدىڭ باسىم باعىتىنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك. مەن سانامالاپ كورسەتكەن جۇمىستاردىڭ بارلىعى دا وسى ماقساتتى كوزدەيدى. ءبىز وسىنىڭ ارقاسىندا قورشاعان ورتاعا شىعارىلاتىن قالدىقتاردىڭ مولشەرىن ايتارلىقتاي تومەندەتتىك. وندىرىلەتىن ءونىمنىڭ ەكولوگيالىق كورسەتكىشى جاقساردى. بۇل دەگەنىمىز – ءبىزدىڭ ونىمدەردى تۇتىنۋدىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگى مەيلىنشە ارتا ءتۇستى دەگەن ءسوز.
تيىسىنشە ءبىزدىڭ كاسىپورىن تاراپىنان قورشاعان ورتانى لاستاعاندىعى ءۇشىن ءتولەنەتىن تولەمدەر بۇرىنعىعا قاراعاندا ءبىراز تومەندەدى. بۇدان وزگە, جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ ۇسىنىسىن ەسكەرە وتىرىپ, اعىمداعى جىلى ءاتموز-ءدىڭ ايماقتىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىنا جانە تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا اسەرىن زەرتتەۋ ماقساتىندا 50 ملن. تەڭگە قاراجات ءبولىندى.
«اتىراۋ ءموز» جشس ەكولوگيا سالاسىندا ISO 14001:2004, قاۋىپسىزدىك جانە ەڭبەك قورعاۋ سالاسىندا OHSAS 18001:2008 سەريالى حالىقارالىق ستاندارتتارمەن سەرتيفيكاتتالىپ, ونى 2006-2007 جىلدارى ءساتتى ەنگىزە الدىق. 2009 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان باستاپ زاۋىت ساپا جانە مەنەدجمەنت سالاسىندا ISO 9001:2008 سەريالى حالىقارالىق ستاندارتپەن ءسايكەستىگى بويىنشا سەرتيفيكاتتالدى.
– كاسىپورىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ بارىسى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز. بۇل جوبالار ەلىمىزدىڭ مۇناي وڭدەۋ ونەركاسىبىنە قانداي جاڭالىقتار اكەلمەك؟
– 2015 جىلعا دەيىن اتىراۋ ءموز-دا ەكى ءىرى جوبا جۇزەگە اسپاق: اروماتيكالىق كومىرسۋتەكتەر شىعاراتىن كەشەن جانە مۇناي ونىمدەرىن اۋقىمدى وڭدەۋ كەشەندەرىنىڭ قۇرىلىسى. وسىدان ءبىر جىل بۇرىن اروماتتى كومىرسۋتەك وندىرەتىن كەشەن قۇرىلىسىنىڭ جوباسى ءساتتى باستاۋىن الدى. قازاقستاندا بالاماسىز بوپ تانىلاتىن بۇل جوبا ەلىمىزدىڭ مۇناي ءوڭدەۋ سالاسىنداعى جاڭا بەتبۇرىس رەتىندە باعالاندى. 2009 جىلعى 29 قازاندا “اتىراۋموز” جشس مەن قىتايدىڭ “سينوپەك ينجينيرينگ” كومپانياسى اراسىندا اروماتتى كومىرسۋتەكتەر شىعاراتىن كەشەن قۇرىلىسىنىڭ شارتىنا, بىلتىرعى جىلدىڭ 30 شىلدەسىندە «قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى» اق-پەن «اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى» جشس اراسىندا 1 ملرد. 63 ملن. اقش دوللارى كولەمىندە نەسيە بەرۋ جونىندەگى باس نەسيە كەلىسىمىنە قول قويىلدى. وتكەن جىلدىڭ 4 قىركۇيەگىندە كەشەن ىرگەتاسىنىڭ العاشقى تاسى قالانىپ, تاريحي سيپاتقا يە بۇل شارا سالتاناتتى تۇردە اتاپ ءوتىلدى. بۇل – قازاقستان مۇناي وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ جاڭا ءداۋىرىنىڭ باستاۋى. تەك بۇل عانا ەمەس, بۇل كەشەن مۇناي-حيميا ونەركاسىبىنىڭ دامۋ قارقىنىن ۇدەتە تۇسپەك.
وسى ۋاقىت ىشىندە بەكىتىلگەن كەستەگە ساي جۇمىستار اتقارىلىپ, قۇرىلىس الاڭدارى دايىندالدى. بولشەكتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, قۇرىلىس جۇمىستارى باستالدى. Sinopec Engineering كومپانياسىنىڭ قازاقستاندىق فيليالى مەردىگەر «اتىراۋ وبلىستىق گەوتەحنيكالىق ورتالىعى» كقمك كۇشىمەن ينجەنەرلىك-گەولوگيالىق جانە توپوگرافيالىق-گەودەزيالىق جۇمىستاردىڭ اۋقىمدى بولىگىن اتقارىپ ۇلگەردى. اتالعان جوبا اياسىندا شيكىزات بويىنشا ونىمدىلىگى جىلىنا 1 ملن. تونناعا تەڭ كاتاليزاتوردى ۇزدىكسىز رەگەنەراتسيالايتىن كاتاليتيكالىق ريفورمينگ قوندىرعىسى, بەنزول مەن تولۋولدى ەكستراكتسيالاۋ قوندىرعىسى, پاراكسيلول ءبولۋ قوندىرعىسى, تولۋول مەن اۋىر اروماتتى كومىرسۋتەكتەردى ترانسالكيلدەۋ قوندىرعىسى سالىنباق. سونداي-اق, جوبا اياسىندا جالپىزاۋىتتىق شارۋاشىلىق نىساندارىنىڭ قۇرىلىسى دا قاراستىرىلعان. جوبا 2013 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا پايدالانۋعا بەرىلمەك. بۇل دەگەنىڭىز – زاۋىت جىلىنا 133 مىڭ تونناعا دەيىن بەنزول, 496 مىڭ تونناعا دەيىن پاراكسيلول وندىرۋگە مۇمكىندىك الادى دەگەن ءسوز. قولدانىستاعى تەحنولوگيا بويىنشا وندىرىلەتىن بەنزيننىڭ قۇرامىندا بەنزول بار جانە ول اۆتوكولىك ءتۇتىنىمەن بىرگە اۋاعا تارايدى. قازىرگى تاڭدا زاۋىتتا وندىرىلەتىن بەنزين قۇرامىنداعى بەنزولدىڭ ۇلەسى – 5 پايىز. ال كەشەن ىسكە قوسىلىسىمەن بۇل كورسەتكىش 1 پايىزعا دەيىن تومەندەمەك. بۇل ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ نەگىزگى ماقساتى – ءوندىرىلەتىن ءونىمنىڭ ەكولوگيالىق سيپاتتارىن جەتىلدىرە وتىرىپ, نارىقتى ساپالى موتور وتىنىمەن قامتاماسىز ەتۋ, مۇناي-حيميا ونەركاسىبى ءۇشىن شيكىزات ءوندىرۋ. ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان بۇل جوبا, ەڭ الدىمەن, تاۋەلسىز قازاقستاندى باسەكەگە قابىلەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسۋ مىندەتىنەن تۋىنداعان قاجەتتىلىك.
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا, ياعني, 15 جەلتوقسان كۇنى زاۋىتىمىزدا مۇنايدى اۋقىمدى وڭدەۋ كەشەنى جوباسى قۇرىلىسىنىڭ «تۇبەگەيلى تاپسىرۋ» شارتىنا قول قويۋ راسىمىنە ارنالعان ۇلكەن رەسمي شارا وتپەك. ءاتموز-دە اۋقىمدى مۇناي وڭدەۋ كەشەنىن سالۋ ءونىمدەگى كۇكىرتتى, ازوتتى جانە باسقا دا قوسىلىستاردى تومەندەتۋ ارقىلى ەەرو-4 دەڭگەيىنەن كەم ەمەس جوعارى وكتاندى بەنزين جانە ديزەل وتىندارىن الۋ, جاڭا زامانعى تەحنولوگيالاردى, قازان اگرەگاتتارىن قولدانۋ ارقىلى اۋاعا تاستالاتىن لاستاعىش زاتتار كولەمىن ازايتۋ, وڭدەۋگە قاراماي مەن ۆاككۋمدى گازويلدى تارتتىرۋ ارقىلى مۇناي وڭدەۋ اۋقىمدىلىعىن ارتتىرۋ مۇمكىندىگىنە جول اشپاق.
بۇعان دەيىن شيكىزات بازاسى بولىپ كەلگەن قازاقستانداعى ەڭ العاشقى بەنزين اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا الىندى. زاۋىت العاش بولىپ ەۋرو-2 دەڭگەيىندەگى بەنزين ءوندىرىسىن, ەۋرو-2,3,4 دەڭگەيىندەگى ديزەل وتىنىن ءوندىرۋدى قولعا الدى. ەلگە ەۋرو-5 دەڭگەيلى اۆتوكولىك بەنزينىن دە ءبىرىنشى بولىپ اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى بەرەتىنىنە كۇمان كەلتىرمەيمىن.
– باعىندىرىلعان بۇل بيىكتەر زاۋىتتىقتاردىڭ ورتاق جەڭىسى ەكەنىنە داۋ جوق. ەندەشە, اڭگىمە ارناسىن اتىراۋلىق مۇناي وڭدەۋشىلەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا بۇرساق. جۇمىسشىلاردىڭ جايلى ەڭبەگىنە جاعداي تولىق جاسالعان با؟
– زاۋىتىمىزداعى ەڭ باستى قۇندىلىق – زاۋىتتىقتار. ءبىزدىڭ زاۋىت كوپۇلتتى ۇجىم, مۇندا 25-كە جۋىق ۇلت وكىلدەرى ەڭبەك ەتەدى. ۇجىمنىڭ جىلدار بويىنا قالىپتاسقان ىزگى داستۇرلەرى جەتەرلىك. ءبىر كەزدەرى زاۋىتتىڭ باستاۋىندا تۇرعان اعا بۋىن جاس تولقىنمەن الماسىپ, ەڭبەك تۋىن ابىرويمەن جالعاعان ەڭبەكشى ءاۋلەتتەر قالىپتاستى. زاۋىتتىقتاردىڭ قولايلى ەڭبەك ەتۋى بىلاي تۇرسىن, جايلى تۇرمىسىنا تولىق جاعداي جاسالعان. زاۋىتتىقتاردىڭ بالالارى زاۋىتتىڭ بالالار كومبيناتىندا تاربيەلەنەدى. زاۋىت جانىندا ارنايى مەديتسينالىق قوسىن جۇمىس ىستەيدى, وعان قوسا قىزمەتكەرلەرگە ءجانە ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنەن ءبىر ادامعا مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ كارتالارى بەرىلەدى. زەينەتكەرلەرىمىز دە نازاردان تىس قالعان ەمەس, ۇدايى ءبىزدىڭ قامقورلىعىمىزدا. جاس ماماندارعا قولداۋ كورسەتۋدە دە ايانىپ قالىپ جاتقان جوقپىز. قىزمەتكەرلەرىمىز بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, تاجىريبە الماسۋ ماقساتىندا الىس-جاقىن شەتەلدەرگە ساپارلاپ تۇرادى. سونداي-اق, جۇمىسشىلاردى تۇرعىن ۇيمەن قامتۋ ءماسەلەسىنە دە جەتە ءمان بەرىلەدى. بالالارىمىز جىل سايىن الماتى, اناپا, كوكشەتاۋ قالالارىنا بارىپ تىنىعادى. زاۋىتتىقتاردىڭ بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى وتكىزۋ ءۇشىن قىسى-جازى ءتۇرلى سپورتتىق جارىستار, زاۋىتىشىلىك سپارتاكيادالار ءوتىپ تۇرادى. ونەردەن دە كەندە ەمەسپىز. كاسىبي مەرەكەمىز قارساڭىندا زاۋىت قىزمەتكەرلەرى اراسىندا كوركەمونەرپازدار بايقاۋىن ۇيىمداستىرۋ ءداستۇرگە ەنگەن. زاۋىتتىقتاردىڭ تىنىس-ءتىرشىلىگىن تانىتاتىن 60 جىلدان استام تاريحى بار «نوۆاتور» كوپ تارالىمدى گازەتىمىز, تاريحىمىزدى باياندايتىن تاريح جانە ەڭبەك داڭقى مۇراجايى بار. مىنە, ەلدىڭ 20 جىلدىق تويىنا وسىنداي جەتىستىكتەرىمىزبەن قادام باسىپ وتىرمىز. الداعى كۇننىڭ اسۋلارى بۇدان دا بيىك. مۇنى باعىندىرۋعا ءبىزدىڭ قابىلەتىمىز دە, جىگەرىمىز دە جەتەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن دياس سماعۇل.
اتىراۋ.