بيىلعى جىل ءبىزدىڭ وتانىمىز ءۇشىن بەلگىلى كەزەڭنەن اسقان ايرىقشا جىل بولىپ وتىر. وتكەن 20 جىل قوعامدىق-ساياسي تۇراقتىلىق اياسىندا ەكونوميكالىق سەرپىندى دامۋ مەن قازاقستاندىقتاردىڭ ەرەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەن كەزەڭى بولدى. بۇل كەزەڭدە قازاقستان بارلىق باعىتتا دا ماڭىزدى تابىستارعا قول جەتكىزدى. الدىمەن – ەكونوميكا, سوسىن – ساياسات, ەكونوميكالىق دامۋ نەگىزىندە قوعامدى ليبەراليزاتسيالاۋ, سونىمەن بىرگە, وسى جولدا الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى جويۋ, ياعني دامۋمەن قاتار, تۇرعىنداردى الەۋمەتتىك قولداۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ – مىنە, وسىنىڭ ءبارى «قازاقستاندىق جول» دەپ اتالعان ءبىزدىڭ اسقان اسۋىمىز بولدى.
وسى ماڭىزدى وقيعانى ايرىقشا اتاپ ءوتۋ ماقساتىمەن پارلامەنت 20 جىلدىق دەكلاراتسياسىن قابىلدادى. وسىناۋ, ساياسي-قۇقىقتىق ماڭىزدى قۇجاتتا قازىرگى زامانداستار مەن بولاشاق ۇرپاققا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ 20 جىلداعى ەڭ ۇلكەن تابىستارى اتالىپ كورسەتىلدى.
قازاقستاندىقتاردىڭ زور تابىسقا جەتۋ سىرى 1991 جىلعى سايلاۋدا ەل ءوز تاعدىرىن تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قولىنا سەنىپ تاپسىرۋىنان باستالدى. سودان بەرى ول كونستيتۋتسيانىڭ كەپىلى, مەملەكەت باسشىسى عانا ەمەس, ءىس جۇزىندە ۇلتتىڭ كوشباسشىسى جانە قازاقستان تابىسىنىڭ قازىرگى جانە بولاشاقتاعى سيمۆولى رەتىندە تانىلدى.
تۇڭعىش پرەزيدەنت ءوزىنىڭ الدىندا تۇرعان مەملەكەتتىك مىندەتتەردى شەشىپ قانا قويماي, بارلىق ايماقتار مەن ەكونوميكانىڭ سالالارىن جاڭعىرتقان وتە كەڭ اۋقىمداعى ەكونوميكالىق رەفورمالاردى ىسكە اسىرا الدى. سونىڭ ىشىندەگى بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ ماقتانىنا اينالعان تاماشا تابىس – قازاقستاننىڭ جاڭا سيمۆولىنا اينالىپ, حالىقتىڭ قۋاتى مەن كۇشىن, قارقىنداپ دامۋىن پاش ەتكەن جاڭا ەلوردا – استانا. ول – ءبىزدىڭ ايبىنىمىزدىڭ, ءمۇمكىندىكتەرىمىزدىڭ, قابىلەتىمىزدىڭ جانە ەڭبەكسۇيگىشتىگىمىزدىڭ تاماشا كورىنىسى. بۇگىنگى كۇنى وسىنىڭ ءبارى 20 جىلدا عانا ىسكە اسقانىنا تاڭىرقاماي قاراي المايسىڭ. ءبىز ەكونوميكالىق كۇردەلى قيىندىقتاردى ارتقا تاستاپ, قازىرگى زامانداعى جاھاندىق الەمگە ۇيلەسە العان ءتيىمدى ەكونوميكا جاساي الدىق. 2010 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جان باسىنا شاققانداعى ءىجو 9 مىڭ اقش دوللارى كولەمىنە جەتىپ, 1994 جىلعىمەن سالىستىرعاندا 13 ەسەگە جۋىق ءوستى. ءسويتىپ, سوڭعى جىلداردا قازاقستان ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ جوعارى قارقىنىن قىتاي, ءۇندىستان جانە اسەان ەلدەرى كولەمىندە جوعارى دەڭگەيدە ساقتاي الدى.
قازاقستان ەكونوميكاسىنا سوڭعى 19 جىلدا 130 ملرد. اقش دوللارى كولەمىندەگى ينۆەستيتسيا قۇيىلدى. ەگەر 1995 جىلى قازاقستاننىڭ ەكسپورتى 5,3 ملرد. دوللار بولسا, 2010 جىلى ول 60 ملرد. دوللارعا جەتتى. بۇل – 11 ەسە ءوسىم دەگەن ءسوز. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ سارابى بويىنشا قازاقستان ينۆەستيتسيا تارتۋ كليماتىنىڭ تارتىمدىلىعى جانە بيزنەسكە جاقسى جاعداي تۋدىرۋ جونىنەن الەمدەگى الدىڭعى ساپتاعى 20 ەلدىڭ قاتارىنا ەنگەن.
ەلدە ايماقتىق دامۋ مەن جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك جانە ءوزىن ءوزى باسقارۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قۇرىلۋىنا مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا مەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ نەگىز بولدى. 1995 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ قۇقىقتىق جولدارىن كورسەتىپ, ولاردىڭ بەلگىلى وكىلەتتىك شەڭبەرىندەگى دەربەستىگىنە كەپىلدىك بەردى. 2007 جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن جاعداي كۇرت وزگەرىپ, كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلىگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردىڭ ناتيجەسىندە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ نەگىزى جەرگىلىكتى ءماسليحاتتار بولىپ بەلگىلەندى.
ەلدىڭ جانە ايماقتاردىڭ ستراتەگيالىق باعىتتاعى دامۋى ءتيىستى زاڭدىق نەگىزدەرمەن قامتاماسىز ەتىلمەسە ىسكە اسپايدى. وسىعان بايلانىستى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قۋاتتى زاڭنامالىق بازانىڭ قالىپتاسقانىن ايتا كەتۋ كەرەك. تەك سوڭعى جىلدارى عانا پارلامەنت جەكە كاسىپكەرلىكتى قولداۋ مەن ولاردىڭ مەملەكەتپەن ءوزارا ءىس-قيمىلىن رەتتەيتىن بىرنەشە زاڭدار قابىلدادى.
1997 جىلعى «قازاقستان-2030» دامۋ ستراتەگياسىنىڭ قابىلدانۋىنا وراي ەلىمىزدىڭ ايماقتارىن تۇراقتى دامىتۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى ماقساتتارى مەن باسىمدىقتارىنا جەتۋ جولىنداعى ۇدەرىس باستالىپ كەتتى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ بيىلعى حالىققا جولداۋىندا ەلدىڭ الداعى ونجىلدىققا ارنالعان دامۋدىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارى مەن ماقساتتارىن ايقىنداپ بەردى. قازىر ەلىمىزدى يندۋستريالاندىرۋ ۇدەرىستەرى قارىشتى قاداممەن ءوسىپ كەلەدى. تەك بىلتىر عانا ەلىمىزدە 900 ملرد. تەڭگەنى يگەرگەن 234 نىسان, ال بيىل 600 ملرد. تەڭگەنىڭ 122 نىسانى پايدالانۋعا بەرىلدى.
ەلباسىنىڭ ۇستىمىزدەگى جىلعى 28 قاڭتارداعى جولداۋىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىمەن 2020 جىلعا ارنالعان ەلدىڭ اۋماقتىق دامۋىنىڭ بولجامدى سىزباسى قابىلداندى. بۇل ايماقتار دامۋىنىڭ جاڭا باعدارلاماسى بولىپ تابىلادى. وندا دامۋ الەۋەتى جوعارى ەلدى مەكەندەر اتاپ كورسەتىلدى. سونىمەن بىرگە, وندا بيۋدجەتارالىق بايلانىستاردىڭ تەتىكتەرى جەتىلدىرىلگەن. ول تۇرعىنداردىڭ بارلىعىنا بىردەي ساپالى مەملەكەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋدى دە قاراستىرادى.
وسى بولجامدى سىزبادا ەلدىڭ بارىنشا پەرسپەكتيۆالى اگلومەراتسيالىق ورتالىقتارى كورسەتىلدى, ولاردىڭ قاتارىندا الماتى, استانا, اقتوبە جانە شىمكەنت قالالارى بار. سونىمەن بىرگە, ارتتا قالعان ايماقتاردى ەكونوميكالىق جاعىنان ىنتالاندىرۋدىڭ جاڭا, يكەمدى تەتىكتەرى ازىرلەنگەن.
جۋىردا ەلباسى ن.نازارباەۆ قاراعاندى وبلىسىندا جۇمىس ساپارىمەن بولدى. بۇل وبلىس – ەلدەگى كوشباسشى ايماقتاردىڭ ءبىرى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا مۇنداعى ايماقتىق جالپى ءونىم 3 ملرد. تەڭگەدەن 2 ترلن. تەڭگەگە دەيىن ءوستى. سونىڭ ىشىندە ونەركاسىپ ءونىمى ءتورت ەسە ارتتى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ جۇمىسى جانداندى, ولاردىڭ شىعارعان ونىمدەرى 22 ەسەگە ۇلعايدى. جۇمىسپەن قامتۋ بارىسى ەكى ەسە ءوستى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى دا ەلىمىزدىڭ اسا ءىرى ونەركاسىپتى, قۋات ءوندىرۋشى, اگرارلى جانە الەۋەتتى كولىك سالاسى بار ايماعى. مۇندا دا بيىل ءاجو 1 ترلن. تەڭگەدەن اسىپ, 2001 جىلمەن سالىستىرعاندا 5 ەسە ءوستى. وبلىستا 70 مىڭنان ارتىق شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى بار. بۇل – وسىدان 10 جىل بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا 10 ەسە ارتىق دەگەن ءسوز.
اقتوبە وبلىسى دا ەلىمىزدىڭ سەرپىندى دامۋ جولىنا تۇسكەن ايماقتارىنىڭ ءبىرى. مۇندا 2010 جىلعى ءاجو 1993 جىلمەن سالىستىرعاندا 822 ەسە ارتتى. ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ ۇلەسى جونىنەن وبلىس رەسپۋبليكاداعى الدىڭعى قاتارلى بەستىكتىڭ قاتارىنا ەندى. سوڭعى جەتى جىلدا 400-گە جۋىق ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە استى. بۇل 25 مىڭ ادامدى جۇمىسپەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەردى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا اقمولا وبلىسى ەكونوميكاسىنىڭ بارلىق سالاسى دا سەرپىندى دامىدى. مۇنداعى ايماقتىق جالپى ءونىم 1993 جىلعى 2,3 ملرد. تەڭگەدەن 2010 جىلى 255 ەسە ءوسىپ, 586 ملرد. تەڭگەگە جەتتى. يندۋستريالىق سەكتوردا ونەركاسىپ ونىمدەرى وسى مەرزىمدە 837 ملن. تەڭگەدەن 180 ملرد. تەڭگەگە جەتتى. يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى بويىنشا 92 ملرد. تەڭگەنىڭ 33 جوباسى ىسكە اسىرىلدى.
الماتى قالاسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە عانا ەمەس, جالپى ورتالىق ازياداعى كوشباسشى ورىنداعى مەگاپوليس بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇل قالا ەلىمىزدىڭ بارلىق ءىجو-ءسىنىڭ 18 پايىزىن بەرە وتىرىپ, مەملەكەتتىك بيۋدجەت كىرىسىنىڭ 25 پايىزىن قامتاماسىز ەتەدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا الماتى ءاجو-ءسى 1993 جىلعى 1,4 ملرد. تەڭگەدەن 2010 جىلى 430,4 ملرد. تەڭگەگە دەيىن ءوستى. 2001 جىلدان 2011 جىلعا دەيىن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ 31 نىسانى جانە 35 مەكتەپ جاڭادان سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى.
اتىراۋ وبلىسى دا ەلىمىزدىڭ اسا ءىرى يندۋستريالى ايماقتارىنا جاتادى. ەلىمىزدە وندىرىلگەن ءىجو-ءنىڭ 13 پايىزى وسى وبلىستىڭ ەنشىسىندە. ال ءاجو-ءنىڭ جان باسىنا شاققانداعى ۇلەسى بويىنشا وبلىس ەلىمىزدە ءبىرىنشى ورىن الادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلىندا ايماقتا 81 مىڭنان ارتىق جۇمىس ورىندارى اشىلدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىنىڭ ونىمدەرى 2000 جىلى 7 ملرد. تەڭگە بولسا, 2010 جىلى ول 465 ملرد. تەڭگەگە جەتتى.
ماڭعىستاۋ وبلىسى دا تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىق مەرەكەسىنە ۇلكەن تابىستارمەن كەلدى. 2010 جىلدىڭ قورىتىندىسىنا جاسالعان رەيتينگ بويىنشا وبلىس ايماقتار اراسىندا ءبىرىنشى ورىن الىپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيى بويىنشا العاشقى ۇشتىكتىڭ قاتارىنا ەندى. مۇندا جان باسىنا شاققانداعى ءاجو 19 مىڭ دوللاردى قۇراپ, رەسپۋبليكاداعى ەڭ الدىڭعىلاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ءاجو-ءسى 1991 جىلعى 7 ملرد. تەڭگەدەن 2010 جىلى 1,1 ترلن. تەڭگەگە دەيىن ءوستى. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 225 ەسە ارتتى. وبلىس بيۋدجەتى 25 ەسە ءوستى. وبلىستا 280 جاڭا كاسىپورىن اشىلىپ, 17 مىڭ جۇمىس ورنى جاڭادان پايدا بولدى. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق مەملەكەتتىك باعدارلاما شەڭبەرىندە 57 جوبا ىسكە استى.
2011 جىلى 832 ملرد. تەڭگەنىڭ 192 يندۋستريالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق نىساندارىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالاتىن بولادى. سونىڭ ىشىندە اقتوبە وبلىسىندا 113 ملرد. تەڭگەنىڭ 24 جوباسى, پاۆلودار وبلىسىندا 112 ملرد. تەڭگەنىڭ 13 جوباسى, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا 150 ملرد. تەڭگەنىڭ 12 جوباسى بار. جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا 284 ملرد. تەڭگەنىڭ ينۆەستيتسياسى يگەرىلدى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار (جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى, تۋبەركۋلەز, قاتەرلى ىسىكتەر) دەرتتەر, انا مەن بالا ولىمدەرىنىڭ ۇلەسى ازايىپ كەلەدى. ماسەلەن, تۋ 2010 جىلى 2004 جىلمەن سالىستىرعاندا 25 پايىزعا ارتتى, ال جالپى ادام ءولىمى 11 پايىزعا, انا ءولىمى ءبىر جارىم ەسەگە, سابيلەردىڭ شەتىنەۋى 15 پايىزعا تومەندەدى. تۋبەركۋلەزبەن اۋىرۋ 2004 جىلمەن سالىستىرعاندا ءبىر جارىم ەسەگە, ال وسى دەرتتەن كوز جۇمۋ ەكى ەسەگە ازايعان.
مۇنىڭ ءبارى – سوڭعى جىلدارداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ ورىندارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىنىڭ نىعايۋىنا بايلانىستى قول جەتكىزىلگەن تابىستار. سوڭعى التى جىلدا 400-گە جۋىق دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى سالىندى, سونىڭ ىشىندە 7 قان ورتالىعى بار. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ەسەبىنەن عانا 75 ملرد. تەڭگەگە مەديتسينالىق جابدىقتار ساتىپ الىندى.
بۇگىنگى كۇنى قازاقستاننىڭ بارلىق مەكتەپتەرى كومپيۋتەرلەندىرىلدى. سونىمەن بىرگە, مۋلتيمەديالىق كابينەتتەرمەن, ينتەراكتيۆتى قۇرالدارمەن قامتاماسىز ەتىلدى. 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ەنگىزىلۋدە. جوعارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا دا قول جەتكىزىلگەن تابىستار اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا, يننوۆاتسيالىق ۇلگىسى جاسالدى.
سوڭعى ون جىلدا مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك جاردەماقىسىنىڭ ورتاشا كولەمى 3,4 ەسەگە ارتتى. سوڭعى جيىرما جىلدا زەينەتاقىنىڭ ەڭ از كولەمى 5,1 ەسەگە كوبەيدى. ال زەينەتاقىنىڭ ورتاشا كولەمى 5,7 ەسەگە ءوستى.
قورىتا ايتقاندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 20 جىلدا قول جەتكىزگەن تابىستارى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جۋىردا قاراعاندى وبلىسىندا بولعاندا ايتقان سوزدەرىنىڭ ادىلەتتىگىن ءدالەلدەيدى. پرەزيدەنت: «كۇشتى مەملەكەتتىڭ نەگىزى – كۇشتى ايماقتار. ناق يندۋستريالىق تۇرعىدان جان-جاقتى دامىعان ايماقتار مەملەكەتتىڭ گۇلدەنۋىنە, ازاماتتاردىڭ الەمدىك دەڭگەي قامتاماسىز ەتىلۋىنە مۇمكىندىك بەرىپ, قوعامىمىزدىڭ ەڭ باستى جەتىستىگى ساقتالۋىنا كەپىل بولادى», دەگەن ەدى.
تالعاتبەك ءابايدىلدين, پارلامەنت سەناتىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋ جانە كاسىپكەرلىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى.