مەديتسينا تەرميندەرىن قالاي قازاقشالاپ ءجۇرمىز؟

اعزالاردىڭ تەك قانا فۋنكتسياسىن سيپاتتايتىن سوز­دەر سانى 20 000-نان ارتىق, زەرتتەۋ ادىس­تەرىنە, ەمدەۋ ارەكەتتەرىنە قا­تىس­تى 40 000-عا جۋىق ءسوز بار. تەك اۋرۋ­لار­دىڭ جەكە اتاۋى 10 300-گە جۋىق. قويى­لاتىن دياگنوزداردىڭ ءتۇرى 30 000, ال سيمپتومداردىڭ بىرنەشە ون مىڭداعان اتاۋى بار. سوڭعى ون شاقتى جىل ىشىندە اشىلعان جاڭالىقتارعا بايلانىستى عىلىمي ۇعىمدار سانى كۇرت كو­بەي­ىپ كەتتى. ءبىر عانا ونكولوگيالىق تەر­ميندەر سانى قازىرگى كەزدە 35 000-نان اسىپ كەتتى. 

م.چەرنياۆسكيدىڭ دەرەكتەرىنە قارا­عان­دا فرانتسۋزشا مەديتسينالىق سوزد­ىك­تەگى تەرميندەر سانى 200 000, ال نەمىس تى­لىن­دەگى مەديتسينالىق سوزدىكتە 250 000-عا جۋىق جەتەكشى تەرمين بار ەكەن. 

قازاق دارىگەرلەرى ءبىر-بىرىمەن قازاق­شا تىلدەسۋى ءۇشىن قازاقي-كاسىبي لەكسي­كا ورنىعۋى قاجەت. عالىمدار مەن مامان­دار­دىڭ ءتۇسىنىسۋ قۇرالى – تەرميندەر. ال اكادەميك ءا.قايداروۆشا ايتقاندا, «تەر­ميننىڭ ءبارى – ءسوز, ال ءسوزدىڭ ءبارى – تەر­مين ەمەس» ەكەنى بەلگىلى. وسى قاعي­داتتى ەسكەرمەۋ سالدارىنان سوڭعى جىل­دارى مەديتسينا سالاسىندا جارىق كور­گەن, ەكىنىڭ ءبىرى ءتىس باتىرا المايتىن قازاقشا ديسسەرتاتسيالاردى بىلاي قوي­عاندا, قاراپايىم وقۋلىقتار مەن ءپان قۇرالدارىنىڭ ءوزىن پاراقتاپ شىق­قان­­دا تىلدىك سەلكەۋلىك پەن ۇعىمدىق قا­تە­لىكتەرگە كوز سۇرىنەدى.

گرەك پەن لاتىن تىلىنەن ەنگەن كەيبىر مە­ديتسينالىق تەرميندەرگە وتە ءساتتى قا­زاقشا ەكۆيۆالەنت تابۋ وڭاي ەمەس. گرەك, لاتىن ءتىلى بىلاي تۇرسىن, ءتىپتى ورىس­شا تەرميننىڭ سەمانتيكاسىنان ا­ل­شاق كەتەتىن, كەيدە تۇپكى تەرميننىڭ دە­في­ني­تسياسىنا قايشى كەلەتىن شالا تۋعان با­لامالاردى ۇسىنعان سوزدىكتەردىڭ ءىلى­مي-تانىمدىق پايداسىنان گورى كەل­تى­رەتىن زيانى باسىم. ماسەلەن, 80-جىلدارى شىققان ءبىر سوزدىكتە جانە ودان كەيىنىرەك تۇزىلگەن (تۇزىلگەن ەمەس-اۋ – تەرمەلەپ كوشىرىلگەن) تاعى ءبىر سوزدىكتە «كارديوسپازم» «جۇرەك قىسپاسى» دەپ اۋدارىلعان. ال وسى «كارديوسپازم» ءسوزىنىڭ ءسينونيمى «احالازيا كاردي», ياعني وڭەشتىڭ قىسىڭقىلىعى. 

مىسالى, ابسوربتسيا دەگەن تەرميندى ورىس تىلىندەگى تۇسىندىرمەسىنە سۇيەنىپ, ء«سىڭىرۋ», «جۇتىلۋ», «سورىلۋ» دەپ قا­زاق­شالاپ شاتاستىپ ءجۇرمىز. ءسىڭىرۋ – ۋسۆوەنيە, جۇتىلۋ – پوگلوششەنيە, سورى­لۋ – ۆساسىۆانيە, ال ابسوربتسيانىڭ وزىنە ءتان سيپاتى بار ەرەكشە پروتسەسس. «امەنتسيا, دەمەنتسيا, يمبەتسيل, دەبيل, يديو­تيا, شي­زوفرەنيا, وليگوفرەنيا, گەبەف­رەنيا» دەگەن پسيحياتريالىق دەرت اتاۋلارىن جەكە-جەكە سارالاۋعا سالماي, توپىرلاتىپ «ەسۋاس, جارىمەس, ەسالاڭ, ناقۇرىس, ماقاۋ, الاڭعاسار, اقىلسىز, اقىماق, ميسىز, ميعۇلا, كەڭكەلەس», ت.ب. دەپ اۋدا­را سال­عاندى دا كورىپ ءجۇرمىز. شيزوفرەنيا سول كۇيىندە شيزوفرەنيا! وزىندىك سيمپتومى بار بۇكىل عىلىمعا تەرمين رەتىندە سىڭگەن گرەكتىڭ «يديوتيا» ءسو­زى قازاقتا دا «يديوتيا» بولىپ قالۋى كە­رەك. دوستوەۆسكيدىڭ «يديوتىن» «نا­قۇرىس» دەپ اۋدارعاندا ۇتقانىمىز بار ما؟ 

Xالىقارالىق قولدانىستاعى تەرمين­دەر­دى (مىسالى: فۋنكتسيا, رەاكتسيا, رەفلەكس, ەلەمەنت, تونۋس, ت.ب.) قازاقشاعا اۋدارا بەرسەك, عىلىمي ۇعىمنان الشاقتاپ كەتۋى مۇمكىن. قازاقى بالاما تابامىز دەپ كەيدە مازمۇنى مۇلدەم باسقا جاق­قا جەتەلەپ كەتەتىن جارىسپالى اتاۋلار­دى (مىسالى, سينەرگيزم دەگەن ءسوزدى سەل­بەسۋ, بىرلەسۋ, قاتارلاسۋ, ۇيلەسىم, ۇش­تاسۋ, سەپتەسۋ دەپ, «سپازمدى» – ءتۇيى­لۋ, تارىلۋ, تىرىسۋ, بىرىسۋ, جيىرى­لۋ) تىقپالاۋدى قويۋ كەرەك. تاعى دا ءبىر ءجيى كەزدەسەتىن قاتەلىك – باسقا تىل­دەن ەن­گەن دەربەس ۇعىمدىق ءمانى ءار­تۇر­لى تەر­ميندەردى قازاقتىڭ ءبىر-اق سوزى­مەن اتاي سالۋ. مىسالى, ءبىر سوزدىكتە كو­ما – ەستۇسسىزدىك, سوپور – ەستۇسسىزدىك دەپ اۋدارىلعان (دۇرىس جازىلۋى ەس-ءتۇس­سىز). كوما مەن سوپوردىڭ وزىندىك ايىر­ما­شى­لىعى بار ەكى ءتۇرلى دەرتتىك جاعداي, ال قازاقشا بالاماسى ولاردىڭ «ەسى» مەن ء«تۇسىن» تۇستەپ بەرىپ تۇرعان جوق. كەي­بىر وقۋ قۇرالىندا ەپيلەپسيا دا – «قويان­شىق», پريپادوك تا – «قويانشىق» دەپ بەرىلگەن. ال سوندا ەپيلەپتيچەسكيە پري­پادكي دەگەن دياگنوزدىڭ قازاقشاسى «قويانشىقتىڭ قويانشىعى» بولا ما؟ 

مەديتسينامىزداعى كوپتەن بەرى باعى اشىلماي جۇرگەن تەرمين – «مە­ديتسين­سكايا سەسترا». سول «سەسترامىزدى» قازاقشالاۋعا تىرىسىپ «اياجان» دە­دىك, «مەديتسينا بيكەشى» دەدىك, كەي­ىن قىسقارتىڭقىراپ «مەدبيكەش», «مەد­بيبى» دەدىك. «مەديتسينسكايا سەسترا» ورىس تى­لىنە كەيىنىرەك كەلگەن ءسوز. ەرتەرەكتە ول «سەسترا ميلوسەرديا» بولعان. وسىعان وراي مەيىرىمدىلىكتىڭ يەسى دەگەن ۇعىمنان شىعاتىن مەيىريە دەگەن ءسوزدى ۇسىنعان ەدىك. وسىدان كەيىن بىرەر جىلدىڭ ىشىن­دە «مەيىربيكەش», «مەيىربيكە», «مەيىر­كەش» سوزدەرى اينالىمعا ەنە باستادى. مەيى­رىمدىلىكتىڭ يەسىن نەگە مەيىريە دە­مەيمىز؟! 

عىلىمي ۇعىمدى تۇسىندىرە الاتىن, قىسقا ءارى ناقتى قازاقشا بالاما تابىل­عان­نىڭ وزىندە, ول تەرميندىك اتاۋ ما, ال­دە بەينەلى اتاۋ ما – ءسوز توركىنىنە ءۇڭىل­ۋ قاجەت. مىسالى, ورىس تىلىندەگى ساناتوري – تەرميندىك اتاۋ, ال زدراۆنيتسا – ونىڭ بەينەلى اتاۋى, سول سياقتى بالانيت – تەرمين ءسوز, ال وسىنى «ۆوسپالەنيە كوجي گولوۆكي مۋجسكوگو پولوۆوگو چلەنا» دەسەك, ەكسپرەسسيۆتى اۋدارما, تۇسىندىرمە بولىپ كەتەدى. ەندى وسىنى قازاقشالايمىز دەپ باس قاتىرۋدىڭ قاجەتى جوق. بالانيت – دياگنوز, قالسىن. 

 قازاق ءتىلى – باي ءتىل. وسى پىكىرىمىزدى «مەديتسينا اۋىلىنان» الىسقا بارماي-اق دالەلدەۋگە بولادى. مىسالى, «وستروە زابولەۆانيە», «وسترايا بول», «وسترىي نوج», «وسترىي ۋگول», «وسترايا يگلا», «وسترىي كراسنىي پەرەتس», «وسترىي يازىك», «وسترايا سيتۋاتسيا» – ورىس ءۇشىن ءبارى «وسترىي», ال قازاق ءۇشىن ارقايسىسىنىڭ وزىنە ءتان اتاۋى بار – ء«جىتى اۋرۋ», «قاتتى اۋىرسىنۋ», «وتكىر پىشاق», ء«سۇيىر بۇرىش», «ۇشكىر ينە», «اششى قىزىل بۇرىش», «وراق ءتىل», «شيەلەنىسكەن جاعداي». ءاۋ باستا كىم ۇسىنعانى بەلگىسىز, ايتەۋىر «وستروە زابولەۆانيە» دەگەندى جۇرت «جەدەل اۋرۋ» دەپ ءجۇر. وسى «جەدەل» جىلدامدىقتى بىلدىرەتىن ۇعىم, ياعني «سكورىي», «بىسترو» دەگەن ءسوز, ال «وسترىي گاستريت», «وسترايا پنەۆمونيا», «وسترىي پانكرەاتيت» ت.س.س. اتاۋ­لار­داعى «وسترىي» ءسوزى اۋرۋلاردىڭ جىل­دا­مدىعىن ەمەس, ونىڭ كۇرت باستالۋ­ىن, اۋقىمدىلىعىن, اۋىرلىعىن, اعىمىن, ت.س.س. جان-جاقتى سيپاتتايتىن ءسوز, ياع­ني پاتولوگيالىق پروتسەستىڭ جىتىلىگىن كور­سەتەدى. سوندىقتان دا ء«جىتى گاستريت», ء«جى­تى پنەۆمونيا», ء«جىتى پانكرەاتيت» دەپ اتاۋ­دى ۇسىنعانبىز. 

لاتىن, گرەك تەرميندەرىنە ورىس جالعاۋ-جۇر­ناق­تارى قوسىلىپ پايدا بولعان سوزدەردى قا­زاقشاعا بەيىمدەگەندە ولاردىڭ ەتي­مو­لوگيالىق تۇبىرىنە ءۇڭىلۋ قاجەت. مىسالى, رەۆماتيچەسكي دەگەندى رەۆما­تي­كالىق دەپ جازۋ قاتە, سەبەبى ءتۇبىرى «رەۆ­ماتيزم», دەمەك رەۆماتيزمدىك بولۋ كەرەك, مىسالى تەورەتيچەسكي دە­گەن­دى تەورەتيكالىق دەمەيمىز عوي. وكىنىش­كە قاراي, انتيرەۆماتيكالىق, فۋنك­تسيونالدىق, يندۋستريالدىق, فول­لي­­كۋليارلىق, الۆەوليارلىق, لەي­كو­­تسي­تار­لىق, باكتەريالدىق, برون­حو­ەك­تا­تي­كالىق, ليپوليتيكالىق دەگەن سياق­تى تەر­­ميندەردىڭ توركىنىنە ۇڭىلمەي, قاتە­لەر­­دى وقي-وقي – كورمەيتىن, ەستي-ەستي – ساڭقۇلاق بولىپ الدىق. 

قازاقشا مەديتسينالىق سوزدىكتەردى اشىپ, الفاۆيت بويىنشا «ا»-دان باستاپ ابورت دەگەن تەرمينگە ءۇڭىلىپ كورەيىكشى. ابورت­تىڭ قازاقشاسى تۇسىك دەپ بەرىلگەن. لاتىن­شا abortus – پروتسەسس پرەرىۆانيا بەرەمەننوستي, ال تۇسىك – نەدونوسوك (پرەجدەۆرەمەننو روجدەننىي پلود), سون­دىقتان ابورت – تۇسىك ءتۇسۋ, تۇسىك تاستاۋ بولۋ كەرەك (ەگەر وزدىگىنەن بولسا) نەمەسە تۇسىك ءتۇسىرۋ, تۇسىك تاستاتۋ بولۋ كەرەك ەدى (ەگەر ادەيى جاسالعان بولسا).

مەديتسينالىق سوزدىكتەردەن نەپولنىي ابورت – تولىقسىز تۇسىك, نەسوستوياۆششيسيا ابورت – كەشىكتى تۇسىك دەپ اۋدارعاندى كورگەندە بۇل قانداي قازاقشا بولدى ەكەن دەيسىڭ. ال كريمينالنىي ابورت – قىلمىستى تۇسىك دەپ جازىلىپ ءجۇر, كەيبىر سوزدىكتە استىرتىن تۇسىك دەپ بەرىلگەن. «ۋ ۆاس ۋگروجايۋششي ابورت» دەگەندى قازاققا ايتۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ مەديتسينالىق سوزدىكتەرگە سۇيەنسەڭىز – «سىزدە قاۋىپتى تۇسىك بار» دەپ ىشتەگى ۇرىقتى قىلمىسكەرگە تەڭەپ ساقاۋ قازاقشا شىعارعان بولار ەدىڭىز. دۇ­رىسى – سىزدە تۇسىك ءتۇسۋ قاۋپى بار دەۋ كەرەك قوي. بۇل, تەك قانا ابورتتىڭ اي­نا­­لاسىنان الىنعان بىرەر مىسال. وسى سياق­تى قاتەلىكتەر قازاقشا مەديتسينالىق سوزدىكتەردە تولىپ جاتىر. 

 بۇگىنگى قازاق تىلىندەگى عىلىمي تەر­مين­دەرىمىزدىڭ قولدانىسىندا بىرىزدىلىك بولماۋىنىڭ, سانامىزدى شاتاستىرعان جارىسپالى اتاۋلاردىڭ اينالىمدا قاپتاپ ءجۇرۋىنىڭ كوپتەگەن سەبەپتەرى بار.

ءبىرىنشى سەبەپ. تەرمينولوگيا دەگە­نى­مىز – ءوزىنىڭ ىشكى زاڭدىلىقتارى بار كۇر­­دەلى عىلىمي سالا ەكەنىن تەرەڭ تۇسىنە بەر­مەي­تىن بىزدەر, ياعني ءارتۇرلى عى­لىم سا­لا­­سى­نىڭ ماماندارى وزدەرىنىڭ سالا­لىق تەر­ميندەرىن جاپپاي جانە جاپا-تار­م­ا­عاي جۇيە­سىز قازاقشالاۋعا كىرىسىپ كەتتى. 

ءسوزجاسام زاڭدىلىقتارىن جەتىك بىل­مەي­تىندىگىمىزدەن ايتەۋىر, -لىك, -لىق, -دىك, -دىق, -تىك, -تىق دەپ جالعاۋ-جۇرناقتى جاپسىرىپ كورا گولوۆنوگو موزگا دەگەندى باس+تىق مي+لىق قىرتىس, نوسوۆايا پەرەگورودوچنايا وبلاست دەگەندى مۇرىن+دىق قالقان+دىق ايماق دەپ اۋدارمالاپ, تەر­ميندەردى تولعانىپ ىزدەنبەي, تولعات­پاي تۋىنداتىپ جاتىرمىز. قازاق ءتى­لىنىڭ سويلەم قۇراۋ زاڭدىلىقتارىن جە­تە بىلمەيتىندىگىمىزدەن «پلاتنوە گلاز­نوە وتدەلەنيە» دەگەندى «اقىلى كوز اۋرۋلارى بولىمشەسى», «پلاتنوە پروك­­تو­لوگيچەسكوە وتدەلەنيە» دەگەندى «اقى­­لى تىكىشەك اۋرۋلارى بولىمشەسى» دەپ اۋ­دارىپ الىپ, جازا سالىپ كوزىمىز بەن تىكى­شەگىمىز اقىلى بولىپ كەتكەنىن اڭعار­ماي قالدىق.

ەكىنشى سەبەپ. كەرىسىنشە, ءتىل ماماندا­رى ءارتۇرلى سالالىق تەرميندەردىڭ, ونىڭ ىشىن­دە مەديتسينا تەرميندەرىنىڭ دە, قانداي ەلەمەنتتى, زاتتى, پروتسەستى, قۇ­بى­لىستى, قانداي ۇعىمدى بەينەلەپ تۇرعانىن تولىق جانە تەرەڭ بىلە بەر­مەيدى.

ءۇشىنشى سەبەپ. ءوز سالاسىنىڭ تەرمين­د­ە­رىن جاساۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن ما­مان­دار مەن فيلولوگتەر اراسىندا بىرى­گىپ, اقىلداسىپ وتىرىپ جۇرگىزىلگەن ىجدا­عات­تى ىزدەنىس جوق. قانشا ماماندىق بار – سونشا پىكىر ۇسىنىلىپ, ءپاتۋالاسا الماي ءجۇرمىز.

ءتورتىنشى سەبەپ – پەندەشىلىك فاكتور. كەي­دە قۇندى پىكىردى بوساعادا قالدىرىپ «لاۋ­ازىمدىنىڭ» تەرمينسىماعىن «اۋزى قيسىق بولسا دا» تورگە شىعارۋعا باعىت­تالعان پەندەشىلىگىمىز بار. تەرمين جاساۋ مەح­ناتى عىلىمي اتاق الىپ, جۇلدە جي­ناۋ ءۇشىن ەمەس, انا ءتىلدىڭ شىرايىن بۇز­باي ءتىلىمىزدى بايىتۋ ءۇشىن جاسالۋ كەرەك. 

بەسىنشى سەبەپ – كوزجۇمبايلىق, نەم­ق­ۇرايدىلىق. وسىعان وراي ايتارىم – ەندىگى جازىلاتىن وقۋلىقتاردى بايقاۋ-بايگە جاريالاۋ ارقىلى شىعارۋ كەرەك. وقۋلىقتىڭ ساپا­سىنا عىلىمي جانە تىلدىك تۇرعىدان با­عا بەرىپ تاڭداپ الۋ ءۇشىن فيلولوگتەردەن جانە سالالىق عىلىم ماماندارىنان تۇرا­تىن ساراپتاۋشى كوميسسيا قۇرىلۋى قاجەت.

التىنشى سەبەپ. سو­اۆتور­لىق, كوپ­اۆتور­لىق فاكتور. تالاي قا­زاقتىڭ قىز­مە­تىندە نان تابۋىنا 30 جىل بويى ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان ع.مۇسا­باەۆ پەن ن.ساۋرانباەۆتىڭ باسق­ارۋ­ى­­مەن شىق­قان كۇرەكتەي-كۇرەكتەي 2 توم­دىق ورىسشا-قازاقشا سوزدىكتى جا­زۋ­عا اتسالىسقان نەبارى 8-اق ادامنىڭ اتى-ءجونى كورسەتىلىپتى. ال 18 جىل بۇ­رىن شىققان 31 تومدىق سوزدىكتىڭ مەدي­تسي­ناعا ارنالعان, اۋماعى الاقانداي ع­انا, «سەمىزدىگى شىناشاق شىعاتىن» 15-تومنىڭ العاشقى 4-5 بەتىنە قوس-قوس­تاعان عىلىمي اتاقتارى مەن لاۋازىمدا­رى كورسەتىلىپ, 68 ادامنىڭ اتى جازىلىپ­تى. 2000 جىلى شىققان مەديتسينا, بيو­لو­گيا تۇسىندىرمە سوزدىگىندە اتاق-داڭق­تا­رى كورسەتىلگەن 97 ادامنىڭ اتى ءجۇر. وسىندايدا جارىقتىق ۆلاديمير دال مەن وجەگوۆتار بۇكىل ورىس سوزدەرىن جە­كە دارا جۇيەلەپ جازىپ شىققانى وتى­رىك ەمەس پە ەكەن دەگەن وي كەلەدى. 

جەتىنشى سەبەپ. عىلىمي تەرمين­دە­رىمىزدىڭ ءبىر ىزگە تۇسە الماي جۇرۋىنە جۋرناليست اعايىندار دا كىنالى. ولار ءۇشىن, مىسالى, سيبيرسكايا يازۆانى – ءسىبىر جاراسى دەي سالۋ وڭاي. سول جارا ادامعا جۇق­سا كۇيدىرگى, تۇيەگە تيسە – اقشەلەك, ەش­كىدە – كەبەنەك, سيىردا – قاراسان, جىلقىدا – جاماندات دەپ اتالاتىنىنا باس قاتىرىپ ىزدەنبەيدى.

ورىس تىلىندەگى مەديتسينالىق تەرمين­دەردىڭ قازاقشا بالاماسىن تابۋ كەرەك, ەگەر ونداي ۇعىم قازاق تىلىندە جوق بولسا, وندا لاتىن نەمەسە گرەك تىلىنەن ەنگەن اتالىمدار قالۋ كەرەك. 

تەرميندەردى تارجىمالاعاندا مىندەتتى تۇر­دە سول عىلىم سالاسىنىڭ عالىم مامانى جانە ءتىل عىلىمى سالاسىنىڭ مامانى بىرلەسىپ جۇمىس ىستەسە دۇرىس بولار ەدى. ويتكەنى بۇل ەكەۋىنىڭ وداقتاسۋى ارقىلى عىلىمي تەرميننىڭ تەرەڭىندەگى يىرىمدەر يگەرىلىپ, قازاق تىلىندەگى ۇمىت بولعان ارحايزمدەر ورنىن تابار ەدى.

مۇحامبەديا احمەتوۆ,

«استانا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى» اق 

مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ جانە 

ءتىل ساياساتى ءبولىمىنىڭ باسشىسى, پروفەسسور